Η πόλη μοιάζει «παγωμένη» στην 11η Μαρτίου 2011, όταν ο σεισμός μεγέθους 9 χτύπησε την Ιαπωνία και λίγο αργότερα το τσουνάμι πυροδότησε το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα Νταϊίτσι, το σοβαρότερο μετά το Τσερνόμπιλ.
Ο Νόριο Κιμούρα στέκεται μπροστά στο παράθυρο του δημοτικού σχολείου Κουμαμάτσι, στο Φουκουσίμα, και κοιτάζει μέσα σαν να προσπαθεί να επαναφέρει τον χρόνο στην τάξη. Στα θρανία υπάρχουν ακόμη βιβλία, στο πάτωμα πεταμένες κασετίνες και τσάντες που δεν γύρισαν ποτέ σπίτια. Στον διάδρομο, τα παπούτσια των παιδιών παραμένουν στη σειρά, μερικά ακόμη στις εσωτερικές παντόφλες που φορούσαν μέσα στην αίθουσα, σαν να περίμεναν να ξανακουστεί το κουδούνι. Το κτίριο είναι «παγωμένο» στην τελευταία κανονική μέρα του, την 11η Μαρτίου 2011, όταν ο σεισμός μεγέθους 9 χτύπησε την Ιαπωνία και λίγο αργότερα το τσουνάμι πυροδότησε το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα Νταϊίτσι, το σοβαρότερο μετά το Τσερνόμπιλ.
Η ραδιενέργεια παραμένει αρκετά υψηλή
Έξω, όμως, ο χρόνος δεν πάγωσε. Η αυλή έχει μετατραπεί σε ένα μπερδεμένο χαλί από αγριόχορτα και βρύα, η κορυφή της τσουλήθρας μόλις που διακρίνεται, ενώ μια μεταλλική σκάλα-εμπόδιο που κάποτε ανέβαιναν τα παιδιά έχει πια «κολλήσει» πάνω στον κορμό ενός δέντρου, σαν να έγινε μέρος του. Ποδήλατα σκουριασμένα φωλιάζουν στη βλάστηση, λίγα μέτρα πιο πέρα από μια πινακίδα-μετρητή που υπενθυμίζει το όριο της επιστροφής: η ραδιενέργεια, μπορεί να μην απειλεί έναν σύντομο επισκέπτη, αλλά παραμένει αρκετά υψηλή ώστε να απαγορεύει την κανονική ζωή.
«Σίγουρα σκοπεύω να επιστρέψω μια μέρα»
Για τον Κιμούρα, η επιστροφή δεν είναι αφηρημένο πολιτικό σχέδιο, αλλά πένθος και επιμονή. Εκείνη τη μέρα, ανάμεσα στα περίπου 330 παιδιά που έφυγαν τρέχοντας από το σχολείο, ήταν και η επτάχρονη κόρη του, η Γιούνα. Πρόλαβε να φτάσει στο σπίτι, λιγότερο από τρία χιλιόμετρα από τη θάλασσα, λίγο πριν το κύμα σαρώσει την ακτή. Η Γιούνα πέθανε μαζί με τη μητέρα και τη γιαγιά της, αφήνοντας πίσω τον πατέρα της, που δούλευε τότε ως χοιροτρόφος, την μεγαλύτερη κόρη και τον ηλικιωμένο πατέρα του.
Χρόνια μετά, ο Κιμούρα συνεχίζει να πηγαίνει στην παλιά παράκτια έκταση, εκεί όπου υπήρχε το σπίτι της οικογένειας και όπου χάθηκαν οι μισοί της άνθρωποι, με ένα όνειρο που επιμένει κόντρα στη γεωγραφία της καταστροφής: «Σίγουρα σκοπεύω να επιστρέψω μια μέρα», λέει, περιγράφοντας ότι πλέον του έχουν μείνει μόνο μερικά πλακάκια στην είσοδο και η καθημερινή δουλειά είναι να καθαρίζει χόρτα.
