Μαζί με τα χρώματα, που ξαναβρήκαν τη λάμψη τους, βγήκε στο φως και ένα μυστικό του: ο τρόπος με τον οποίο ο ζωγράφος δούλευε το πινέλο πάνω στον τοίχο.
- Συντηρητές του Βατικανού καθάρισαν την «Δευτέρα Παρουσία», αφαιρώντας ένα λευκό στρώμα από κατάλοιπα ιδρώτα εκατομμυρίων επισκεπτών. Η επέμβαση αποκατέστησε τη λάμψη των χρωμάτων και την καθαρότητα της σύνθεσης, φέρνοντας το έργο πιο κοντά στην αρχική του μορφή.
- Μετά την αφαίρεση του πέπλου βρομιάς, οι ειδικοί ανακάλυψαν την τεχνική του καλλιτέχνη. Ο Μιχαήλ Άγγελος δημιουργούσε πυκνά πλέγματα από διασταυρούμενες παράλληλες γραμμές, με τις ατέλειες να αποκαλύπτουν ότι χαράσσονταν με μία κίνηση του χεριού.
- Η ανάλυση έδειξε ότι ο Μιχαήλ Άγγελος χρησιμοποιούσε ειδικά, αυτοσχέδια πινέλα με πολλές κεφαλές. Αυτά τα εργαλεία τού επέτρεπαν να ζωγραφίζει γρηγορότερα και να μεταφέρει στον τοίχο τη διασταυρούμενη χάραξη που χρησιμοποιούσε στα γλυπτά του.
- Η συντήρηση ανέδειξε επίσης μια κρυμμένη αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη στο κάτω αριστερό τμήμα. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε το πρόσωπό του εκεί μετά από πτώση από τη σκαλωσιά, νιώθοντας ότι ξαναγεννήθηκε ολοκληρώνοντας το έργο.
Η «Δευτέρα Παρουσία» του Μιχαήλ Αγγέλου είναι η επιβλητική τοιχογραφία που ο μεγάλος καλλιτέχνης της Αναγέννησης φιλοτέχνησε από το 1536 έως το 1541 στον τοίχο πίσω από την Αγία Τράπεζα της Καπέλα Σιξτίνα. Πάνω από τρεις δεκαετίες μετά την τελευταία μεγάλη επέμβαση στο έργο, οι συντηρητές του Βατικανού το έφεραν ξανά πολύ κοντά στη μορφή που είχε όταν το παρέδωσε ο δημιουργός του. Μαζί με τα χρώματα, που ξαναβρήκαν τη λάμψη τους, βγήκε στο φως και ένα μυστικό του εργαστηρίου του: ο τρόπος με τον οποίο ο Φλωρεντινός ζωγράφος δούλευε το πινέλο πάνω στον τοίχο.
Σύμφωνα με όσα μετέδωσαν οι «Times» του Λονδίνου, οι συντηρητές αφιέρωσαν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς τους στην απομάκρυνση ενός λευκού στρώματος βρομιάς. Το στρώμα αυτό είχε απλωθεί πάνω στην τοιχογραφία σαν πέπλο και θάμπωνε τα χρώματα και τα περιγράμματα των μορφών. Η προέλευσή του ήταν τόσο πεζή όσο και εντυπωσιακή. Επρόκειτο για αλάτι από ιδρώτα που είχε στεγνώσει, κατάλοιπο των εκατομμυρίων επισκεπτών που πέρασαν από την Καπέλα Σιξτίνα όλα αυτά τα χρόνια με το βλέμμα στραμμένο ψηλά. Το πλήθος που στεκόταν με δέος μπροστά στο αριστούργημα είχε αφήσει, χωρίς να το ξέρει, το δικό του αποτύπωμα πάνω του.
Αλάτι από ιδρώτα θάμπωνε επί δεκαετίες το αριστούργημα
Μόλις αφαιρέθηκε το πέπλο, η σύνθεση του Μιχαήλ Αγγέλου απέκτησε ξανά την καθαρότητά της. Οι ειδικοί μπόρεσαν έτσι να εξετάσουν λεπτομερώς κάθε πινελιά, σχεδόν σαν να κοίταζαν πάνω από τον ώμο του ζωγράφου την ώρα που δούλευε. Από αυτή ακριβώς την παρατήρηση προέκυψε το πιο ενδιαφέρον εύρημα της συντήρησης.
