Ένα δαχτυλίδι ηλικίας περίπου 1.000 ετών βρέθηκε πρόσφατα όχι από κάποιον καταξιωμένο αρχαιολόγο, αλλά από έναν συνταξιούχο εθελοντή που αποφάσισε να αξιοποιήσει τον ελεύθερο χρόνο του συμμετέχοντας σε ανασκαφές.
Μια ανακάλυψη που θα μπορούσε εύκολα να περάσει απαρατήρητη -αν όχι για λίγη τύχη και πολλή επιμονή- ήρθε να ρίξει νέο φως σε έναν από τους πιο αινιγματικούς λαούς της πρώιμης μεσαιωνικής Ευρώπης. Ένα δαχτυλίδι ηλικίας περίπου 1.000 ετών, που αποδίδεται στους αρχαίους Πίκτες, βρέθηκε πρόσφατα κοντά στις ακτές της Σκωτίας, όχι από κάποιον καταξιωμένο αρχαιολόγο, αλλά από έναν συνταξιούχο εθελοντή που αποφάσισε να αξιοποιήσει τον ελεύθερο χρόνο του συμμετέχοντας σε ανασκαφές.
Ο 68χρονος Τζον Ραλφ, πρώην μηχανικός, δήλωσε ότι εντάχθηκε στο πρόγραμμα ανασκαφών στο Μπέργκχεντ σχεδόν από περιέργεια. Όπως εξήγησε στο BBC Scotland, μετά τη συνταξιοδότησή του είδε μια αγγελία για εθελοντές στις τοπικές ανασκαφές, και το ενδιαφέρον του ενισχύθηκε από το γεγονός ότι η αδελφή του εξακολουθεί να ζει στην περιοχή. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα συμμετείχε σε τρεις διαφορετικές ανασκαφικές περιόδους, συνολικής διάρκειας έξι εβδομάδων.
Μια ισχυρή ομάδα φυλών που κυριάρχησε στη βόρεια Σκωτία
Η περιοχή όπου έγινε η ανακάλυψη θεωρείται ότι αποτελούσε σημαντικό κέντρο εξουσίας του βασιλείου των Πικτών μεταξύ του 500 και του 1000 μ.Χ. Οι Πίκτες ήταν μια ισχυρή ομάδα φυλών που κυριάρχησε στη βόρεια Σκωτία κατά τους σκοτεινούς αιώνες και αντιστάθηκε επιτυχώς σε εισβολές τόσο των Ρωμαίων όσο και των Αγγλοσαξόνων. Παρά τη στρατιωτική τους ισχύ, εξαφανίζονται μυστηριωδώς από τις ιστορικές πηγές προς το τέλος της πρώτης χιλιετίας, απορροφούμενοι σταδιακά από τους γαελικούς πληθυσμούς.
Για τον Ραλφ, οι πρώτες ημέρες στις ανασκαφές ήταν γεμάτες μικρές απογοητεύσεις. Όπως παραδέχτηκε, ενθουσιαζόταν συχνά με «γυαλιστερές πέτρες», μόνο για να του εξηγούν οι ειδικοί ότι δεν επρόκειτο για κάτι ιδιαίτερο. Παρ’ όλα αυτά, είχε ήδη συμβάλει στον εντοπισμό οστέινων περονών και άλλων μικρών αντικειμένων, και – όπως λέει – το σημαντικότερο ήταν το αίσθημα συμμετοχής σε μια συλλογική προσπάθεια.
Η τύχη του άλλαξε τη στιγμή που καθάριζε το δάπεδο ενός αρχαίου κτίσματος. Πρώτα εντόπισε έναν μεταλλικό πείρο και λίγο αργότερα, σχεδόν τυχαία, είδε κάτι να γυαλίζει στο χώμα. «Και τότε, ξαφνικά, ήταν εκεί – το δαχτυλίδι», είπε. Το εύρημα αποδείχθηκε εξαιρετικά σπάνιο: ένα πικτικό δαχτυλίδι, πιθανότατα διακοσμημένο με γρανάτη, που διατηρούσε ακόμη τη λάμψη του έπειτα από περισσότερους από δέκα αιώνες στο έδαφος.
