Ο Άγιος Βαλεντίνος, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, δεν υπήρξε προστάτης των ερωτευμένων ούτε σύμβολο τρυφερότητας, αλλά μια αμφιλεγόμενη μορφή των πρώτων χριστιανικών αιώνων, συνδεδεμένη πρωτίστως με τον μαρτυρικό θάνατο.
Κάθε 14η Φεβρουαρίου ο σύγχρονος κόσμος ντύνεται στα ροζ και τα κόκκινα, ανταλλάσσει κάρτες, σοκολάτες και υποσχέσεις αιώνιας αγάπης στο όνομα του Αγίου Βαλεντίνου. Πίσω όμως από τη γιορτή που έχει ταυτιστεί όσο λίγες με τον ρομαντισμό, κρύβεται μια ιστορία πολύ πιο σκοτεινή, αιματηρή και αβέβαιη. Ο Άγιος Βαλεντίνος, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, δεν υπήρξε προστάτης των ερωτευμένων ούτε σύμβολο τρυφερότητας, αλλά μια αμφιλεγόμενη μορφή των πρώτων χριστιανικών αιώνων, συνδεδεμένη πρωτίστως με τον μαρτυρικό θάνατο.
Καθιερώθηκε αρχικά ως λειτουργική εορτή
Στην πραγματικότητα, η 14η Φεβρουαρίου καθιερώθηκε αρχικά ως λειτουργική εορτή για τον αποκεφαλισμό ενός χριστιανού μάρτυρα του 3ου αιώνα – ή, σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές, δύο διαφορετικών μαρτύρων με το ίδιο όνομα. Οι ιστορικές πηγές μιλούν για περισσότερους από έναν Αγίους με το όνομα Βαλεντίνος, οι οποίοι εκτελέστηκαν την ίδια ημερομηνία κατά τη διάρκεια των διωγμών επί αυτοκράτορα Κλαύδιος Β΄ Γοτθικός, γύρω στο 269–270 μ.Χ., σε μια εποχή όπου ο χριστιανισμός θεωρούνταν απειλή για τη ρωμαϊκή τάξη.
Τη βασική καταγραφή αυτών των μορφών την οφείλουμε σε ένα φιλόδοξο και μακροχρόνιο εγχείρημα: το έργο των Βολλανδιστών, ενός τάγματος Βέλγων μοναχών που αφιέρωσαν σχεδόν τρεις αιώνες στη συλλογή και ταξινόμηση των βίων των αγίων. Το εγχείρημα ξεκίνησε τον 17ο αιώνα από τον Ιησουίτη λόγιο Jean Bolland και κατέληξε στη μνημειώδη σειρά «Acta Sanctorum», η οποία ολοκληρώθηκε το 1940. Οι μοναχοί συγκέντρωσαν κάθε διαθέσιμο χειρόγραφο και μαρτυρία, ακόμη κι όταν το μόνο που διασώζονταν ήταν ένα όνομα και μια ημερομηνία θανάτου.
Στον τόμο που αφορά τη 14η Φεβρουαρίου, καταγράφονται αρκετοί «Valentini». Ο αρχαιότερος φέρεται να μαρτύρησε στην Αφρική μαζί με 24 στρατιώτες, χωρίς να υπάρχουν περαιτέρω στοιχεία. Οι δύο πιο γνωστές εκδοχές αφορούν έναν ρωμαίο ιερέα και έναν επίσκοπο από την πόλη Τέρνι της Ούμβριας. Και στις δύο περιπτώσεις, οι μεταγενέστεροι θρύλοι περιγράφουν παρόμοια μοτίβα: θεολογικές αντιπαραθέσεις με ειδωλολάτρες, θαυματουργές θεραπείες και τελικά αποκεφαλισμό κατόπιν αυτοκρατορικής εντολής.
Σε έναν από αυτούς τους θρύλους, ο ιερέας Βαλεντίνος θεραπεύει την τυφλή θετή κόρη ενός αριστοκράτη, απευθύνοντας την προσευχή «Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισε τη δούλη σου, γιατί εσύ είσαι το αληθινό Φως». Το θαύμα οδηγεί στη βάπτιση ολόκληρης της οικογένειας, γεγονός που προκαλεί την οργή της εξουσίας. Παρότι οι αφηγήσεις αυτές αναπαράγονται επί αιώνες, οι ίδιοι οι Βολλανδιστές τόνιζαν την ιστορική τους αδυναμία, υποδεικνύοντας ότι πιθανότατα πρόκειται για διαφορετικές παραλλαγές της ίδιας ιστορίας.
Σε κάθε περίπτωση, κανένας από τους ιστορικούς ή θρυλικούς Βαλεντίνους δεν συνδέεται με τον έρωτα. Οι μεσαιωνικές αφηγήσεις που τον θέλουν να τελεί μυστικούς γάμους ή να ανταλλάσσει ερωτικά σημειώματα ανάμεσα σε φυλακισμένους εραστές δεν έχουν καμία βάση στις πηγές του 3ου αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, για τον μεσαιωνικό χριστιανικό κόσμο η ιστορική ακρίβεια είχε μικρότερη σημασία από τα θαύματα, το μαρτύριο και –κυρίως– τα λείψανα. Κομμάτια από κρανία και οστά του Αγίου Βαλεντίνου διεκδικήθηκαν από εκκλησίες σε ολόκληρη την Ευρώπη, από τη Ρώμη μέχρι το Δουβλίνο, τη Μαδρίτη και τη Μυτιλήνη, ως υλική απόδειξη της αόρατης παρουσίας του αγίου.
Η σύνδεση του Αγίου Βαλεντίνου με τον έρωτα θα εμφανιστεί πολύ αργότερα, τον 14ο αιώνα, όταν ο Άγγλος ποιητής Geoffrey Chaucer θα γράψει στο «Parlement of Foules» ότι την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου τα πουλιά διαλέγουν το ταίρι τους. Η ιδέα ότι η φύση «ζευγαρώνει» τον Φεβρουάριο ρίζωσε στη φαντασία της ευρωπαϊκής αριστοκρατίας, οδηγώντας στην ανταλλαγή ερωτικών επιστολών. Λίγο αργότερα, ο William Shakespeare θα βάλει την Οφηλία να αυτοαποκαλείται «Βαλεντίνος» του Άμλετ, παγιώνοντας τη σύνδεση.
Με τη βιομηχανική επανάσταση, η ημέρα μετατράπηκε σε εμπορικό γεγονός. Μαζικά παραγόμενες κάρτες, σοκολάτες και δώρα κατέκλυσαν την αγορά, με εταιρείες όπως η Cadbury και η Hershey’s να μετατρέπουν τον έρωτα σε εποχικό προϊόν. Σήμερα, η Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου είναι παγκόσμιο φαινόμενο, αποκομμένο σχεδόν πλήρως από τη μαρτυρική της αφετηρία.
Ίσως τελικά αυτή η απόσταση ανάμεσα στην ιστορία και τον μύθο να μην είναι παράλογη. Όπως έγραφε ο Άγιος Αυγουστίνος, «η αγάπη δεν απαιτεί ορατές αποδείξεις για να υπάρξει». Έτσι και ο Άγιος Βαλεντίνος, προστάτης του έρωτα περισσότερο από πίστη παρά από ιστορία, παραμένει μια αόρατη φιγούρα, πάνω στην οποία ο κόσμος συνεχίζει να προβάλλει τις ανάγκες και τις επιθυμίες του.