Με αφορμή το Open House επισκεφτήκαμε το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο που κάποτε ήταν η χειμερινή κατοικία της Δούκισσας της Πλακεντίας. Όλη η ιστορία του κτιρίου.
Η Σοφί ντε Μαρμπουά-Λεμπρέν, γνωστή ως Δούκισσα της Πλακεντίας, έφτασε στην Ελλάδα με στόχο να συμβάλει ενεργά στη συγκρότηση του νεοσύστατου κράτους. Η παρουσία της συνδέθηκε με σημαντικό φιλανθρωπικό έργο και γενναιόδωρες δωρεές προς το Δημόσιο, αφήνοντας έντονο αποτύπωμα στην Αθήνα της εποχής.
Ανάμεσα στα ακίνητα που ανέγειρε ξεχωρίζει η περίφημη βίλα Ιλίσσια, αλλά και η κατοικία της στην Πεντέλη, που λειτουργούσε ως θερινό της καταφύγιο. Η ανέγερση της βίλας Ιλισίων ξεκίνησε γύρω στο 1840 και διήρκεσε περίπου οκτώ χρόνια. Εκείνη την περίοδο, το κτίριο βρισκόταν εκτός των ορίων της πόλης: η Αθήνα ουσιαστικά τελείωνε στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα η Βουλή. Η γύρω περιοχή ήταν βοσκοτόπια, με τη βίλα να απολαμβάνει ανεμπόδιστη θέα προς τον Λυκαβηττό, τον Υμηττό και τον ποταμό Ιλισσό που κυλούσε σε κοντινή απόσταση.
Το συγκρότημα αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Σταμάτης Κλεάνθης, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες του 19ου αιώνα, ο οποίος είχε σπουδάσει και δραστηριοποιηθεί στη Γερμανία. Το 1830 επέστρεψε στην Ελλάδα μαζί με τον επίσης αρχιτέκτονα Eduard Schaubert, με σκοπό να εκπονήσουν το πολεοδομικό σχέδιο της νέας πρωτεύουσας. Η Αθήνα τότε ήταν μια μικρή, ανοργάνωτη πόλη που επιχειρούσε να μετασχηματιστεί σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.
Σε αυτόν, λοιπόν, τον αρχιτέκτονα η Δούκισσα ανέθεσε την κατασκευή της κατοικίας της. Η ίδια δεν ήταν λάτρης του αυστηρού νεοκλασικισμού που κυριαρχούσε εκείνη την εποχή, καθώς τον θεωρούσε ξενόφερτο προς την ελληνική παράδοση. Έτσι, παρότι το κτίριο διατηρεί μια σαφή συμμετρία, αποφεύγει τον αυστηρό νεοκλασικό χαρακτήρα. Αντίθετα, ενσωματώνει ρομαντικά στοιχεία, όπως οι αψίδες, σε συνδυασμό με πιο λιτές, αυστηρές γραμμές. Η επένδυση με μάρμαρο, κυρίως από τον Λυκαβηττό και τον Υμηττό, ενισχύει τη σύνδεσή του με το αττικό τοπίο.
Το κεντρικό κτήριο υψώνεται επιβλητικό στο βάθος της αυλής, το περίγραμμα της οποίας συμπληρώνεται από δύο χαμηλές πλευρικές πτέρυγες, που προορίζονταν για βοηθητικές χρήσεις, και από το κτήριο με τον πυλώνα της εισόδου. Στο τόξο της μαρμάρινης καμάρας της εισόδου είναι λαξευμένη η ονομασία του συγκροτήματος: ILISSIA.
Στο κτηριακό συγκρότημα συνδυάζονται στοιχεία του κλασικισμού, όπως η επικράτηση της οριζόντιας γραμμής και οι χαμηλοί κλειστοί πύργοι, με στοιχεία του ρομαντισμού, όπως οι αψιδωτές στοές στις δύο όψεις του κεντρικού κτηρίου και η προβολή της στέγης, που τονίζουν την εναλλαγή φωτός και σκιάς.
Το συγκρότημα περιλαμβάνει και βοηθητικά κτίρια. Στο κτίριο της εισόδου, όπου διακρίνεται η επιγραφή «Ιλίσσια», το όνομα της βίλας, διέμενε το προσωπικό. Σήμερα, εκεί στεγάζονται γραφεία και η βιβλιοθήκη του μουσείου, ενώ στους γύρω χώρους λειτουργούν η είσοδος, το πωλητήριο και το καφέ. Από μια εξοχική κατοικία στα όρια της πόλης, το κτίριο βρίσκεται πλέον στην καρδιά της σύγχρονης Αθήνας.
