Η συζήτηση δεν αφορά την ιστορική ακρίβεια, αλλά έναν ιδεολογικό πόλεμο γύρω από το ποιος «δικαιούται» να ερμηνεύει τα μεγάλα έργα της αρχαιότητας.
- Η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν πυροδότησε έντονες αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μετατρέποντας το ζήτημα σε πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης και «πολιτισμικού πολέμου».
- Η καθηγήτρια Έμιλι Γουίλσον, πρώτη γυναίκα που μετέφρασε την «Οδύσσεια» στα αγγλικά, αντιμετώπισε παρόμοια κριτική για την επιλογή της να αποδώσει τον «πολύτροπο» Οδυσσέα ως «πολύπλοκο», δεχόμενη προσωπικές επιθέσεις από υπερασπιστές της κλασικής παράδοσης.
- Ειδικοί, όπως ο Ρίτσαρντ Γουίτακερ, επικρίνουν τη μετάφραση της Γουίλσον ως αναδιαμόρφωση των αξιών του Ομήρου, ενώ η ίδια υπερασπίζεται την τεχνική ακρίβεια του έργου της, τονίζοντας ότι κάθε μετάφραση φέρει τις προκαταλήψεις της εποχής της.
- Η αντιπαράθεση αποκαλύπτει μια σύγχρονη μάχη για την ερμηνεία του «δυτικού πολιτισμού», με την Γουίλσον να τονίζει ότι η έννοια αυτή είναι μια κατασκευή του 19ου αιώνα για τη δικαιολόγηση του ρατσισμού και της αποικιοκρατίας.
Η πρώτη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν δεν έχει ακόμη βγει στις αίθουσες, όμως ήδη βρίσκεται στο επίκεντρο μιας έντονης διαδικτυακής αντιπαράθεσης που ξεπερνά τα όρια του κινηματογράφου. Αφορμή στάθηκε η επιλογή της βραβευμένης με Όσκαρ ηθοποιού Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης, μιας από τις πιο εμβληματικές μορφές της ελληνικής μυθολογίας.
Η ανακοίνωση της συμμετοχής της προκάλεσε καταιγισμό αντιδράσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με ορισμένους σχολιαστές να κατηγορούν τον σκηνοθέτη ότι αλλοιώνει το έργο του Ομήρου στο όνομα της πολιτικής ορθότητας. Για αρκετούς κλασικούς φιλολόγους, ωστόσο, η συζήτηση αυτή δεν αφορά την ιστορική ακρίβεια, αλλά έναν ευρύτερο ιδεολογικό πόλεμο γύρω από το ποιος «δικαιούται» να ερμηνεύει τα μεγάλα έργα της αρχαιότητας.
Ένα πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης
Οι αντιδράσεις ξεκίνησαν ήδη από τις πρώτες φήμες ότι η Κενυατομεξικανή ηθοποιός θα ενσάρκωνε την Ελένη της Τροίας. Όταν η συμμετοχή της επιβεβαιώθηκε τον Μάιο, η συζήτηση πήρε διαστάσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στο Χ, πρώην Twitter, η «Ελένη της Τροίας» έγινε ένα από τα δημοφιλέστερα θέματα, ενώ δεν έλειψαν οι υπερβολές.
Ένας YouTuber υποστήριξε ακόμη και ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να κινηθεί νομικά εναντίον του Νόλαν, ενώ άλλοι κατηγόρησαν τον σκηνοθέτη ότι «βεβηλώνει την Οδύσσεια» για να διεκδικήσει βραβεία. Η συζήτηση εξελίχθηκε γρήγορα σε ακόμη ένα επεισόδιο των λεγόμενων «πολιτισμικών πολέμων», όπου η ιστορία, η λογοτεχνία και η μυθολογία μετατρέπονται σε πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης.
