Ένα νέο κινηματογραφικό κύμα ταινιών αντανακλά έναν κόσμο που δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να ξεχωρίσει την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία.
- Ένα νέο κύμα ταινιών συνωμοσίας από δημιουργούς όπως ο Σπίλμπεργκ και ο Λάνθιμος έρχεται στις οθόνες. Οι ταινίες εξερευνούν θέματα όπως κυβερνητικές συγκαλύψεις, εξωγήινες ελίτ και ψηφιακή παράνοια, αντανακλώντας τη σύγχρονη κοινωνική καχυποψία.
- Το φαινόμενο δεν είναι καινούριο, καθώς παραπέμπει στην άνθηση του είδους τη δεκαετία του 1970. Τότε, γεγονότα όπως το Γουότεργκεϊτ και ο πόλεμος του Βιετνάμ γέννησαν κλασικές ταινίες που εξέφραζαν τη βαθιά δυσπιστία προς την εξουσία.
- Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι σύγχρονες θεωρίες συνωμοσίας κυριαρχούν πλέον στα κοινωνικά δίκτυα. Ο κινηματογράφος δεν πλάθει απλώς ιστορίες, αλλά συνομιλεί με μια πραγματικότητα όπου διαδικτυακοί μύθοι, όπως τα «Backrooms», γίνονται ταινίες.
- Η επιστροφή του είδους τροφοδοτείται από ένα κοινό που απορρίπτει τους θεσμούς και την επιστήμη, με την πολιτική ρητορική να ενισχύει την τάση. Οι ταινίες προσφέρουν συνεκτικές αφηγήσεις σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα και πιο χαοτικός.
Για δεκαετίες οι θεωρίες συνωμοσίας αποτελούσαν ένα αγαπημένο κινηματογραφικό είδος, αλλά συνήθως παρέμεναν εγκλωβισμένες στη σφαίρα της φαντασίας. Μυστικές κυβερνητικές υπηρεσίες, εξωγήινοι, σκοτεινά πειράματα, ανεξιχνίαστες δολοφονίες και πανίσχυρες οργανώσεις έδιναν υλικό σε σκηνοθέτες που αξιοποιούσαν την παράνοια ως αφηγηματικό εργαλείο.
Σήμερα, όμως, κάτι φαίνεται να έχει αλλάξει. Οι ταινίες συνωμοσίας επιστρέφουν πιο δυναμικά από ποτέ, αλλά αυτή τη φορά το κοινό τις παρακολουθεί σε μια εποχή όπου η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, οι ψευδείς ειδήσεις, οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων και η πολιτική πόλωση έχουν μετατρέψει πολλές πραγματικές θεωρίες συνωμοσίας σε κομμάτι της καθημερινότητας. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο κινηματογραφικό κύμα ταινιών που αντανακλά έναν κόσμο που δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να ξεχωρίσει την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία.
«Ο κόσμος έχει δικαίωμα να μάθει την αλήθεια»
Αφορμή για τη συζήτηση αποτελεί το νέο φιλμ του Στίβεν Σπίλμπεργκ, «Disclosure Day». Η ταινία περιστρέφεται γύρω από έναν πληροφοριοδότη ο οποίος ισχυρίζεται ότι διαθέτει αδιάσειστα στοιχεία για την ύπαρξη εξωγήινων και για μια τεράστια κυβερνητική συγκάλυψη που κρατά μυστική την αλήθεια εδώ και δεκαετίες. Στο τρέιλερ, ο ίδιος ο Σπίλμπεργκ εμφανίζεται μπροστά στην κάμερα σαν παρουσιαστής ειδήσεων, αφήνοντας να αιωρείται η αίσθηση ότι ίσως η ιστορία να μην απέχει και τόσο από την πραγματικότητα. Ο ήρωας της ταινίας δηλώνει χαρακτηριστικά: «Ο κόσμος έχει δικαίωμα να μάθει την αλήθεια», μια φράση που συνοψίζει σχεδόν κάθε κινηματογραφική ιστορία συνωμοσίας των τελευταίων πενήντα χρόνων.
Από τον Σπίλμπεργκ στον Λάνθιμο
Το «Disclosure Day» δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Μέσα στους επόμενους μήνες καταφθάνει μια ολόκληρη σειρά ταινιών που αξιοποιούν την ίδια ατμόσφαιρα καχυποψίας. Στο «Bugonia» του Γιώργου Λάνθιμου η οικονομική ελίτ παρουσιάζεται ως εξωγήινο είδος που έχει διεισδύσει στην ανθρώπινη κοινωνία. Στο «The Invite» της Ολίβια Γουάιλντ, η εμμονή γύρω από τους μυστηριώδεις γείτονες οδηγεί σταδιακά στην παράνοια.
