Όσο συσσωρεύονται τα στοιχεία, η νέα αυτή θεωρία κερδίζει έδαφος μεταξύ πολλών ειδικών. Παρ’ όλα αυτά, η πλήρης συναίνεση των ειδικών παραμένει ακόμη μακριά.
- Η καθιερωμένη ημερομηνία της 24ης Αυγούστου, βασισμένη στις επιστολές του Πλίνιου, αμφισβητείται. Διαφορετικά χειρόγραφα των επιστολών του αναφέρουν τρεις ξεχωριστές ημερομηνίες, εγείροντας σοβαρές αμφιβολίες για την ακρίβεια της παραδοσιακής χρονολόγησης της έκρηξης.
- Βοτανικά ευρήματα, όπως αποθηκευμένα ρόδια και σφραγισμένοι αμφορείς με κρασί, υποδεικνύουν ότι η καταστροφή συνέβη μετά τον τρύγο. Η συγκομιδή αυτών των καρπών ταιριάζει περισσότερο με μια φθινοπωρινή εποχή παρά με τον Αύγουστο.
- Ένα νόμισμα που βρέθηκε στην Πομπηία ενισχύει τη θεωρία της φθινοπωρινής χρονολόγησης. Η επιγραφή του αντιστοιχεί σε τίτλο που έλαβε ο αυτοκράτορας Τίτος μετά τις αρχές Σεπτεμβρίου, καθιστώντας αδύνατη την καταστροφή της πόλης τον Αύγουστο.
- Ένα πρόσφατο εύρημα, ένα γκράφιτι γραμμένο με κάρβουνο που αναφέρει την ημερομηνία 17 Οκτωβρίου, θεωρείται ισχυρή απόδειξη. Η ευαίσθητη φύση του υλικού υποδηλώνει ότι γράφτηκε πολύ λίγο πριν την καταστροφή της πόλης.
Η έκρηξη του Βεζούβιου που κατέστρεψε την Πομπηία συγκαταλέγεται στα πιο διάσημα γεγονότα της αρχαιότητας. Κι όμως, σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια μετά την καταστροφή, οι ιστορικοί εξακολουθούν να διαφωνούν για ένα από τα πιο βασικά στοιχεία της υπόθεσης: την ακριβή ημερομηνία κατά την οποία συνέβη.
Η επικρατούσα άποψη
Για γενιές ολόκληρες, η επικρατούσα άποψη ήταν ότι ο Βεζούβιος εξερράγη στις 24 Αυγούστου του 79 μ.Χ. Η ημερομηνία αυτή διδάχθηκε σε σχολεία, πέρασε σε βιβλία ιστορίας και επαναλαμβάνεται ακόμη σε αμέτρητα ντοκιμαντέρ και τουριστικούς οδηγούς. Ωστόσο, ολοένα και περισσότεροι ειδικοί θεωρούν ότι η καταστροφή συνέβη αρκετές εβδομάδες αργότερα, πιθανότατα τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.
Η κύρια πηγή πληροφοριών για την έκρηξη είναι οι περίφημες επιστολές του Πλίνιου του Νεότερου προς τον ιστορικό Tάκιτος. Ο Πλίνιος ο Νεότερος παρακολουθούσε το φαινόμενο από το Μισίνο, στην απέναντι πλευρά του κόλπου της Νάπολης, και κατέγραψε με εντυπωσιακές λεπτομέρειες την εξέλιξη της καταστροφής. Στις επιστολές που διασώθηκαν αναφέρεται ότι η έκρηξη ξεκίνησε στις 24 Αυγούστου. Ωστόσο, οι επιστολές που γνωρίζουμε σήμερα δεν είναι τα πρωτότυπα κείμενα. Αντιγράφηκαν επανειλημμένα επί αιώνες από μοναχούς και γραφείς, διαδικασία που αύξανε σημαντικά την πιθανότητα λαθών και παρανοήσεων.
Η αρχαιολόγος και ιστορικός Τζες Βένερ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης συγκαταλέγεται μεταξύ όσων αμφισβητούν την παραδοσιακή χρονολόγηση. Όπως επισημαίνει, διαφορετικά χειρόγραφα των επιστολών του Πλινίου περιλαμβάνουν τρεις διαφορετικές ημερομηνίες: 24 Αυγούστου, 24 Οκτωβρίου και 1 Νοεμβρίου του 79 μ.Χ. Το γεγονός αυτό από μόνο του αρκεί για να εγείρει αμφιβολίες. Επιπλέον, ο ίδιος ο Πλίνιος συνέταξε τις επιστολές του περισσότερο από είκοσι χρόνια μετά τα γεγονότα, γεγονός που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο σφάλματος μνήμης.
Ρόδια και σταφύλια υπέρ του Οκτώβρη
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία υπέρ της φθινοπωρινής χρονολόγησης προέρχεται από τον κόσμο της βοτανικής. Η Βένερ είναι αρχαιοβοτανολόγος και μελετά φυτικά κατάλοιπα που διασώζονται σε αρχαιολογικούς χώρους. Στις επαύλεις που καταστράφηκαν από την έκρηξη έχουν βρεθεί μεγάλες ποσότητες απανθρακωμένων ροδιών.
Το πρόβλημα είναι ότι τα ρόδια στην περιοχή συλλέγονται συνήθως από τα τέλη Σεπτεμβρίου έως τον Νοέμβριο. Αν η έκρηξη είχε συμβεί τον Αύγουστο, τα φρούτα αυτά δεν θα έπρεπε να βρίσκονται αποθηκευμένα στις κατοικίες.
Το ίδιο ισχύει και για τα σταφύλια. Στη ρωμαϊκή Καμπανία υπήρχε μεγάλη γιορτή τρύγου στις 19 Αυγούστου, κατά την οποία τα σταφύλια συλλέγονταν, πιέζονταν και τοποθετούνταν σε μεγάλους πήλινους αμφορείς για ζύμωση. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ήδη σφραγισμένους αμφορείς, κάτι που δείχνει ότι η διαδικασία είχε ολοκληρωθεί πριν από την έκρηξη. Αν ο Βεζούβιος εξερράγη μόλις λίγες ημέρες μετά τη γιορτή, οι χρόνοι φαίνονται εξαιρετικά πιεστικοί.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης τα αντικείμενα που βρέθηκαν στα σπίτια των κατοίκων. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν φορητές συσκευές θέρμανσης και ενδείξεις ότι αρκετοί άνθρωποι φορούσαν πιο βαριά ρούχα από όσα θα περίμενε κανείς μέσα στον καυτό αυγουστιάτικο καιρό της νότιας Ιταλίας.
Η Βένερ θεωρεί ότι αυτό ταιριάζει πολύ περισσότερο με τον Οκτώβριο, όταν οι ημέρες παραμένουν ζεστές αλλά τα βράδια γίνονται αισθητά πιο ψυχρά. Αν και το επιχείρημα των ρούχων δεν θεωρείται απόλυτα πειστικό –καθώς οι άνθρωποι προσπαθούσαν να προστατευθούν από τη στάχτη– η ύπαρξη εξοπλισμού θέρμανσης παραμένει ένα ισχυρό στοιχείο.
Η υπόθεση ενός μικρού νομίσματος
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η υπόθεση ενός μικρού νομίσματος. Τη δεκαετία του 1970, στην πολυτελή Οικία του Χρυσού Βραχιολιού βρέθηκε ένας θησαυρός που περιείχε δύο νομίσματα με την προτομή του αυτοκράτορα Tίτου. Η επιγραφή τους αναφέρεται στη δέκατη πέμπτη επίσημη αναγνώριση του αυτοκράτορα από τη Σύγκλητο, γνωστή ως «IMP XV».
Όμως ένα στρατιωτικό δίπλωμα που εκδόθηκε στην Αίγυπτο στις αρχές Σεπτεμβρίου του 79 μ.Χ. εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τον προηγούμενο τίτλο του Τίτου, που αντιστοιχεί στη δέκατη τέταρτη αναγνώριση. Αυτό σημαίνει ότι τα νέα νομίσματα δεν θα μπορούσαν να έχουν κυκλοφορήσει πριν από τον Σεπτέμβριο. Εφόσον βρέθηκαν στην Πομπηία, η πόλη δεν θα μπορούσε να έχει καταστραφεί τον Αύγουστο.
Βεβαίως, ούτε αυτό το στοιχείο θεωρείται αδιάσειστο. Ορισμένοι νομισματολόγοι υποστηρίζουν ότι η φθορά των νομισμάτων δυσκολεύει την ανάγνωση της επιγραφής και ότι είναι πιθανό να αναγράφεται τελικά «IMP XIV» αντί για «IMP XV». Η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.
Ένα ταπεινό γκράφιτι γραμμένο με κάρβουνο σε έναν τοίχο
Το πιο διάσημο ίσως εύρημα υπέρ της οκτωβριανής ημερομηνίας ανακαλύφθηκε σχετικά πρόσφατα και προέρχεται από ένα ταπεινό γκράφιτι γραμμένο με κάρβουνο σε έναν τοίχο υπό ανακαίνιση. Το κείμενο αναφέρει: «Τη δέκατη έκτη ημέρα πριν από τις Καλένδες του Νοεμβρίου έφαγε υπερβολικά». Η συγκεκριμένη ημερομηνία αντιστοιχεί στις 17 Οκτωβρίου. Εφόσον το γκράφιτι γράφτηκε λίγες ημέρες πριν από την καταστροφή, η έκρηξη δεν θα μπορούσε να είχε συμβεί τον Αύγουστο.
Οι επικριτές της θεωρίας αυτής υποστηρίζουν ότι το γκράφιτι ίσως είχε γραφτεί έναν χρόνο νωρίτερα. Η Βένερ διαφωνεί. Κατά την άποψή της, το δωμάτιο όπου βρέθηκε βρισκόταν σε ενεργή ανακαίνιση και δύσκολα θα παρέμενε αχρησιμοποίητο επί δώδεκα μήνες. Επιπλέον, το κάρβουνο είναι ένα εξαιρετικά ευαίσθητο υλικό που σβήνει εύκολα με τον χρόνο. Η επιβίωσή του υποδηλώνει ότι ήταν σχετικά πρόσφατο όταν θάφτηκε κάτω από τα ηφαιστειακά υλικά.
Όσο συσσωρεύονται τα στοιχεία, η θεωρία της 24ης Οκτωβρίου κερδίζει έδαφος μεταξύ πολλών ειδικών. Παρ’ όλα αυτά, η πλήρης συναίνεση παραμένει μακριά. Η Πομπηία εξακολουθεί να προσφέρει νέα ευρήματα σχεδόν κάθε χρόνο και κάθε ανακάλυψη έχει τη δυνατότητα να ανατρέψει όσα θεωρούσαμε δεδομένα.