Από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο που «εκπαιδεύεται» για τη νέα του εποχή, μέχρι τον Άγνωστο Στρατιώτη που μπαίνει σε φάση ανάδειξης, από μια «Κουζίνα» που βράζει ξανά μετά τα sold out μέχρι τον Απόστολο Γεωργίου που εμφανίζεται στο feed του Πομπιντού, οι ζυμώσεις στον πολιτισμό είναι διαρκείς. Μουσεία, μνημεία, σκηνές και καμβάδες μιλούν για μνήμη, εξουσία, παραγωγικότητα, επιθυμία.
Κάντο όπως το GEM – To Eθνικό Aρχαιολογικό Μουσείο στο Κάιρο
Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «εκπαιδεύεται» και ετοιμάζεται για τη νέα του εποχή στα πρότυπα του Grand Egyptian Museum (GEM), του μουσείου που έγινε διεθνές θέμα συζήτησης πριν ακόμη ολοκληρωθεί. Όχι απλώς για το μέγεθός του, αλλά για τον τρόπο που αποφάσισε να αφηγηθεί την ιστορία του στον κόσμο. Η πρόεδρος, μέλη του ΔΣ, υπηρεσιακά στελέχη και συνεργάτες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου ταξίδεψαν στο Κάιρο πριν λίγες μέρες για να δουν από κοντά πώς μια χώρα οργανώνει τη μεγάλη της μετάβαση. Πώς μετακινεί τον πολιτισμό της από ένα ιστορικό μεν αλλά περιορισμένου χώρου και βεβαρημένο μουσείο στο κέντρο της πόλης σε μια νέα αρχιτεκτονική δήλωση δίπλα στις Πυραμίδες. Πώς μετατρέπει την αρχαιότητα σε σύγχρονη εμπειρία χωρίς να τη μικραίνει.
Το GEM δεν εμφανίζεται· επιβάλλεται. Το βλέπεις πέντε λεπτά πριν φτάσεις, σαν μια οριζόντια τομή ανάμεσα στο Κάιρο που υποχωρεί και στην έρημο που ανοίγεται. Η πρόσοψη από αλάβαστρο αφήνει το φως να περάσει και το κτίριο μοιάζει να ακτινοβολεί από μέσα. Μπαίνεις και σε περιμένει ο Ραμσής Β΄, το άγαλμά του: 83 τόνοι εξουσίας, ένα σώμα που στέκεται αιώνια νέο, ισορροπημένο, με το διπλό στέμμα της Άνω και Κάτω Αιγύπτου, σαν να κυβερνά ακόμη. Η είσοδος χτίστηκε γύρω του.
Και ύστερα ανεβαίνεις τη Μεγάλη Σκάλα. Μια πομπική ραχοκοκαλιά αφήγησης με αγάλματα, θραύσματα, κεφάλια χωρίς σώματα, σώματα χωρίς άκρα. Στην κορυφή, τα παράθυρα ανοίγουν και οι πυραμίδες εμφανίζονται σχεδόν σαν σκηνοθετημένη αποκάλυψη. Εκεί καταλαβαίνεις ότι το μουσείο δεν είναι απλώς χώρος φύλαξης αλλά ένας μηχανισμός ευθυγράμμισης, με τον χρόνο, την εξουσία και την έννοια της συνέχειας. Διαμάντι στο στέμμα του μουσείου είναι οι αίθουσες με τον κόσμο του Τουταγχαμών, ένας σχεδόν ακέραιος βίος που πέρασε στον άλλο κόσμο: άρματα, πτυσσόμενα καθίσματα, ανεμιστήρες, κοσμήματα, φυλαχτά που λειτουργούν σαν λέξεις σε μια γλώσσα προστασίας.
Αυτό είδαν οι άνθρωποι του ελληνικού Μουσείου. Όχι μόνο ένα υπερθέαμα, αλλά έναν ολόκληρο οργανισμό: ροές επισκεπτών, διαχείριση πλήθους, συντήρηση σε βιομηχανική κλίμακα, εμπορικές λειτουργίες που δεν ντρέπονται να υπάρχουν, ψηφιακές υποδομές, αφήγηση που ξεκινά πριν μπεις και συνεχίζεται αφού βγεις.
Στην Αθήνα, το στοίχημα είναι διαφορετικό και ίσως πιο σύνθετο. Το νέο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, σε σχέδια του David Chipperfield, δεν θα υψωθεί ως μνημειακή χειρονομία απέναντι στην έρημο. Θα βυθιστεί στο έδαφος της πόλης. Θα επεκταθεί κάτω από ένα νέο πάρκο, θα διπλασιάσει εκθεσιακούς χώρους, θα φέρει την είσοδο στο επίπεδο της Πατησίων, θα ανοίξει αποθήκες στο κοινό, θα επιχειρήσει να επανασυνδέσει ένα νεοκλασικό «ναό» του 19ου αιώνα με τον 21ο.