«Κάποιοι λατρεύουν να εξαγριώνονται στο διαδίκτυο»
Λίγοι άνθρωποι γνωρίζουν καλύτερα αυτή τη διαμάχη από την Έμιλι Γουίλσον, καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. Το 2017 έγινε η πρώτη γυναίκα που μετέφρασε ολοκληρωμένα την «Οδύσσεια» του Ομήρου στα αγγλικά, μια έκδοση που θεωρήθηκε ορόσημο στον χώρο των κλασικών σπουδών, αλλά ταυτόχρονα προκάλεσε πρωτοφανείς αντιδράσεις.
Όταν στη διάρκεια συνέντευξης γίνεται λόγος για τους «πολιτισμικούς πολέμους», η ίδια αντιδρά σχεδόν με... χασμουρητό, δείχνοντας ότι έχει κουραστεί από τη συνεχή ανακύκλωση των ίδιων επιχειρημάτων. Για τη Γουίλσον, η αντιπαράθεση αυτή δεν είναι πλέον κάτι καινούργιο.
Η αφορμή για τη δική της περιπέτεια ήταν μία μόνο λέξη. Στην πρώτη κιόλας φράση του ομηρικού έπους, ο Οδυσσέας χαρακτηρίζεται με το επίθετο «πολύτροπος», έναν όρο που εδώ και αιώνες δυσκολεύει τους μεταφραστές. Αντί για τις καθιερωμένες αποδόσεις, όπως «πολυμήχανος» ή «ο άνθρωπος των πολλών τεχνασμάτων», η Γουίλσον επέλεξε να τον περιγράψει ως «complicated», δηλαδή «πολύπλοκο» ή «σύνθετο».
Η επιλογή αυτή εξόργισε αρκετούς αυτοαποκαλούμενους υπερασπιστές της κλασικής παράδοσης, οι οποίοι χαρακτήρισαν τη μετάφραση «τερατούργημα», ενώ η ίδια δέχθηκε προσωπικές επιθέσεις και χαρακτηρίστηκε «woke» και «ακραία φεμινίστρια». Η απάντησή της παραμένει λιτή και αιχμηρή. «Το "complicated" δεν είναι προσβολή. Προφανώς και δεν είναι. Απλώς κάποιοι λατρεύουν να εξαγριώνονται στο διαδίκτυο».
Οι επικριτές της υποστήριξαν επίσης ότι η μετάφρασή της χρησιμοποιεί υπερβολικά σύγχρονη γλώσσα και αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη κατανόηση χαρακτήρες που παραδοσιακά παρουσιάζονταν αρνητικά, όπως ο Κύκλωπας, οι δούλες ή οι χοιροβοσκοί. Σε παλαιότερες αγγλικές μεταφράσεις, οι υπηρέτριες που σκοτώνονται στο τέλος της «Οδύσσειας» χαρακτηρίζονταν ακόμη και με προσβλητικούς όρους, όπως «πόρνες».
Η Γουίλσον θεώρησε ότι τίποτε από αυτά δεν δικαιολογείται στο αρχαίο ελληνικό κείμενο και απέφυγε να ενσωματώσει αξιολογικές κρίσεις που ανήκαν περισσότερο στους μεταφραστές παρά στον Όμηρο. Για τους υποστηρικτές της, η δική της προσέγγιση δεν αλλοιώνει το έργο αλλά αφαιρεί προκαταλήψεις που είχαν προστεθεί επί αιώνες.
Αυτοί που διαφωνούν
Δεν συμφωνούν, ωστόσο, όλοι οι ειδικοί. Ο κλασικός φιλόλογος Ρίτσαρντ Γουίτακερ από το Πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν θεωρεί ότι η Γουίλσον επιχειρεί μια δημιουργική αναδιατύπωση του Ομήρου και όχι μια αυστηρά πιστή μετάφραση. «Αντιτίθεμαι στη μετάφρασή της, γιατί αναδιαμορφώνει τις αξίες και τους χαρακτήρες του Ομήρου με τρόπο που δεν δικαιολογείται από το πρωτότυπο», δηλώνει. Κατά την άποψή του, οι μεταφραστές οφείλουν να αποδίδουν όσο το δυνατόν πιστότερα το αξιακό σύστημα της εποχής και όχι να το προσαρμόζουν στις σύγχρονες αντιλήψεις.
