Γκαγιάρδο, Εσκομπάρ, «Ελ Τσάπο»: Τρεις άνδρες που, ο ένας μετά τον άλλον, έστησαν και κυβέρνησαν την παγκόσμια αγορά της κοκαΐνης.
- Ο Μιγκέλ Άνχελ Φέλιξ Γκαγιάρδο, πρώην αστυνομικός, ενοποίησε τους λαθρεμπόρους ιδρύοντας το καρτέλ της Γκουανταλαχάρα. Συνεργάστηκε με τον Πάμπλο Εσκομπάρ, μετατρέποντας το Μεξικό στην κύρια πύλη εισόδου κοκαΐνης προς τις ΗΠΑ, ελέγχοντας τη διακίνηση.
- Η πτώση του Γκαγιάρδο προκλήθηκε από την ευθεία σύγκρουση με τις ΗΠΑ. Η απαγωγή και δολοφονία του πράκτορα της DEA, Ενρίκε Καμαρένα, από το καρτέλ του, οδήγησε σε αμερικανική πίεση και στη σύλληψή του το 1989.
- Μετά τη σύλληψή του, η αυτοκρατορία του Γκαγιάρδο διαμοιράστηκε, με τον Χοακίν «Ελ Τσάπο» Γκουσμάν να αναλαμβάνει τη Σιναλόα. Καινοτόμησε με διασυνοριακές σήραγγες και μετέτρεψε τους Μεξικανούς σε ιδιοκτήτες του εμπορεύματος μετά την πτώση των Κολομβιανών.
- Ο Γκουσμάν απέδρασε και μετέτρεψε το καρτέλ της Σιναλόα σε πολυεθνική, όμως η τελική του σύλληψη και έκδοση στις ΗΠΑ πυροδότησε έναν νέο, βίαιο κύκλο συγκρούσεων για τη διαδοχή εντός της οργάνωσης.
Την Κυριακή 15 Νοεμβρίου, σε ένα ιδιωτικό νοσοκομείο της Γκουανταλαχάρα, πέθανε σε ηλικία 80 ετών ο Μιγκέλ Άνχελ Φέλιξ Γκαγιάρδο. Δύο ημέρες νωρίτερα τον είχαν μεταφέρει εσπευσμένα από τη φυλακή του Πουέντε Γκράντε, με χαμηλό οξυγόνο και διαταραχή συνείδησης. Οι Αρχές της Χαλίσκο ανακοίνωσαν ως αιτία θανάτου την ανεπάρκεια πολλαπλών οργάνων. Πέθανε κρατούμενος, μετρώντας 37 χρόνια πίσω από τα κάγκελα.
Ο πρώτος κρίκος μιας αλυσίδας
Στο Μεξικό τον έλεγαν «Jefe de jefes», «το αφεντικό των αφεντικών», και δεν ήταν απλώς ένας ακόμη βαρόνος. Ήταν ο πρώτος κρίκος μιας αλυσίδας εξουσίας που περνά από τον Πάμπλο Εσκομπάρ και καταλήγει στον Χοακίν «Ελ Τσάπο» Γκουσμάν. Πρόκειται για τρεις άνδρες που, ο ένας μετά τον άλλον, έστησαν, κυβέρνησαν και κληροδότησαν την παγκόσμια αγορά της κοκαΐνης.
Η ιστορία τους αρχίζει και για τους τρεις με τον ίδιο τρόπο: φτώχεια, ύπαιθρος και ένα κράτος είτε απόν είτε εξαγοράσιμο. Ο Γκαγιάρδο γεννήθηκε το 1946 κοντά στο Κουλιακάν της Σιναλόα. Ο Εσκομπάρ γεννήθηκε το 1949 στο Ριονέγρο της Κολομβίας και ο Γκουσμάν το 1957 στη Λα Τούνα, ένα χωριό στα βουνά της Μπαδιραγουάτο, στην ίδια Σιναλόα. Ανήκουν σε τρεις γενιές με μια δεκαετία απόσταση η καθεμία, σαν τρεις διαδοχικές ναρκο-βάρδιες στην ίδια βιομηχανία.
Ο Γκαγιάρδο μπήκε στο παιχνίδι από την πόρτα του κράτους. Υπηρέτησε στην ομοσπονδιακή δικαστική αστυνομία και ως σωματοφύλακας κυβερνήτη της Σιναλόα, θέση που κατά τους ειδικούς τού εξασφάλισε πολύτιμη πολιτική προστασία. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ίδρυσε το καρτέλ της Γκουανταλαχάρα μαζί με τον Ράφαελ Καρό Κιντέρο και τον Ερνέστο Φονσέκα Καρίγιο. Ήταν το πρώτο μεγάλο μεξικανικό καρτέλ και ένωσε κάτω από μία στέγη τις σκόρπιες οικογένειες λαθρεμπόρων.
Η μεγάλη του ιδέα ήταν γεωγραφική. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι Αμερικανοί έκλεισαν τους διαδρόμους της Καραϊβικής και της Φλόριντα, και οι Κολομβιανοί χρειάζονταν νέα πόρτα προς τη μεγαλύτερη αγορά του κόσμου. Ο Γκαγιάρδο τούς πρόσφερε τα πάνω από 3.000 χιλιόμετρα των μεξικανικών συνόρων. Σύμφωνα με το InSight Crime, έγινε ο σημαντικότερος συνεργάτης του Εσκομπάρ στο Μεξικό.
Ο δάσκαλος, ο βιομήχανος και ο κληρονόμος
Εδώ κουμπώνουν οι δύο πρώτοι κρίκοι: Ο Εσκομπάρ ήταν ο βιομήχανος και ο Γκαγιάρδο ο διαμετακομιστής. Το καρτέλ του Μεντεγίν έφτασε να ελέγχει τη μερίδα του λέοντος της κοκαΐνης που έμπαινε στις ΗΠΑ. Από το 1987 ο αρχηγός του εμφανιζόταν στη λίστα δισεκατομμυριούχων του Forbes.
Ο Εσκομπάρ όμως διψούσε και για δημόσια παρουσία. Το 1982 εξελέγη αναπληρωματικό μέλος του κολομβιανού Κογκρέσου, έχτισε σπίτια για τους φτωχούς της Μεντεγίν και γέμισε τη Χασιέντα Νάπολες με εξωτικά ζώα. Όταν το κράτος τον απέρριψε, του κήρυξε πόλεμο. Το 1984 δολοφονήθηκε ο υπουργός Δικαιοσύνης Ροδρίγο Λάρα Μπονίγια. Το 1989 δολοφονήθηκε ο προεδρικός υποψήφιος Λουίς Κάρλος Γκαλάν, και την ίδια χρονιά ανατινάχθηκε η πτήση 203 της Avianca με 110 νεκρούς. Ο Γκαγιάρδο, αντίθετα, προτιμούσε τη σκιά. Ήταν διαχειριστής, όχι σταρ.
Και οι δύο «έπεσαν» από το ίδιο λάθος: Προκάλεσαν ευθέως την Ουάσιγκτον. Τον Φεβρουάριο του 1985 άνδρες του καρτέλ της Γκουανταλαχάρα απήγαγαν στο κέντρο της πόλης τον πράκτορα της DEA Ενρίκε «Κίκι» Καμαρένα, τον βασάνισαν και τον σκότωσαν. Ο Καμαρένα είχε διεισδύσει στην οργάνωση και είχε βοηθήσει να ξηλωθεί το ράντσο Ελ Μπούφαλο, η μεγαλύτερη φυτεία μαριχουάνας που είχε βρεθεί ως τότε, με χιλιάδες τόνους σοδειά. Η αμερικανική πίεση ήταν τέτοια, που ο Καρό Κιντέρο συνελήφθη μέσα στην ίδια χρονιά. Ο Γκαγιάρδο «έπεσε» στις 8 Απριλίου 1989.