Μετά τον θάνατό της το 1854, η Δούκισσα κληροδότησε το σύνολο της περιουσίας της στο ελληνικό κράτος. Το κτίριο χρησιμοποιήθηκε αρχικά για στρατιωτικές ανάγκες -για ένα διάστημα μάλιστα στέγασε και τη Σχολή Ευελπίδων. Τη δεκαετία του 1920, ωστόσο, κρίθηκε ότι η αρχιτεκτονική του φυσιογνωμία και η θέση του το καθιστούσαν ιδανικό για τη στέγαση ενός νέου θεσμού: του Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.
Τη μετατροπή του κτιρίου ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος, ο οποίος επανασχεδίασε ριζικά το εσωτερικό. Στο ισόγειο διαμορφώθηκαν τρεις αίθουσες με αναφορές σε διαφορετικούς τύπους ναών: μία με μορφή παλαιοχριστιανικής βασιλικής, μία βυζαντινού και μία μεταβυζαντινού ναού.
Σε μεταγενέστερες παρεμβάσεις, αρκετοί από τους χώρους άλλαξαν μορφή και χρήση. Ωστόσο, μία από τις αίθουσες διατηρήθηκε σχεδόν αναλλοίωτη, παραμένοντας μέχρι σήμερα πιστή στον σχεδιασμό της δεκαετίας του 1920, με τις χαρακτηριστικές κιονοστοιχίες και τη διάταξη των τριών κλιτών να θυμίζουν εκκλησιαστικό χώρο.
Ο κήπος του Μεγάρου Ιλίσια της κατοικίας της Δούκισσας της Πλακεντίας
Από αυτή την πλευρά, η θέα παραμένει μοναδική, αποκαλύπτοντας ένα από τα ωραιότερα πρόσωπα της Αθήνας. Είναι το σημείο από όπου μπορεί κανείς να αντιληφθεί με τον πιο εύγλωττο τρόπο τη μεταμόρφωση της πόλης μέσα στον χρόνο. Εκεί όπου σήμερα απλώνονται πυκνοδομημένες γειτονιές, κάποτε κυριαρχούσαν τα πρόβατα και οι κατσίκες, ανάμεσα σε βράχους, θάμνους και τη φυσική συνέχεια του τοπίου που έφτανε ως τον Υμηττό. Μπροστά από τη βίλα κυλούσε ποτάμι, πλαισιωμένο από πλατάνια, πεύκα και ελαιόδεντρα, ενώ στον κήπο της Δούκισσας διαμορφωνόταν ένας ιδιωτικός παράδεισος. Από το μπαλκόνι της, κάθε πρωί, απολάμβανε αυτή την αδιάκοπη θέα, σε μια Αθήνα που τότε έμοιαζε σχεδόν εξοχική.
Η αντίθεση με το σήμερα είναι έντονη. Οι ήχοι των αυτοκινήτων, οι πολυκατοικίες και ο αστικός παλμός έχουν αλλάξει ριζικά το τοπίο. Κι όμως, ένα κομμάτι αυτής της παλιάς ατμόσφαιρας επιβιώνει ακόμη μέσα από τον κήπο, που διατηρείται ως πολύτιμη ανάσα πρασίνου στο κέντρο της πόλης.
Μετά τον πόλεμο, το κτίριο συνέχισε να στεγάζει το Βυζαντινό Μουσείο, εξελισσόμενο παράλληλα με τις ανάγκες του. Την περίοδο 1949–1952 πραγματοποιήθηκε σημαντική επέκταση, προκειμένου να φιλοξενηθούν και μεταβυζαντινά εκθέματα: αντικείμενα πιο λαϊκά, πιο καθημερινά, που φωτίζουν πτυχές της ζωής πέρα από τη θρησκευτική τέχνη. Την ίδια εποχή άρχισε να αναδεικνύεται και ο κήπος, ο οποίος, στα μεταπολεμικά χρόνια, αποτελούσε σπάνιο προνόμιο για το κέντρο της Αθήνας.
Η τελευταία στάση οδηγεί σε έναν εντελώς διαφορετικό χώρο: τη σύγχρονη επέκταση του μουσείου. Τη δεκαετία του 1990, ο αρχιτέκτονας Περράκης ανέλαβε τη δημιουργία ενός νέου εκθεσιακού περιβάλλοντος, επιλέγοντας να σεβαστεί το ιστορικό κτίριο χωρίς να επέμβει δραστικά σε αυτό.
Έτσι, η επέκταση αναπτύσσεται υπόγεια, κάτω από την αυλή, με μια αρχιτεκτονική που «παίζει» με τα επίπεδα και την κίνηση του επισκέπτη, δημιουργώντας μια σχεδόν θεατρική εμπειρία. Δεν είναι τυχαίο ότι η ακουστική του χώρου είναι εξαιρετική, φιλοξενώντας συχνά συναυλίες. Με αυτόν τον τρόπο, το μουσείο συνεχίζει να γράφει τη δική του ιστορία, γεφυρώνοντας το παρελθόν με το παρόν μέσα από έναν ζωντανό, σύγχρονο πολιτιστικό χώρο.