Η απόφαση να εμπιστευθεί κανείς την τεχνητή νοημοσύνη για τον προγραμματισμό των διακοπών του μοιάζει με αστείο ή πείραμα. Για τη Βρετανίδα συγγραφέα και δημοσιογράφο Σάρλοτ Μέντελσον, όμως, έγινε πραγματικότητα.
Ύστερα από χρόνια λατρείας για την Ελλάδα -μια αγάπη που, όπως γράφει, ξεκίνησε από παιδί- αποφάσισε πως είχε έρθει η ώρα να επιστρέψει στη χώρα των θεών και των ελαιόδεντρων. Μόνο που αυτή τη φορά δεν θα διάλεγε εκείνη τον προορισμό. Η τεχνητή νοημοσύνη θα το έκανε για λογαριασμό της.
Και ο κλήρος πέφτει...
Τα κριτήρια ήταν φαινομενικά απλά: ένα αυθεντικό, όχι τουριστικό νησί· φαγητό παραδοσιακό, αλλά όχι επιτηδευμένο· ηρεμία, αλλά χωρίς απομόνωση· και, κατά προτίμηση, όσο το δυνατόν πιο μακριά από την Αθήνα. Η σύντροφός της, κουρασμένη από την αναποφασιστικότητα των ανθρώπων, ανέθεσε την αποστολή σε ένα chatbot.
Η απάντηση ήρθε σε δευτερόλεπτα: Μονεμβασιά. Ένα «δεμένο νησί» στον μυχό της Πελοποννήσου, ενωμένο με τη στεριά μέσω ενός στενού διαδρόμου, γεμάτο πέτρινα σπίτια και ερειπωμένα βυζαντινά τείχη. Στα μάτια της Μέντελσον, η επιλογή ήταν αποτυχία από την αρχή. Τι σχέση είχε η τεχνητή νοημοσύνη με τη γοητεία των ελληνικών χωριών, με τις κυρίες που μαλώνουν για τις ελιές ή με τα καφενεία που μοιάζουν βγαλμένα από πίνακα του Θεόφιλου;
Το ταξίδι ξεκίνησε άσχημα, όπως συμβαίνει συχνά όταν τα σχέδια γίνονται με τη βοήθεια μηχανών και όχι με ένστικτο. Μια καθυστερημένη πτήση, παιδιά που φώναζαν στο αεροπλάνο, ένα ξενοδοχείο στην Αθήνα με μπαρές στα παράθυρα και διακόσμηση αφρικανικής σαβάνας. Το επόμενο πρωί, ένα χάος στο αεροδρόμιο για το ενοικιαζόμενο αυτοκίνητο. Τίποτα δεν έδειχνε να πηγαίνει σωστά. Η Μέντελσον είχε ήδη καταδικάσει το «ψευδο-νησί» που είχε επιλέξει η τεχνητή νοημοσύνη πριν καν το αντικρίσει.
Κι όμως, μόλις η Αθήνα χάθηκε πίσω τους, η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Οι δρόμοι της Πελοποννήσου ξεδιπλώθηκαν σαν μια ατέλειωτη ταινία από χρώματα και οσμές: βουνά σκόνης ώχρας, κοιλάδες γεμάτες ελιές και πορτοκαλιές, στάσεις με βαζάκια ξυδιού και roadside πάγκους που πουλούσαν μικρά εικονοστάσια. Κάθε ελληνική λέξη στις πινακίδες -Κόρινθος, Μυστράς, Σπάρτη- την έκανε να χαμογελά. Ήταν σαν να οδηγούσε μέσα από ένα λεξικό αρχαίων μύθων.
Όταν τελικά έφτασαν στη Μονεμβασιά, το τοπίο φάνταζε σχεδόν εξωπραγματικό: ένας τεράστιος κόκκινος βράχος, γεμάτος θραύσματα και μυστικά. Η πρόσβαση, όπως υποδηλώνει και το όνομα της πόλης («μία είσοδος»), ήταν απαιτητική. Οι βαλίτσες έπρεπε να μείνουν έξω από τα τείχη· μετά, ένα μικρό πεζοδρόμιο οδηγούσε προς τα μέσα, κάτω από τον καυτό ήλιο. Η διαμονή τους αποδείχθηκε λιτή: ένα μικροσκοπικό δωμάτιο με αλάτι στους τοίχους, ψυγείο, αέρα που φυσούσε κατευθείαν πάνω στο κρεβάτι. Αλλά είχε κάτι γοητευτικό, μια αίσθηση αυθεντικής λιτότητας.
Το πρωινό, φτιαγμένο με τη γενναιοδωρία που μόνο οι ελληνικές πανσιόν γνωρίζουν, άλλαξε τα πάντα. Μέλι, γιαούρτι, σπανακόπιτες, ελιές, πίτες με κρέμα, φέτα και μέλι, όλα σε απίστευτες ποσότητες.