Η ίδια η Γουίλσον απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την κριτική. Όπως εξηγεί, εργάστηκε με εξαντλητική ακρίβεια ώστε η μετάφρασή της να έχει ακριβώς τον ίδιο αριθμό στίχων με το πρωτότυπο –12.109– και να διατηρεί τον ρυθμό του ομηρικού έπους, μεταφέροντας τον δακτυλικό εξάμετρο σε ιαμβικό πεντάμετρο, τον πιο οικείο ρυθμό της αγγλικής ποίησης.
«Ήμουν απολύτως αποφασισμένη να πετύχω και τα δύο. Ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη δουλειά», λέει. Παράλληλα επισημαίνει ότι κάθε μετάφραση, ακόμη κι όταν φιλοδοξεί να είναι αντικειμενική, κουβαλά αναπόφευκτα τις πολιτισμικές παραδοχές της εποχής της. «Η μεταφορά σύγχρονων αξιών σε αρχαία κείμενα γίνεται συχνά ασυνείδητα. Είναι τόσο δύσκολο να αντιληφθούμε τις προκαταλήψεις της εποχής μας όσο είναι για ένα ψάρι να αντιληφθεί το νερό μέσα στο οποίο ζει».
Η αντιπαράθεση γύρω από τη νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια» αποκαλύπτει, σύμφωνα με τη Γουίλσον, ότι η συζήτηση δεν αφορά τόσο την ιστορική αλήθεια όσο τις σύγχρονες ιδεολογικές αντιλήψεις. Ούτε ο Οδυσσέας ούτε η Ωραία Ελένη υπήρξαν ιστορικά πρόσωπα με τεκμηριωμένη εμφάνιση.
Παρ' όλα αυτά, η επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού στον ρόλο της Ελένης προκαλεί αντιδράσεις επειδή αμφισβητεί σύγχρονες αντιλήψεις για την ομορφιά, την ηρωική αρρενωπότητα και αυτό που πολλοί αποκαλούν «δυτικό πολιτισμό». «Η ιδέα της "δυτικής πολιτισμικής παράδοσης" είναι μια ιστορική κατασκευή του 19ου αιώνα, που χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει τη δουλεία, τον ρατσισμό και την αποικιοκρατία. Δεν αποτελεί πραγματική ιστορική συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας», τονίζει.
Ακόμη και ο Γουίτακερ, παρά τις διαφωνίες του με τη μετάφρασή της, θεωρεί ότι αρκετές από τις πιο ακραίες αντιδράσεις είναι υπερβολικές. «Υπήρχαν πάντα συντηρητικοί επικριτές που αδυνατούν να εκτιμήσουν κάθε νέα προσέγγιση. Ορισμένοι λευκοί συντηρητικοί άνδρες αντιμετωπίζουν αυτές τις αλλαγές σαν συγκαλυμμένη επίθεση στη λευκή ανδρική ταυτότητα, που πιστεύουν ότι αποτελεί τη βάση ολόκληρης της δυτικής παράδοσης», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Ύστερα από χρόνια διαδικτυακών επιθέσεων, η Γουίλσον εγκατέλειψε το Χ το 2024 και προτιμά πλέον να επικεντρώνεται στους αναγνώστες της. Διδάσκει Όμηρο, συμμετέχει σε παρουσιάσεις βιβλίων και εργάζεται πάνω σε μια νέα, εκτενέστερη μετάφραση της «Οδύσσειας». Αποκαλύπτει μάλιστα ότι και ο ίδιος ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει διαβάσει τη μετάφρασή της, μεταξύ άλλων εκδόσεων, προετοιμάζοντας τη δική του κινηματογραφική εκδοχή.
«Έχω γνωρίσει τόσους αφοσιωμένους αναγνώστες. Ασχολούμαστε υπερβολικά με τους πολεμιστές του Twitter. Υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος πέρα από τον τοξικό βάλτο του διαδικτύου», λέει, συνοψίζοντας ίσως καλύτερα από οποιονδήποτε τη διαμάχη που συνοδεύει σήμερα το διαχρονικό έπος του Ομήρου.