Η χρονιά που ενώνει και τους τρεις
Το 1989 είναι η χρονιά που ενώνει και τους τρεις. Ο Εσκομπάρ βρισκόταν στην κορύφωση του ναρκοτρομοκρατικού του πολέμου. Ο Γκαγιάρδο, σύμφωνα με τη διαδεδομένη εκδοχή, μοίραζε το βασίλειό του σε «πλάθας», δηλαδή διαδρόμους διέλευσης. Η Τιχουάνα πήγε στους Αρεγιάνο Φέλιξ και η Σιουδάδ Χουάρες στους Καρίγιο Φουέντες. Η Σιναλόα πήγε σε έναν νεαρό που είχε ξεκινήσει στην οργάνωση ως οδηγός και υπεύθυνος μεταφορών: τον Χοακίν Γκουσμάν.
Ο Ελ Τσάπο, «ο Κοντός», ήταν το τέλειο προϊόν της σχολής Γκαγιάρδο. Από τον δάσκαλό του έμαθε ότι η ταχύτητα πουλάει. Το 1990 οι άνθρωποί του άνοιξαν την πρώτη σήραγγα κάτω από τα σύνορα, από την Άγουα Πριέτα ως την Ντάγκλας της Αριζόνας, και οι Κολομβιανοί άρχισαν να τον αποκαλούν «Ελ Ράπιδο». Η σύμπτωση του 1993 μοιάζει σχεδόν σκηνοθετημένη. Τον Μάιο, στο αεροδρόμιο της Γκουανταλαχάρα, σκοτώθηκε σε μάχη ανάμεσα σε καρτέλ ο καρδινάλιος Ποσάδας Οκάμπο. Λίγες εβδομάδες αργότερα ο Γκουσμάν συνελήφθη στη Γουατεμάλα.
Στις 2 Δεκεμβρίου ο Εσκομπάρ έπεσε νεκρός σε μια ταράτσα της Μεντεγίν, μία μέρα μετά τα 44α γενέθλιά του. Λίγο αργότερα διαλύθηκε και το καρτέλ του Κάλι, και η ισορροπία ανατράπηκε. Οι Μεξικανοί πληρώνονταν πλέον σε εμπόρευμα αντί για μετρητά και από μεταφορείς έγιναν ιδιοκτήτες. Το κέντρο βάρους της κοκαΐνης μετακόμισε από τις Άνδεις στη Σιναλόα.
Ο Γκουσμάν ενσάρκωσε αυτή τη μετακόμιση. Τον Ιανουάριο του 2001 δραπέτευσε από την ομοσπονδιακή φυλακή του Πουέντε Γκράντε, κρυμμένος, κατά την επίσημη εκδοχή, σε ένα καρότσι πλυντηρίου. Στα ίδια κελιά θα έφτανε αργότερα και ο Γκαγιάρδο, πριν μεταφερθεί σε μια κρατική φυλακή του ίδιου συγκροτήματος, όπου πέρασε τα τελευταία του χρόνια. Μαζί με τον Ισμαέλ «Ελ Μάγιο» Θαμπάδα ο Γκουσμάν μετέτρεψε το καρτέλ της Σιναλόα σε πολυεθνική.
Το 2009 μπήκε κι αυτός στη λίστα του Forbes, όπως ο Εσκομπάρ είκοσι χρόνια νωρίτερα. Συνελήφθη το 2014 και δραπέτευσε ξανά το 2015, μέσα από μια σήραγγα που κατέληγε στο ντους του κελιού του. Συνελήφθη για τρίτη φορά το 2016 και εκδόθηκε στις ΗΠΑ το 2017. Από το 2019 εκτίει ισόβια συν 30 χρόνια στην ADX Florence του Κολοράντο, τη φυλακή που αποκαλούν «Αλκατράζ των Βραχωδών Ορέων».