Κι εκεί, πίσω από τη ρεσεψιόν, η Τατιάνα, μια Μολδαβή υπάλληλος που, κατά σύμπτωση, είχε δουλέψει στο ίδιο ορφανοτροφείο με τη σύντροφό της Μέντελσον. Μια απίθανη συνάντηση, η πρώτη ένδειξη ότι η τεχνητή επιλογή ίσως είχε φέρει στην επιφάνεια κάτι βαθύτερο: τη λογική του τυχαίου, τη μαγεία της σύμπτωσης.
Η Μονεμβασιά αποδείχθηκε τελικά ένας τόπος πιο γοητευτικός από ό,τι υποσχόταν το ψυχρό προφίλ της. Περπατώντας ανάμεσα στα στενά, οι δύο γυναίκες ανακάλυψαν μικρές αυλές, λουλούδια στις ταράτσες, γέρους που συζητούσαν με τον ρυθμό του απογεύματος.
Το πρώτο τους λάθος ήταν να ακολουθήσουν μια ακόμη «πρόταση του AI»: την παραλία της Ελαφονήσου, που αποδείχθηκε υπερτιμημένη, γεμάτη τουρίστες και ξαπλώστρες των 45 ευρώ. Ήταν η στιγμή που αποφάσισαν να εμπιστευθούν την ανθρώπινη συμβουλή της Τατιάνα.
Η παραλία Αμπελάκια, που τους υπέδειξε, ήταν μια αποκάλυψη. Μια απέραντη καμπύλη άμμου, με θέα στο κάστρο, νερά διάφανα και ησυχία που δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από τις φωτογραφίες των φυλλαδίων. Εκεί ένιωσαν για πρώτη φορά πως η τεχνολογία είχε αποτύχει με τον πιο όμορφο τρόπο: επειδή τις είχε οδηγήσει στο λάθος μέρος, ώστε να εκτιμήσουν το σωστό.
Το ίδιο βράδυ, σε μια ταβέρνα που λεγόταν «Ουζερί Τάκης», έφαγαν φάβα, ήπιαν λικέρ γερανιού και είδαν μια αιματόχρωμη σελήνη να καθρεφτίζεται στη θάλασσα. Η σκηνή έμοιαζε με πίνακα που θα μπορούσε να ζωγραφίσει μόνο η τύχη.
Τις επόμενες μέρες, οι ανακαλύψεις συνεχίστηκαν. Ένα μικρό μανάβικο στη Σπάρτη με ευγενικούς ιδιοκτήτες, κοκτέιλ πάνω στα ερείπια των τειχών, και ένα μαγαζάκι έξω από την πόλη, το Κτήμα Καλαντζή, όπου μια μητέρα και η κόρη της πουλούσαν γλυκά του κουταλιού και τουρσιά καπαρόφυλλου από το σπίτι τους.
Το αποκορύφωμα ήρθε στο Γέρακα, ένα λιμάνι που περιγράφεται ως «το μοναδικό φιόρδ της Ελλάδας». Εκεί, σ’ ένα ταπεινό ουζερί που λεγόταν «Ρεμέτζο», ένας σερβιτόρος που θύμιζε ηθοποιό του παλιού Χόλιγουντ σέρβιρε απίστευτο φαγητό και χάρισε στις δύο γυναίκες ένα φυλλάδιο για την αρχαία ακρόπολη του Ζάρακα. Ανέβηκαν το μονοπάτι μέσα σε λεμονιές και απλωμένα ρούχα, ώσπου αντίκρισαν τη θάλασσα από ψηλά - μια στιγμή καθαρής, ανεπιτήδευτης ευτυχίας.
H Μέντελσον παραδέχεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη είχε, χωρίς να το θέλει, πετύχει κάτι σπουδαίο: τους είχε βγάλει από τον έλεγχο, τις είχε αφήσει να παραδοθούν στην τύχη. Δεν υπήρξε τίποτα το «έξυπνο» στο ταξίδι , μονάχα απρόβλεπτες ανθρώπινες στιγμές, λάθη που οδήγησαν σε ομορφιές, μικρά θαύματα που κανένας αλγόριθμος δεν θα μπορούσε να προβλέψει.
Η ίδια το περιγράφει με μια μείξη ειρωνείας και τρυφερότητας: αυτό δεν ήταν διακοπές σχεδιασμένες από μηχανή, αλλά ένα μάθημα για το πώς η ζωή -και η Ελλάδα- ανθίζουν μόνο μέσα από την ατέλεια. Το AI είχε επιλέξει έναν τόπο χωρίς ψυχή· εκείνη, όμως, βρήκε την ψυχή της μέσα από αυτόν.
Στο τέλος, καθώς το αυτοκίνητο ξαναπέρασε τη στενή γέφυρα της Μονεμβασιάς, η Μέντελσον και η σύντροφός της τραγουδούσαν ένα τραγούδι που είχαν φτιάξει οι ίδιες, ένα αστείο παιδικό μοτίβο βασισμένο στο «Frère Jacques». Ένα τραγούδι αφιερωμένο σ’ έναν προορισμό που διάλεξε η μηχανή, αλλά αγάπησε ο άνθρωπος.