Ο καθηγητής Αρχαιολογίας Gordon Noble, από το University of Aberdeen, ο οποίος ηγείται των ανασκαφών τα τελευταία τρία χρόνια, χαρακτήρισε την ανακάλυψη «πραγματικά απίστευτη». Όπως δήλωσε, το γεγονός ότι διακρίνονταν ακόμη οι αντανακλάσεις υποδηλώνει την ποιότητα κατασκευής του κοσμήματος. Ακόμη πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι το πλαίσιο της εύρεσης: τα ελάχιστα γνωστά δαχτυλίδια που έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα προέρχονται συνήθως από θησαυρούς που είχαν θαφτεί σκόπιμα για φύλαξη. Αντίθετα, αυτό το αντικείμενο φαίνεται να χάθηκε ή να εγκαταλείφθηκε σε έναν χώρο καθημερινής χρήσης.
Η σημασία του ευρήματος ξεπερνά την αισθητική ή τη σπανιότητά του. Οι Πίκτες, γνωστοί στους Ρωμαίους ως Picti – δηλαδή «Ζωγραφισμένοι», πιθανώς λόγω των τατουάζ ή των διακοσμήσεων στο σώμα τους – αποτέλεσαν για αιώνες κυρίαρχη δύναμη στη βόρεια Βρετανία. Η νίκη τους στη μάχη του Νταν Νεκτέιν εναντίον των Αγγλοσαξόνων θεωρείται καθοριστική για τη διαμόρφωση της μετέπειτα Σκωτίας. Αν είχαν ηττηθεί, όπως σημειώνει το BBC, η ιστορία της χώρας θα μπορούσε να είναι εντελώς διαφορετική.
Παρά τη στρατιωτική και πολιτική τους ισχύ, οι Πίκτες αφήνουν πίσω τους ελάχιστα γραπτά ίχνη. Κάθε αντικείμενο, λοιπόν, που σχετίζεται άμεσα με την καθημερινή ή την ελίτ κουλτούρα τους αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Το συγκεκριμένο δαχτυλίδι ενδέχεται να ανήκε σε άτομο υψηλής κοινωνικής θέσης ή να είχε συμβολική σημασία, προσφέροντας ενδείξεις για την κοινωνική οργάνωση, την αισθητική και τα δίκτυα ανταλλαγών του πικτικού βασιλείου.
Αυτή τη στιγμή, το δαχτυλίδι βρίσκεται στο National Museum of Scotland, όπου υποβάλλεται σε λεπτομερή ανάλυση. Οι ειδικοί εξετάζουν τη σύστασή του, την τεχνική κατασκευής και την προέλευση των υλικών, ελπίζοντας ότι θα μπορέσουν να τοποθετήσουν το αντικείμενο με μεγαλύτερη ακρίβεια στο ιστορικό πλαίσιο. Κάθε νέα πληροφορία θα μπορούσε να συμβάλει στην ανασύνθεση ενός πολιτισμού που, αν και καθοριστικός για τη Σκωτία, παραμένει σε μεγάλο βαθμό σιωπηλός.
Για τον ίδιο τον Ραλφ, πάντως, η εμπειρία έχει ήδη αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα. Ένας άνθρωπος που ξεκίνησε ως «ενθουσιώδης εθελοντής» με αδυναμία στις γυαλιστερές πέτρες, βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο μιας ανακάλυψης διεθνούς ενδιαφέροντος. Και ίσως αυτό να είναι και το πιο αισιόδοξο μήνυμα της ιστορίας: ότι η αρχαιολογία, πέρα από επιστήμη, παραμένει και πεδίο ανοιχτό στη συμμετοχή, στην τύχη και στην ανθρώπινη περιέργεια - με αποτελέσματα που μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν.