«Βραδείας καύσης» είναι οι μεταρρυθμίσεις στην απονομή δικαιοσύνης στη χώρα μας, αν λάβει κανείς υπόψιν ότι για μια πρωτόδικη απόφαση για μια αστική ή εμπορική υπόθεση απαιτούνται ως και 2 χρόνια!
Τα στοιχεία από τη μελέτη του ΚΕΦΙΜ, που επεξεργάστηκε τα δεδομένα του EU Justice Scoreboard είναι αποκαλυπτικά, συνάμα απογοητευτικά κι αν μη τι άλλο δικαιώνουν τις σχετικές παρατηρήσεις και συστάσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το 2024, έτος με τα νεότερα στοιχεία σε επίπεδο ΕΕ, ο χρόνος επίλυσης αστικών, εμπορικών και διοικητικών υποθέσεων στην Ελλάδα ανήλθε σε 638 ημέρες έναντι μόλις 100 ημερών στη διάμεσο της ΕΕ, δηλαδή περίπου 541% ή 6,4 φορές περισσότερο!
Οι απίστευτες καθυστερήσεις
Ο συνολικός χρόνος επίλυσης αστικών, εμπορικών και διοικητικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό μειώθηκε οριακά σε σχέση με το 2023 (-0,7%), παραμένει όμως κατά 25,2% υψηλότερος σε σχέση με το 2010. Ακόμη πιο προβληματική είναι η εικόνα στις εκκρεμείς αστικές και εμπορικές υποθέσεις, όπου ο χρόνος επίλυσης έχει σχεδόν τετραπλασιαστεί από το 2010 (+287,7%) και παραμένει αυξημένος κατά 15,8% σε σχέση με το 2019, παρά τη μικρή βελτίωση του τελευταίου έτους (-4,3%). Υπολογίζεται ότι ο χρόνος επίλυσης φθάνει τις 737 ημέρες, δηλαδή τα 2 χρόνια!
Οι καθυστερήσεις δεν περιορίζονται στις εμπορικές διαφορές. Η μέση διάρκεια των διαδικασιών δικαστικού ελέγχου έχει σχεδόν διπλασιαστεί από το 2019 (+99,1%), παρά τη μικρή βελτίωση του 2024 (-3,8%). Παράλληλα, οι υποθέσεις προστασίας καταναλωτή απαιτούν πλέον κατά μέσο όρο 1.643 ημέρες για την έκδοση τελεσίδικης απόφασης, επίδοση που κατατάσσει την Ελλάδα μεταξύ των πιο αργών χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης!
Όπως επισημαίνει η μελέτη, η μεγάλη διάρκεια των διαδικασιών συνδέεται άμεσα με τη δυσκολία του συστήματος να εκκαθαρίζει εγκαίρως τις νέες υποθέσεις. Το ποσοστό επίλυσης εκκρεμών αστικών και εμπορικών υποθέσεων υποχώρησε περαιτέρω το 2024 (-11,8% σε σχέση με το 2023 και -5,9% σε σχέση με το 2019), γεγονός που σημαίνει ότι το δικαστικό σύστημα δεν καταφέρνει να διεκπεραιώνει όσες νέες υποθέσεις εισέρχονται σε αυτό.
Οι δυσκολίες στην εκκαθάριση των υποθέσεων αποτυπώνονται άμεσα στη συσσώρευση εκκρεμοτήτων. Ανησυχητική κρίνεται η εικόνα στις εκκρεμείς αστικές και εμπορικές υποθέσεις. Οι εκκρεμότητες αυξήθηκαν κατά 26,5% μέσα σε ένα έτος, κατά 16,5% σε σχέση με το 2019 και έχουν πλέον υπερδιπλασιαστεί σε σχέση με το 2010 (+103,5%). Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει ότι η εισροή νέων υποθέσεων εξακολουθεί να υπερβαίνει την ικανότητα του συστήματος να τις επιλύει. Αντιθέτως, οι εκκρεμείς διοικητικές υποθέσεις συνεχίζουν τη μακροχρόνια καθοδική τους πορεία. Το 2024 μειώθηκαν κατά 7,9% σε σχέση με το προηγούμενο έτος και κατά 82,4% σε σχέση με το 2010.
