Η Σιμονέτα Βεσπούτσι πέθανε μόλις στα 23 της χρόνια, όμως η εικόνα της θεωρείται μέχρι σήμερα το απόλυτο σύμβολο της γυναικείας αναγεννησιακής ομορφιάς.
- Η Σιμονέτα Κατανέο, μετά τον γάμο της με τον Μάρκο Βεσπούτσι, εγκαταστάθηκε στη Φλωρεντία, όπου η ομορφιά της την ανέδειξε σε μούσα του Σάντρο Μποτιτσέλι, ο οποίος συνέχισε να την απεικονίζει ακόμα και μετά τον θάνατό της.
- Σε ηλικία μόλις 23 ετών, η Σιμονέτα πέθανε έπειτα από σύντομη ασθένεια. Για περισσότερους από πέντε αιώνες, η επικρατούσα ιατρική άποψη απέδιδε τον θάνατό της στη φυματίωση, μια διάγνωση βασισμένη στις περιορισμένες γνώσεις της εποχής.
- Νέα επιστημονική μελέτη ανατρέπει την εκδοχή της φυματίωσης, υποστηρίζοντας ότι η Σιμονέτα έπασχε από όγκο στην υπόφυση. Ο θάνατός της, σύμφωνα με τη νέα θεωρία, προκλήθηκε από αιμορραγία μέσα στον όγκο, όπως περιγράφεται σε ιστορικές επιστολές.
- Οι ερευνητές εκτιμούν πως η μοιραία αιμορραγία στον όγκο προκλήθηκε από την έντονη καταπόνηση κατά τη διάρκεια αναγεννησιακών χορών. Εξετάζεται επίσης το ενδεχόμενο ενός βίαιου τραυματισμού στο κεφάλι από πιθανή επίθεση, αν και παραμένει αναπόδεικτο.
Ελάχιστα πρόσωπα της Αναγέννησης κατάφεραν να γίνουν αθάνατα χωρίς να αφήσουν πίσω τους ούτε ένα βιβλίο, ούτε κάποιο πολιτικό έργο, ούτε μια σπουδαία επιστημονική ανακάλυψη. Η Σιμονέτα Βεσπούτσι πέθανε μόλις στα 23 της χρόνια, όμως η εικόνα της εξακολουθεί να θεωρείται μέχρι σήμερα το απόλυτο σύμβολο της γυναικείας ομορφιάς.
Για τους περισσότερους είναι η γυναίκα που ενέπνευσε τον Σάντρο Μποτιτσέλι να δημιουργήσει τη «Γέννηση της Αφροδίτης», έναν από τους διασημότερους πίνακες στην ιστορία της τέχνης. Σχεδόν πεντέμισι αιώνες μετά τον πρόωρο θάνατό της, μια νέα επιστημονική μελέτη επιχειρεί να δώσει διαφορετική απάντηση σε ένα ερώτημα που απασχολεί ιστορικούς και γιατρούς εδώ και δεκαετίες: τι ακριβώς σκότωσε τη νεαρή γυναίκα που έγινε το πρόσωπο της Αναγέννησης.
«La Bella Simonetta»
Η Σιμονέτα Κατανέο γεννήθηκε γύρω στο 1453 στη Γένοβα και σε ηλικία μόλις 16 ετών παντρεύτηκε τον Μάρκο Βεσπούτσι, μέλος μιας από τις ισχυρές οικογένειες της Φλωρεντίας, συγγενικής με εκείνη από την οποία καταγόταν αργότερα και ο μεγάλος θαλασσοπόρος Αμέριγκο Βεσπούτσι. Μετά τον γάμο της εγκαταστάθηκε στη Φλωρεντία, την πόλη που εκείνη την εποχή αποτελούσε το σημαντικότερο καλλιτεχνικό και πνευματικό κέντρο της Ευρώπης υπό την προστασία της οικογένειας των Μεδίκων. Η ομορφιά της έγινε σχεδόν αμέσως αντικείμενο θαυμασμού. Οι ποιητές της εποχής την ύμνησαν, οι ζωγράφοι αναζητούσαν την παρουσία της στα εργαστήριά τους και η φήμη της εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα ώστε οι σύγχρονοί της την αποκαλούσαν «La Bella Simonetta»: «Η Ωραία Σιμονέτα».
Ανάμεσα σε εκείνους που γοητεύτηκαν περισσότερο από τη μορφή της ήταν ο Σάντρο Μποτιτσέλι. Αν και δεν υπάρχει ιστορικό τεκμήριο ότι πόζαρε ποτέ επίσημα για τον ζωγράφο, οι περισσότεροι ιστορικοί της τέχνης συμφωνούν πως τα χαρακτηριστικά της επηρέασαν έντονα πολλές από τις γυναικείες μορφές του. Η πιο διάσημη από αυτές είναι, φυσικά, η Αφροδίτη στη «Γέννηση της Αφροδίτης», όπου η θεά αναδύεται γυμνή από τη θάλασσα πάνω σε ένα κοχύλι. Το παράδοξο είναι ότι ο πίνακας δημιουργήθηκε σχεδόν μία δεκαετία μετά τον θάνατο της Σιμονέτας.