Ένα παράδοξο που μοιάζει αδύνατο να λυθεί
Δεκαπέντε χρόνια μετά, οι τοπικές αρχές βρίσκονται μπροστά σε ένα παράδοξο που μοιάζει αδύνατο να λυθεί χωρίς απώλειες: πώς πείθεις ανθρώπους να επιστρέψουν σε πόλεις που έχουν γίνει «ζώνες άγριας ζωής», και πώς ελέγχεις μια φύση που άνθισε ακριβώς επειδή εξαφανίστηκε ο άνθρωπος; Στην Οκούμα και σε άλλες κοινότητες στη σκιά του εργοστασίου, κήποι έγιναν ζούγκλες και σπίτια σκοτεινά καταφύγια για αγριόχοιρους, ρακούν και μαύρες αρκούδες, που κινούνται πια σε δρόμους χωρίς φωτισμό και χωρίς καθημερινή κυκλοφορία.
Το φόντο είναι η αργή, τεχνικά περίπλοκη αποσυναρμολόγηση του σταθμού και μια γιγαντιαία επιχείρηση απορρύπανσης που ξεκίνησε ένα χρόνο μετά την τριπλή τήξη. Εργάτες αφαίρεσαν μολυσμένο επιφανειακό έδαφος γύρω από σπίτια, σχολεία και δημόσιους χώρους, δημιουργώντας περίπου 15 εκατομμύρια κυβικά μέτρα αποβλήτων που σήμερα βρίσκονται σε ενδιάμεσες εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοντά στο κατεστραμμένο εργοστάσιο. Το καθάρισμα, όμως, δεν κάλυψε τα ορεινά δάση που αποτελούν περίπου το 70% της μολυσμένης περιοχής, όπου έχουν καταγραφεί αυξημένες συγκεντρώσεις καισαίου-137 σε ξύλα, ρέματα και άγρια πανίδα.
Εκεί ακριβώς εστιάζει ένα άλλο, λιγότερο ορατό σκέλος της ιστορίας: η επιστήμη της «χρόνιας» ραδιενέργειας στα οικοσυστήματα. Ερευνητές, σε συνεργασία με τοπική δασική εταιρεία, παίρνουν δείγματα πυρήνα από κέδρους σε διαφορετικά ύψη, προσπαθώντας να καταλάβουν πώς «κυκλοφορεί» το ραδιοκαίσιο μέσα στα δέντρα.
Ο Κέντζι Νάνμπα, επικεφαλής ινστιτούτου περιβαλλοντικής ραδιενέργειας στο Πανεπιστήμιο Φουκουσίμα, εξηγεί ότι η βροχή και τα πεσμένα φύλλα μεταφέρουν το ραδιοκαίσιο στο έδαφος, κι έπειτα τα δέντρα το απορροφούν από τις ρίζες μαζί με το κάλιο που χρειάζονται για ανάπτυξη. Σε αυτόν τον κύκλο, το δάσος δεν είναι απλώς «σκηνικό» αλλά μηχανισμός μεταφοράς.
Οι αγριόχοιροι, οι αρκούδες και τα ρακούν αυξήθηκαν
Παράλληλα, ειδικοί επισημαίνουν ότι το ατύχημα δεν οδήγησε σε θεαματική κατάρρευση των πληθυσμών άγριων ζώων. Αντίθετα, σε πολλές ζώνες οι αγριόχοιροι, οι αρκούδες και τα ρακούν αυξήθηκαν, ακριβώς επειδή έφυγε ο άνθρωπος. Ο ουκρανός επιστήμονας Βασίλ Γιοστσένκο το διατυπώνει ωμά: «Τα μόνα ζώα που ίσως κινδυνεύουν σε αυτές τις περιοχές μπορεί να είναι οι άνθρωποι». Άλλοι ερευνητές βλέπουν στο Φουκουσίμα ένα ζωντανό εργαστήριο για το πώς «rewilding» προκύπτει όταν αποσύρεται η ανθρώπινη πίεση, ακόμη και υπό χρόνια ακτινοβολία, αλλά προειδοποιούν ότι η επιστροφή κατοίκων θα επαναφέρει, αναπόφευκτα, τον κλασικό ανταγωνισμό ανθρώπινης δραστηριότητας και οικοσυστημικής ανάκαμψης.