Η πιο εντυπωσιακή βελτίωση καταγράφεται στις υποθέσεις νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, όπου η μέση διάρκεια μειώθηκε κατά 89% μέσα σε ένα έτος. Ωστόσο, σημαντική επιδείνωση παρατηρείται στις υποθέσεις δωροδοκίας (+61,8%) και στις διαδικασίες ενώπιον των αρχών ανταγωνισμού (+53,2%). Οι εξελίξεις αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές, καθώς αφορούν τομείς που συνδέονται άμεσα με την καταπολέμηση της διαφθοράς, την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Οι συστάσεις από Βρυξέλλες και Τράπεζα της Ελλάδας
Είναι ενδεικτικό ότι ECOFIN κι Ευρωπαϊκή Επιτροπή επανέρχονται στα προβλήματα της απονομής δικαιοσύνης, ως μια βασική μεταρρυθμιστική εκκρεμότητα, παρά το ότι αναγνωρίζουν πως έχουν γίνει βήματα προόδου π.χ. με την τροποποίηση του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, με την ψηφιοποίηση των δικαστικών διαδικασιών, με την κατάρτιση κώδικα μηχανισμών εναλλακτικής επίλυσης διαφορών.
Ποια είναι τα “αγκάθια”; ενώ πρόσφατα έχουν τεθεί σε εφαρμογή ορισμένα εργαλεία ψηφιακής δικαιοσύνης, η ενσωμάτωση της τεχνολογίας των πληροφοριών στις δικαστικές διαδικασίες παραμένει ατελής, καθώς περιορίζεται ακόμη σε ορισμένα δικαστήρια και δεν καλύπτει όλες τις ροές εργασιών η διάρκεια των διαδικασιών ενώπιον των αστικών, ποινικών και διοικητικών δικαστηρίων εξακολουθεί να συγκαταλέγεται μεταξύ των υψηλότερων στην ΕΕ, προκαλώντας σημαντική συσσώρευση εκκρεμοτήτων, η οποία επηρεάζει ιδίως την επιβολή των συμβατικών και περιουσιακών δικαιωμάτων, την εφαρμογή των διαδικασιών εκτέλεσης και την επίλυση διαφορών δημοσίων συμβάσεων, αν και έχει σημειωθεί πρόοδος ως αποτέλεσμα πρόσφατων μεταρρυθμίσεων υπάρχει περιθώριο για περαιτέρω πρόοδο στην αναθεώρηση του νομικού πλαισίου σχετικά με την οργάνωση των δικαστηρίων και το καθεστώς των δικαστών.
Δεν είναι τυχαίο ότι και η Τράπεζα της Ελλάδας σε μια ακόμα Έκθεση της, αναδεικνύει την επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης, ως ένα από τα προαπαιτούμενα- μαζί με τη μείωση της γραφειοκρατίας, τη διαφάνεια του φορολογικού πλαισίου, την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης και την ολοκλήρωση του χωροταξικού σχεδιασμού- για την προσέλκυση επενδύσεων και την ενίσχυση της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας.
Πόσο μακριά είμαστε από αυτό το σημείο; Αρκετά, αν κρίνει κανείς από την τελευταία αξιολόγηση του Δείκτη Εφαρμογής Έκθεσης Επιτροπής Πισσαρίδη. Το 36% των προτάσεων έχει εφαρμοσθεί σε κάποιον βαθμό, το 56% είναι σε εξέλιξη ενώ το 8% δεν έχει εφαρμοσθεί. Συγκεκριμένα, εκκρεμούν κρίσιμες αλλαγές που σχετίζονται με τη βελτίωση της αποδοτικότητας των δικαστηρίων, τη συστηματική αξιολόγηση δικαστών και δικαστηρίων, τη δημιουργία εξειδικευμένων τμημάτων, την καλύτερη υποστήριξη της ψηφιακής λειτουργίας της Δικαιοσύνης και τη μείωση των καθυστερήσεων στην απονομή δικαίου. Ταυτόχρονα, ορισμένες προτάσεις δεν έχουν προχωρήσει ουσιαστικά. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η διεύρυνση του ωραρίου κατάθεσης εγγράφων στα δικαστήρια και η δημιουργία κινήτρων για μεγαλύτερη χρήση εξωδικαστικών μηχανισμών από τους δικηγόρους.