Το «Wild Horse Nine» του Μάρτιν ΜακΝτόνα τοποθετεί δύο πρώην πράκτορες της CIA στο Νησί του Πάσχα, κυνηγώντας μυστικά που χρονολογούνται από τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ το πολυσυζητημένο «Backrooms» μετατρέπει έναν ατελείωτο λαβύρινθο από άδειους διαδρόμους και γραφεία σε μια μεταφορά για το διαδίκτυο, την αποξένωση και τους σκοτεινούς χώρους της ψηφιακής πραγματικότητας. Κάθε μία αφηγείται διαφορετική ιστορία, όμως όλες μιλούν την ίδια γλώσσα: τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται και πίσω από την επιφάνεια υπάρχει πάντα μια κρυφή αλήθεια.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το Χόλιγουντ δεν ανακαλύπτει τώρα τις θεωρίες συνωμοσίας. Αντίθετα, πρόκειται για ένα κινηματογραφικό είδος που γνώρισε τεράστια άνθηση τη δεκαετία του 1970. Η υπόθεση Γουότεργκεϊτ, ο πόλεμος του Βιετνάμ και η δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι δημιούργησαν μια γενιά θεατών που αμφισβητούσε βαθιά την εξουσία. Μέσα σε αυτό το κλίμα γεννήθηκαν ταινίες όπως «The Parallax View», «The Conversation», «Capricorn One» και «Soylent Green», έργα που παρουσίαζαν κυβερνήσεις, μυστικές υπηρεσίες και πολυεθνικές ως οργανισμούς ικανούς να αποκρύψουν οποιαδήποτε αλήθεια. Οι ταινίες αυτές εξέφραζαν μια κοινωνία που είχε πάψει να εμπιστεύεται το επίσημο αφήγημα.
Η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική
Σήμερα, όμως, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν βρίσκονται πλέον στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης αλλά κυκλοφορούν καθημερινά στα κοινωνικά δίκτυα, στις πλατφόρμες βίντεο και στις διαδικτυακές κοινότητες. Το QAnon, οι θεωρίες για τα εμβόλια, οι ισχυρισμοί περί νοθευμένων εκλογών ή μυστικών κυβερνήσεων έδειξαν ότι εκατομμύρια άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν αφηγήσεις που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν ακραίες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο κινηματογράφος δεν δημιουργεί απλώς φανταστικές ιστορίες· συνομιλεί με μια πραγματικότητα που ήδη μοιάζει κινηματογραφική.
Η περίπτωση του «Backrooms» είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική. Η ταινία βασίζεται σε έναν αστικό μύθο του διαδικτύου που ξεκίνησε μέσα από forums και viral βίντεο. Ο πρωταγωνιστής ανακαλύπτει έναν ατελείωτο κόσμο από πανομοιότυπους διαδρόμους και εγκαταλελειμμένα γραφεία, έναν χώρο που δεν εμφανίζεται σε κανέναν χάρτη και μοιάζει να υπάρχει κρυμμένος πίσω από την κανονική πραγματικότητα.
Η δύναμη της ταινίας βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι δεν εξηγεί ποτέ τι ακριβώς συμβαίνει. Αφήνει τα κενά να λειτουργήσουν ως καμβάς πάνω στον οποίο ο θεατής προβάλλει τους δικούς του φόβους. Όπως λέει ο ήρωας όταν εισέρχεται για πρώτη φορά στον λαβύρινθο, «είναι σαν ένας ατελείωτος λαβύρινθος... συνεχίζεται για πάντα».
Οι απαντήσεις βρίσκονται στην ίδια την κοινωνία
Το ερώτημα, βέβαια, είναι γιατί αυτό το είδος επιστρέφει τόσο δυναμικά. Οι απαντήσεις βρίσκονται λιγότερο στον κινηματογράφο και περισσότερο στην ίδια την κοινωνία. Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις που επικαλείται η Guardian, το 61% των Αμερικανών δηλώνει ότι πιστεύει στα φαντάσματα, το 57% στους εξωγήινους και το 70% στον διάβολο. Την ίδια στιγμή, περίπου ένας στους πέντε εξακολουθεί να θεωρεί ότι η προσεδάφιση στη Σελήνη ήταν σκηνοθετημένη, ενώ αντίστοιχα ποσοστά αποδέχονται θεωρίες ότι τα εμβόλια περιείχαν μικροτσίπ ή ότι οι αμερικανικές εκλογές του 2020 αλλοιώθηκαν μέσω ηλεκτρονικών συστημάτων.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το συμπέρασμα μελέτης του ερευνητικού προγράμματος CHIP50, σύμφωνα με την οποία σχεδόν οκτώ στους δέκα πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών συμφωνούν τουλάχιστον με μία θεωρία συνωμοσίας. Για το Χόλιγουντ, πρόκειται για ένα τεράστιο κοινό που αναζητά ιστορίες οι οποίες επιβεβαιώνουν ή έστω συνομιλούν με αυτούς τους φόβους.