Η πολιτική πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι η Ιαπωνία δεν επέλεξε ένα μοντέλο μόνιμης απαγόρευσης κατοίκησης τύπου Τσερνόμπιλ. Ενώ πολλές εντολές εκκένωσης έχουν αρθεί, παραμένουν «δύσκολες ζώνες επιστροφής», και το 2023 άλλαξε ο νόμος ώστε ορισμένα νοικοκυριά να μπορούν να επιστρέψουν κατά περίπτωση, εφόσον έχει απορρυπανθεί το σπίτι και ο περίγυρος. Την ίδια στιγμή, ο πληθυσμός επτά πόλεων και χωριών που εκκενώθηκαν μετά το ατύχημα είχε φτάσει την άνοιξη του 2025 μόλις στο 17% του προ του 2011 επιπέδου: πολλοί έχουν φτιάξει αλλού μια νέα ζωή.
Αυτή η ασυμμετρία – η επιστροφή ως επιθυμία κάποιων και ως αδιανόητη επιλογή για άλλους – διατρέχει κάθε συζήτηση για το «τι θα γίνει μετά». Ο αγρότης Σάντζιρο Σάνπει, που έχασε την κτηνοτροφική του μονάδα, λέει ότι πίστευε πως θα γύριζαν μέσα σε έναν χρόνο, αλλά τώρα μιλά για ορίζοντα 30 ετών μέχρι να είναι «ασφαλές όλο το χωριό».
Ο Κιμούρα, από την πλευρά του, ζητά το σχολείο να διατηρηθεί ως μνημείο και προειδοποίηση για το τσουνάμι και την πυρηνική ενέργεια, και φαντάζεται τον χώρο προσωρινής αποθήκευσης μολυσμένου εδάφους – όταν το υλικό μεταφερθεί για τελική διάθεση – ως «οικο-μουσείο», όπου ο επισκέπτης θα μαθαίνει την αλήθεια της απώλειας και της εγκατάλειψης. Ο Νάνμπα αναγνωρίζει ότι μετά το 2045, όταν λήγει ο σχεδιασμός της ενδιάμεσης αποθήκευσης και προβλέπεται μεταφορά του εδάφους για τελική διάθεση εκτός νομού, μια χρήση ως περιοχή διατήρησης της φύσης θα μπορούσε να είναι επιλογή, αν και οι εθνικές συζητήσεις παραμένουν θολές.
Μια ιστορία οικολογικής «ανθεκτικότητας»
Στο τέλος, το Φουκουσίμα δεν είναι μόνο τεχνικό πρόβλημα... ακτινοβολίας, ούτε μόνο ιστορία οικολογικής «ανθεκτικότητας». Είναι ένα ερώτημα για το τι θεωρούμε επιστροφή: να ξαναχτιστεί η καθημερινότητα, να προστατευτεί η μνήμη, να αφεθεί χώρος στη φύση ή να συνυπάρξουν όλα αυτά σε μια νέα, ασταθή ισορροπία.
Ο Κιμούρα, στο αυτοσχέδιο μνημείο της Γιούνα, λέει ότι θέλει να έρχονται άνθρωποι «να μάθουν την αλήθεια», ενώ ταυτόχρονα παραδέχεται πως ένα κομμάτι του σκέφτεται ότι ίσως είναι καλύτερα «να την αφήσει ήσυχη». Αν η περιοχή ξαναγεμίσει φώτα, παιδιά και αυτοκίνητα, η φύση που άνθισε στην απουσία μας θα πιεστεί ξανά. Αν μείνει έρημη, η ανθρώπινη ιστορία κινδυνεύει να χαθεί κάτω από τα χόρτα.
- Όλες οι ειδήσεις
- Οι κρυφές μετρήσεις που δείχνουν 5ο το ΠΑΣΟΚ, αδιαφορία Μαξίμου για τον Σαμαρά, οι αμπελοφιλοσοφίες Ρουσόπουλου και τα Louboutin της Αλεξοπούλου
- Η παράξενη περίπτωση της Γροιλανδίας -Είναι το μόνο μέρος στον κόσμο όπου η στάθμη της θάλασσας πέφτει
- Ο ρωσόφιλος YouTuber-ευρωβουλευτής Φειδίας στήνει ευρωομάδα: Ποιους Έλληνες βολιδοσκοπεί