Ο Μποτιτσέλι φαίνεται πως συνέχισε να ζωγραφίζει έχοντας στο μυαλό του τη μορφή της, σαν να μην είχε φύγει ποτέ από τη ζωή. Μάλιστα, λίγο πριν πεθάνει το 1510, ζήτησε να ταφεί στον ναό των Αγίων Πάντων της Φλωρεντίας, κοντά στο παρεκκλήσι της οικογένειας Βεσπούτσι. Η επιθυμία του πραγματοποιήθηκε και μέχρι σήμερα ο τάφος του βρίσκεται λίγα μόλις μέτρα από εκείνον της γυναίκας που θεωρείται η μεγαλύτερη μούσα του.
Φυματίωση ή κάτι άλλο;
Παρά τη μυθική της φήμη, η ζωή της ήταν εξαιρετικά σύντομη. Τον Απρίλιο του 1476, σε ηλικία μόλις 23 ετών, η Σιμονέτα πέθανε έπειτα από ολιγοήμερη αλλά εξαιρετικά επώδυνη ασθένεια. Για περισσότερους από πέντε αιώνες επικρατούσε η άποψη ότι αιτία θανάτου ήταν η φυματίωση, μία από τις συχνότερες και πιο θανατηφόρες ασθένειες της εποχής. Η διάγνωση αυτή βασιζόταν κυρίως στις εκτιμήσεις ορισμένων γιατρών που την παρακολουθούσαν λίγο πριν από τον θάνατό της και στις περιορισμένες ιατρικές γνώσεις του 15ου αιώνα.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο Campus Bio-Medico της Ρώμης άρχισε να εξετάζει την υπόθεση από διαφορετική σκοπιά. Ήδη το 2019 οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν αλγόριθμο αναγνώρισης προσώπου βασισμένο σε τεχνολογία βαθιάς μάθησης, συγκρίνοντας δεκάδες ζωγραφικές απεικονίσεις της Σιμονέτας.
Η ανάλυση οδήγησε στην υπόθεση ότι πιθανόν έπασχε από όγκο της υπόφυσης, ενός μικρού αλλά εξαιρετικά σημαντικού αδένα που βρίσκεται στη βάση του εγκεφάλου και ρυθμίζει την παραγωγή πολλών ορμονών. Οι συγκεκριμένοι όγκοι μπορούν να προκαλέσουν χαρακτηριστικές αλλαγές στα χαρακτηριστικά του προσώπου, αλλά και σοβαρές νευρολογικές επιπλοκές.
Στη νέα τους εργασία, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Endocrinology, Diabetes & Metabolism», οι ίδιοι ερευνητές επανεξέτασαν όχι μόνο τα πορτρέτα της Σιμονέτας αλλά και ιστορικές επιστολές που περιγράφουν με λεπτομέρεια τις τελευταίες ημέρες της ζωής της. Επικεφαλής της μελέτης είναι ο ενδοκρινολόγος Πάολο Ποτζίλι, ενώ στην ομάδα συμμετείχε και η ειδικευόμενη ωτορινολαρυγγολόγος Ντομιτσιάνα Ναρντέλι.
Σύμφωνα με τη νέα υπόθεση, η νεαρή γυναίκα δεν πέθανε από φυματίωση αλλά πιθανότατα υπέστη αιμορραγία μέσα στον όγκο της υπόφυσης, ένα σπάνιο αλλά εξαιρετικά επικίνδυνο ιατρικό επεισόδιο που μπορεί να οδηγήσει σε ταχύτατη επιδείνωση και θάνατο.
Στηρίζουν την εκτίμησή τους σε περιγραφές της εποχής
Οι ερευνητές στηρίζουν την εκτίμησή τους σε περιγραφές της εποχής. Λίγες ημέρες πριν πεθάνει, η Σιμονέτα φέρεται να κατέρρευσε κατά τη διάρκεια ενός χορού έπειτα από έντονη ρινορραγία. Από εκείνη τη στιγμή παρέμεινε καθηλωμένη στο κρεβάτι, υποφέροντας από αλλεπάλληλες αιμορραγίες από τη μύτη, υψηλό πυρετό, αβάσταχτους πονοκεφάλους, εμετούς και επεισόδια παραληρήματος.
«Οι επιστολές ανάμεσα στον Πιέρο Βεσπούτσι και τον Λορέντσο των Μεδίκων αναφέρουν ότι κατέρρευσε κατά τη διάρκεια χορού και στη συνέχεια παρέμεινε σε σκοτεινό δωμάτιο, υποφέροντας από τρομερούς πονοκεφάλους, παραισθήσεις, εμετούς και υψηλό πυρετό. Όλα αυτά είναι συμπτώματα που συνάδουν με έναν όγκο της υπόφυσης ο οποίος διογκώνεται ταχύτατα», εξηγεί η Ναρντέλι.