Αν το Κάιρο επέλεξε την κλίμακα και τη θεατρικότητα, η Αθήνα καλείται να επιλέξει τη διαφάνεια και τη σύνδεση. Να κάνει το Μουσείο καθημερινό για τους Αθηναίους και ταυτόχρονα αδιαπραγμάτευτο για τον διεθνή επισκέπτη. Να περάσει από το θησαυροφυλάκιο στο ανοιχτό σύστημα χωρίς να χάσει το ειδικό του βάρος.
Η Πατησίων δεν έχει πυραμίδες. Έχει όμως 125.000 αρχαιότητες στις αποθήκες και ένα ιστορικό κτίριο που κουβαλά τη φιλελληνική φαντασίωση του 19ου αιώνα. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να κάνουμε ένα «ελληνικό GEM». Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να κάνουμε ένα μουσείο που να μιλά για τον χρόνο με τον δικό μας τρόπο, λιγότερο θορυβώδη, αλλά εξίσου αποφασιστικό. Η νέα εποχή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου είναι θέμα αυτογνωσίας.
Εντωμεταξύ η πρόεδρος Ιωάννα Δρέττα και στελέχη του Μουσείου, επισκέφθηκαν και τα αρχαιολογικά Μουσεία του Βερολίνου. Eκεί, το περίφημο μουσείο Περγάμου βρίσκεται σε φάση εκτενών εργασιών ανάδειξης και ανακαίνισης, ενώ εκτιμάται ότι η πρώτη του πτέρυγα θα αρχίσει να λειτουργεί το 2027. Στο νησί των μουσείων στο Βερολίνο βρίσκεται φυσικά και το Neues Museum, όπου η παρέμβαση του David Chipperfield καθόρισε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε σήμερα τα τραυματισμένα ιστορικά κτίρια. Χτισμένο τον 19ο αιώνα, βομβαρδισμένο σχεδόν ολοκληρωτικά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εγκαταλελειμμένο ως ερείπιο για δεκαετίες στο ανατολικό Βερολίνο, το μουσείο δεν «ανακατασκευάστηκε» ούτε καλύφθηκε με ένα εντυπωσιακό σύγχρονο περίβλημα.
Ο Chpperfield επέλεξε μια τρίτη οδό: την αποκατάσταση με αρχαιολογική ευαισθησία, σεβασμό στις πληγές, ένταξη νέων στοιχείων μόνο όπου ήταν απολύτως αναγκαίο για να αποκατασταθεί η συνοχή. Το νέο δεν μιμείται το παλιό αλλά συνομιλεί μαζί του. Η μνημειακή σκάλα, φτιαγμένη από λευκό σκυρόδεμα με μαρμαροψηφίδες Σαξονίας, επαναλαμβάνει τη μορφή της αρχικής σε μια απλουστευμένη, σχεδόν σιωπηλή γλώσσα, μέσα σε έναν χώρο που διατηρεί τα ίχνη της απώλειας. Το αποτέλεσμα, που εγκαινιάστηκε το 2009, είναι ένα μάθημα για το πώς η μνήμη, η απουσία και η σύγχρονη παρέμβαση μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς θεατρικότητα.
Mετά το Πεντάγωνο, ο Κώστας Βαρώτσος στον Άγνωστο Στρατιώτη
Και ενώ το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο κοιτάζει προς το Κάιρο για τη δική του μετάβαση, στο Σύνταγμα διαμορφώνεται μια άλλη, πιο ευαίσθητη, σχεδόν σιωπηλή συζήτηση. Με Κοινή Υπουργική Απόφαση του Υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια και της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη συγκροτείται Μικτή Συμβουλευτική Επιτροπή για την ανάδειξη και συντήρηση του Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτη. Στην επιτροπή συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο Γενικός Γραμματέας του ΥΠΕΘΑ Αντώνιος Οικονόμου, ο Υπαρχηγός ΓΕΣ Αντιστράτηγος Ανδρέας Κορωνάκης, υπηρεσιακά στελέχη του ΥΠΠΟ, αλλά και ο κορυφαίος Έλληνας γλύπτης Κώστας Βαρώτσος, ως μέλος εγνωσμένου κύρους.
Η παρουσία του Βαρώτσου δεν είναι τυπική. Πρόσφατα παρέδωσε την πλήρως αναμορφωμένη, βιοκλιματική πρόσοψη του Πενταγώνου, ένα έργο που ο ίδιος ο Νίκος Δένδιας χαρακτήρισε «αρχιτεκτονική έκφραση νέου αφηγήματος». Από την πλευρά του το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη πολύ περισσότερο από ένα τοπόσημο, είναι το σημείο όπου η τελετουργία συναντά την πολιτική, όπου η καθημερινή αλλαγή φρουράς συνομιλεί με τις επίσημες καταθέσεις στεφάνων, όπου ο χρόνος μοιάζει να κυλά με βηματισμό εύζωνα. Κάθε παρέμβαση εδώ είναι, αναγκαστικά, πράξη υψηλής ευαισθησίας.