Τα κοινά των τριών δεν εξαντλούνται στις χρονολογίες. Και οι τρεις χρησιμοποίησαν τη διαφθορά του κράτους ως πρώτη ύλη. Και οι τρεις βρήκαν τον σκληρότερο αντίπαλό τους όχι στην πατρίδα τους αλλά στις ΗΠΑ. Για τον Γκαγιάρδο ήταν η DEA, για τον Εσκομπάρ ο φόβος της έκδοσης και για τον Γκουσμάν το δικαστήριο του Μπρούκλιν.
Και οι τρεις έγιναν μύθος πριν καν πέσουν. Τραγουδήθηκαν στα narcocorridos του βόρειου Μεξικού: το «Jefe de jefes» των Los Tigres del Norte συνδέθηκε στη λαϊκή φαντασία με τον Γκαγιάρδο. Πέρασαν και στη μικρή οθόνη, με τις σειρές «Narcos» και «Narcos: Mexico» του Netflix.
Κάθε πτώση έφερνε περισσότερη βία
Υπάρχει όμως κι ένα πιο σκοτεινό νήμα: Κάθε πτώση γέννησε περισσότερη βία από την προηγούμενη. Η διάλυση του καρτέλ της Γκουανταλαχάρα άνοιξε τους πολέμους για τους διαδρόμους. Ο θάνατος του Εσκομπάρ δεν μείωσε τη ροή της κοκαΐνης, απλώς τη μετέφερε βορειότερα.
Και η απομάκρυνση του Γκουσμάν οδήγησε σε σύγκρουση τους γιους του, τους λεγόμενους «Τσαπίτος», με τους ανθρώπους του Θαμπάδα. Η σύγκρουση ξέσπασε όταν, τον Ιούλιο του 2024, ένας γιος του Τσάπο απήγαγε τον Θαμπάδα και τον μετέφερε αεροπορικώς σε ένα μικρό αεροδρόμιο του Νέου Μεξικού, κοντά στο Ελ Πάσο, όπου τον περίμεναν Αμερικανοί πράκτορες.
Την απαγωγή την παραδέχθηκε αργότερα ο ίδιος ο γιος στο δικαστήριο. Στις 20 Ιουλίου 2026 ο Θαμπάδα καταδικάστηκε σε ισόβια από τον ίδιο δικαστή, τον Μπράιαν Κόγκαν, που είχε δικάσει και τον Τσάπο. Λίγους μήνες νωρίτερα ο Γκουσμάν είχε στείλει χειρόγραφες επιστολές στο δικαστήριο ζητώντας να επιστρέψει στο Μεξικό. Το αίτημα απορρίφθηκε.
Ο Γκαγιάρδο είχε ζητήσει κι αυτός, όπως ο μαθητής του, να περάσει τα τελευταία του χρόνια μακριά από το κελί. Οι ιατρικές εκθέσεις κατέγραφαν 22 χρόνιες παθήσεις, ανάμεσά τους τύφλωση στο ένα μάτι και κώφωση. Το 2022 ένας δικαστής τον καταδίκασε σε κατ' οίκον περιορισμό.
Οι προσφυγές της Εισαγγελίας και ένα ηλεκτρονικό βραχιόλι που δεν λειτούργησε ποτέ σωστά τον κράτησαν στη φυλακή ως το τέλος. Ο ιδρυτής πέθανε σε ένα νοσοκομείο της Γκουανταλαχάρα και ο κληρονόμος γερνά σε ένα κελί του Κολοράντο. Ο τρίτος, εκείνος που τροφοδοτούσε με εμπόρευμα τον πρώτο, είναι θαμμένος εδώ και σχεδόν 33 χρόνια στο νεκροταφείο Μοντεσάκρο, έξω από τη Μεντεγίν...