Ο επικεφαλής συντηρητής του Βατικανού, Πάολο Βιολίνι, διαπίστωσε ότι ο καλλιτέχνης σχημάτιζε ομάδες από παράλληλες γραμμές, τις οποίες τοποθετούσε κάθετα τη μία ως προς την άλλη. Έτσι δημιουργούσε ένα πυκνό πλέγμα από διασταυρούμενες γραμμές. Το πραγματικά αποκαλυπτικό στοιχείο, όμως, κρυβόταν στις ατέλειες. Όπου οι πινελιές έτρεμαν ή παρέκκλιναν ελαφρά, ολόκληρη η ομάδα των γραμμών έτρεμε και παρέκκλινε με ακριβώς τον ίδιο τρόπο. Έμοιαζαν όλες να έχουν χαραχτεί με μία και μόνη κίνηση του χεριού.
«Αυτό σήμαινε ένα πράγμα: ο Μιχαήλ Άγγελος χρησιμοποιούσε ειδικά πινέλα με πολλές κεφαλές, καθεμία με ένα μικρό πινέλο στην άκρη της, που του επέτρεπαν να κάνει παράλληλες πινελιές με ένα μεγάλο πινέλο», εξήγησε ο Βιολίνι στη βρετανική εφημερίδα. Κατά την εκτίμησή του, ο ζωγράφος κατασκεύαζε μόνος του διάφορους τύπους πινέλων, «ένα με τρεις κεφαλές και άλλα πλάτους έως 15 εκατοστών, με έως και δέκα πινέλα πάνω τους». Ήταν εργαλεία που δεν έβρισκε κανείς έτοιμα. Ο καλλιτέχνης τα σχεδίαζε για να εξυπηρετούν τη δική του ματιά.
Τα αυτοσχέδια πινέλα του Μιχαήλ Αγγέλου
Τα αυτοσχέδια αυτά πινέλα φαίνεται πως εξυπηρετούσαν δύο σκοπούς. Πρώτα, επέτρεπαν στον Μιχαήλ Άγγελο να ζωγραφίζει γρηγορότερα, κάτι καθόλου αμελητέο σε μια επιφάνεια τέτοιας κλίμακας. Επιπλέον, του έδιναν τη δυνατότητα να μεταφέρει στον τοίχο τη διασταυρούμενη χάραξη που πετύχαινε με τη σμίλη στα γλυπτά του. Πρόκειται για μια τεχνική που, όπως σημείωσε ο Βιολίνι, «κάνει το φως πάνω στην πέτρα να δονείται». Ο γλύπτης, με άλλα λόγια, δεν άφηνε ποτέ μόνο του τον ζωγράφο. Ακόμη και με το πινέλο στο χέρι, ο Μιχαήλ Άγγελος σκεφτόταν σαν να είχε μπροστά του ένα κομμάτι μάρμαρο.
Τα ευρήματα του Βιολίνι δημοσιεύονται σε βιβλίο με τίτλο «Μιχαήλ Άγγελος 2026: Η εξαιρετική συντήρηση της Δευτέρας Παρουσίας». Το βιβλίο εξετάζει επίσης μια κρυμμένη αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε το πρόσωπό του πάνω σε μια λωρίδα υφάσματος που φοράει μια μορφή η οποία ενσαρκώνει τον θάνατο. Το πρόσωπο βρίσκεται στο κάτω αριστερό τμήμα της τοιχογραφίας, εκεί όπου οι νεκροί αναδύονται από το χώμα. Είναι η στιγμή λίγο πριν από την τελική κρίση, που θα τους στείλει είτε στον Παράδεισο είτε στην Κόλαση.
Το συγκεκριμένο σημείο έχει και τη δική του, σχεδόν μυθιστορηματική ιστορία. «Είναι το τελευταίο τμήμα της Δευτέρας Παρουσίας που ολοκλήρωσε ο Μιχαήλ Άγγελος, το 1541, αφού την είχε ξεκινήσει το 1536, και ενώ το ζωγράφιζε έπεσε από τη σκαλωσιά», δήλωσε ο Φαμπρίτσιο Μπιφεράλι, επιμελητής του τμήματος Αναγέννησης των Μουσείων του Βατικανού. Ο ίδιος υπενθύμισε ότι στην πτώση εκείνη ο καλλιτέχνης έσπασε το πόδι του.
Για τον Μπιφεράλι, το σημείο που διάλεξε ο ζωγράφος για να αφήσει το πρόσωπό του δεν ήταν καθόλου τυχαίο. «Πιστεύω ότι στη συνέχεια ζωγράφισε το πρόσωπό του ανάμεσα στους νεκρούς που ξαναγεννιούνται», είπε, «επειδή ένιωθε ότι ξαναγεννήθηκε μετά τον τραυματισμό του, αλλά και επειδή ένιωθε αναγεννημένος καθώς έφτανε στο τέλος πέντε χρόνων δουλειάς».