Κατά τους επιστήμονες, το επεισόδιο ίσως προκλήθηκε από έναν τραυματισμό που επιβάρυνε έναν ήδη υπάρχοντα όγκο. Η πιθανότερη εκδοχή, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι ότι οι έντονοι χοροί της Αναγέννησης έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Οι περίφημες alte danze, ιδιαίτερα δημοφιλείς στα φλωρεντινά ανάκτορα του 15ου αιώνα, περιλάμβαναν γρήγορες περιστροφές, δυνατά άλματα και απότομες κινήσεις του κεφαλιού.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι μια τέτοια καταπόνηση θα μπορούσε να προκαλέσει αιμορραγία μέσα στον όγκο ή απότομη αύξηση του μεγέθους του, οδηγώντας στην ταχύτατη επιδείνωση της υγείας της. Με άλλα λόγια, η γυναίκα που θεωρούνταν η προσωποποίηση της χάρης και της κομψότητας ίσως τραυματίστηκε θανάσιμα ενώ χόρευε σε μία από τις λαμπρές δεξιώσεις της φλωρεντινής αριστοκρατίας.
Μήπως δέχθηκε επίθεση;
Η μελέτη εξετάζει και ένα δεύτερο, ακόμη πιο δραματικό ενδεχόμενο. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι ο ποιητής της Αναγέννησης Λορέντσο Σάρντι άφησε να εννοηθεί πως η Σιμονέτα είχε δεχθεί επίθεση από τον Αλφόνσο Β΄ της Αραγονίας, δούκα της Καλαβρίας, στις όχθες του ποταμού Άρνου κάποια στιγμή μετά το 1473.
Αν και δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι το περιστατικό συνέβη πραγματικά, οι ερευνητές σημειώνουν πως ένας βίαιος τραυματισμός στο κεφάλι θα μπορούσε επίσης να προκαλέσει αιμορραγία σε έναν ήδη υπάρχοντα όγκο της υπόφυσης και να οδηγήσει στην ίδια θανατηφόρα εξέλιξη. Πρόκειται, πάντως, για μια υπόθεση που βασίζεται αποκλειστικά σε λογοτεχνικές πηγές της εποχής και όχι σε ιστορικά τεκμήρια.
Η περίπτωση της Σιμονέτας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η σύγχρονη ιατρική επιχειρεί να επανεξετάσει ιστορικά πρόσωπα μέσα από νέα εργαλεία. Τα τελευταία χρόνια επιστήμονες έχουν αξιοποιήσει τεχνικές τεχνητής νοημοσύνης, τρισδιάστατης ανακατασκευής προσώπου, γενετικής και παθολογοανατομίας προκειμένου να προσεγγίσουν τα αίτια θανάτου προσωπικοτήτων όπως ο Τουταγχαμών, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ή ακόμη και ο Μότσαρτ.
Στην περίπτωση της Σιμονέτας, ωστόσο, η δυσκολία είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς δεν έχει διασωθεί κανένα βέβαιο πορτρέτο που να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα ότι απεικονίζει την ίδια. Πολλές από τις γυναικείες μορφές του Μποτιτσέλι θεωρούνται εμπνευσμένες από εκείνη, αλλά οι ιστορικοί της τέχνης εξακολουθούν να διαφωνούν για το ποιες αποτελούν πραγματικές προσωπογραφίες και ποιες ιδεαλιστικές συνθέσεις.
Μια μυθική γυναικεία φιγούρα
Ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα τροφοδότησε και τον θρύλο της. Η Σιμονέτα δεν έμεινε στην ιστορία επειδή γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή της, αλλά επειδή γνωρίζουμε ελάχιστα. Τα περισσότερα στοιχεία προέρχονται από επιστολές, ποιήματα και αναφορές συγχρόνων της που εξυμνούν την ομορφιά και την ευγένειά της, δημιουργώντας σχεδόν μια μυθική φιγούρα.
Ο ποιητής Άντζελο Πολιτσιάνο τη συνέκρινε με αρχαία θεά, ενώ ο Λορέντσο ο Μεγαλοπρεπής, ο ισχυρός ηγέτης της Φλωρεντίας, φέρεται να τη θεωρούσε ένα από τα λαμπρότερα πρόσωπα της αυλής του. Δεν είναι τυχαίο ότι, πέντε αιώνες αργότερα, το όνομά της εξακολουθεί να συνδέεται περισσότερο με την έννοια της ιδανικής ομορφιάς παρά με οποιοδήποτε ιστορικό γεγονός.
Το μεγαλύτερο παράδοξο παραμένει ότι η πιο διάσημη απεικόνισή της δημιουργήθηκε όταν η ίδια δεν βρισκόταν πλέον στη ζωή. Η «Γέννηση της Αφροδίτης», που φιλοτεχνήθηκε πιθανότατα στα μέσα της δεκαετίας του 1480, σχεδόν δέκα χρόνια μετά τον θάνατό της, μεταμόρφωσε τη Σιμονέτα σε ένα διαχρονικό σύμβολο.
Η γυναίκα που έζησε μόλις 23 χρόνια έγινε το πρόσωπο της Αναγέννησης και η μορφή της εξακολουθεί να αναπαράγεται σε βιβλία, αφίσες, μουσεία και σχολικά εγχειρίδια σε ολόκληρο τον κόσμο...