Η νέα αυτή πραγματικότητα αποτυπώνεται και στο «Eddington» του Άρι Άστερ. Η ταινία διαδραματίζεται στα χρόνια της πανδημίας και παρακολουθεί έναν σερίφη μικρής πόλης, τον οποίο υποδύεται ο Χοακίν Φίνιξ, να μετατρέπεται σε εκφραστή ενός κόσμου όπου η δυσπιστία απέναντι στο κράτος, τα μέσα ενημέρωσης και τους επιστήμονες έχει γίνει πολιτική ταυτότητα. Είναι ένας άνθρωπος που απορρίπτει τις μάσκες, βλέπει παντού χειραγώγηση και πιστεύει ότι κάποια αόρατη ελίτ ελέγχει τις ζωές των πολιτών. Η ταινία σατιρίζει αυτή την κουλτούρα, ταυτόχρονα όμως αναγνωρίζει ότι αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της δημόσιας ζωής και όχι περιθωριακή εμμονή λίγων ακραίων ομάδων.
Σε ένα εντελώς διαφορετικό πληροφοριακό περιβάλλον
Σε αντίθεση με τις μεγάλες συνωμοσιολογικές ταινίες της δεκαετίας του 1970, οι οποίες γεννήθηκαν ως έκφραση δυσπιστίας απέναντι στην κρατική εξουσία μετά το Βιετνάμ και το Γουότεργκεϊτ, οι σημερινές παραγωγές δημιουργούνται σε ένα εντελώς διαφορετικό πληροφοριακό περιβάλλον. Η πραγματικότητα μοιάζει ήδη υπερβολική. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν όρους όπως «βαθύ κράτος», οι θεωρίες συνωμοσίας κυκλοφορούν σε πραγματικό χρόνο μέσω των κοινωνικών δικτύων και οι ίδιες οι κυβερνήσεις συμμετέχουν συχνά σε έναν διαρκή πόλεμο αφηγήσεων.
Όπως επισημαίνει η Guardian, ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αξιοποιήσει επανειλημμένα τη ρητορική περί συνωμοσιών, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως τον μοναδικό άνθρωπο που μπορεί να αποκαλύψει την «αλήθεια» απέναντι σε ένα διεφθαρμένο κατεστημένο.
Δεν είναι τυχαίο ότι η κυκλοφορία του «Disclosure Day» συνέπεσε χρονικά με τη δημοσιοποίηση νέων αποχαρακτηρισμένων κυβερνητικών αρχείων για τα UFO στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σύμπτωση αυτή ήταν αρκετή για να πυροδοτήσει νέες θεωρίες στο διαδίκτυο, σύμφωνα με τις οποίες η ταινία και η κυβέρνηση συμμετείχαν σε μια κοινή επικοινωνιακή εκστρατεία προκειμένου να προετοιμάσουν το κοινό για μια μεγάλη αποκάλυψη σχετικά με εξωγήινη ζωή.
Ο ίδιος ο Στίβεν Σπίλμπεργκ αναγκάστηκε να διαψεύσει τα σενάρια αυτά, ξεκαθαρίζοντας ότι δεν υπήρξε καμία συνεννόηση με την αμερικανική κυβέρνηση. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η διάψευση λειτούργησε για πολλούς ως... επιβεβαίωση ότι κάτι κρύβεται.
Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής. Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν επιβιώνουν επειδή αποδεικνύονται, αλλά επειδή προσφέρουν κάτι που οι άνθρωποι έχουν πάντοτε ανάγκη: μια συνεκτική αφήγηση. Μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα πιο χαοτικός, η ιδέα ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους, ότι πίσω από κάθε γεγονός υπάρχει σχέδιο και ότι κάποιος γνωρίζει την αλήθεια λειτουργεί καθησυχαστικά, ακόμη κι όταν δεν στηρίζεται σε κανένα αποδεικτικό στοιχείο.
Ο μεγάλος συγγραφέας Τόμας Πίντσον, ένας από τους σημαντικότερους λογοτέχνες που ασχολήθηκαν με την παράνοια και τις θεωρίες συνωμοσίας, είχε διατυπώσει μια ενδιαφέρουσα σκέψη: υπάρχει μια κατάσταση χειρότερη ακόμη και από την παράνοια. Είναι η «αντιπαράνοια», η πεποίθηση ότι τίποτα δεν συνδέεται με τίποτα, ότι δεν υπάρχει κανένα μυστήριο να λυθεί και καμία κρυφή αλήθεια να αποκαλυφθεί.
«Ίσως, τελικά, αυτό να είναι που δυσκολεύονται περισσότερο να αποδεχθούν οι άνθρωποι. Ότι πολλές φορές ο κόσμος είναι απλώς χαοτικός, τυχαίος και αντιφατικός. Και ίσως γι' αυτό ο κινηματογράφος συνεχίζει να επιστρέφει ξανά και ξανά στις συνωμοσίες: όχι επειδή αποδεικνύουν κάτι, αλλά επειδή προσφέρουν μια ιστορία εκεί όπου η πραγματικότητα μοιάζει να μην έχει πάντα λογική εξήγηση», καταλήγει εμφατικά το ρεπορτάζ της Guardian.