Οι πληροφορίες μιλούν για διεθνή διαγωνισμό που θα αφορά την «περαιτέρω ανάδειξη» του μνημείου και του περιβάλλοντος χώρου. Δεν αναμένονται δραστικές μορφολογικές αλλαγές, η φύση και ο εθνικός χαρακτήρας του μνημείου δεν το επιτρέπουν. Το ενδιαφέρον στρέφεται περισσότερο στη συντήρηση, στον φωτισμό, στη διαχείριση του χώρου, ίσως σε ήπιες παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν την καθαρότητα της εικόνας του.
Ο Άγνωστος Στρατιώτης είναι ένα κενό σώμα. Ένα κενοτάφιο. Μια σιωπή χαραγμένη στο μάρμαρο. Η ανάδειξή του δεν μπορεί να είναι εντυπωσιακή, μόνο ουσιαστική. Και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο έργο από όλα.
Οι εστίες της Κουζίνας θα μείνουν αναμμένες
Μετά τα σαρωτικά sold out της φετινής σεζόν, η «Κουζίνα» του Arnold Wesker ετοιμάζεται να ανέβει και του χρόνου στο Θέατρο Κιβωτός, επιβεβαιώνοντας ότι το σύμπαν του έργου –ιδρώτας, νεύρα, έρωτες, ζωές στο όριο, ιστορίες μετανάστευσης και ακύρωσης, εξαντλητική παραγωγικότητα, εργασιακή εκμετάλλευση– χτυπάει κατευθείαν στο σήμερα.
Η παράσταση του Γιώργου Κουτλή με το 14μελές ensemble έγινε ένα από τα θεατρικά φαινόμενα της χρονιάς, και δίνει κάθε φορά τα μεγαλύτερης διάρκειας χειροκροτήματα της φετινής σεζόν. Οι πληροφορίες ωστόσο μιλούν για πιθανές αλλαγές σε έναν ή δύο πρωταγωνιστικούς ρόλους, χωρίς να διαταραχθεί ο βασικός πυρήνας της επιτυχίας. Ο Μιχάλης Σαράντης, που κατορθώνει να διατηρεί την ευθραυστότητα και την υπαρξιακή αγωνία μέσα σε μια ερμηνεία που θυμίζει τυφώνα, θα συνεχίσει και την επόμενη σεζόν.
Γραμμένη το 1956, η «Κουζίνα» παραμένει μια διασκεδαστικά τρομακτική πολιτική αλληγορία για το πώς η πίεση της παραγωγικότητας αποκτηνώνει τη ζωή. Στη σκηνή, το καζάνι βράζει. Στα παρασκήνια, επίσης. Και απ’ ό,τι φαίνεται, η φωτιά δεν σβήνει εύκολα.
Το Πομπιντού γιόρτασε τον Άγιο Βαλεντίνο με έναν Έλληνα
Και ένα μικρό διεθνές «κλείσιμο ματιού» που αξίζει περισσότερο απ’ όσο φαίνεται στο scroll: το Κέντρο Πομπιντού τίμησε στα social media τη μέρα του έρωτα προβάλλοντας ένα έργο του Απόστολου Γεωργίου. Ο Γεωργίου δεν ζωγραφίζει «ρομαντικά», εμφανίζει τον άνθρωπο τη στιγμή που νομίζει ότι ελέγχει την κατάσταση, ενώ η πραγματικότητα μπορεί να τον εκπλήξει.
Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη το 1952 και εγκατεστημένος στα νότια της Αθήνας, χτίζει εδώ και δεκαετίες μια ζωγραφική αφήγηση με καθαρή, κοφτή επιφάνεια και από κάτω ένα υπόγειο βουητό: μικρές σκηνές, οικείες όσο μια κουβέντα στην κουζίνα, που όμως μυρίζουν άγχος, επιθυμία, κούραση, σιωπηλή επιθετικότητα. Η «κανονικότητα» στους πίνακές του είναι παγίδα. Ο Γεωργίου έχει χτίσει μια ζωγραφική αφήγηση ψυχρή και αστεία με τον πιο επικίνδυνο τρόπο: σαν να σε κοιτάει κατάματα και να μην σου χαρίζεται. Φιγούρες καθημερινές, ιστορίες που μοιάζουν «ήρεμες» αλλά κουβαλούν μέσα τους μικρή βία, κρυφή επιθυμία, αμηχανία, την ανθρώπινη γελοιότητα, ενώ συχνά, όπως λέει ο ίδιος, χρησιμοποιεί τη γυναίκα για να φανεί η αδυναμία των αντρών.