Το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο μιας απρόσμενης ενεργειακής εξέλιξης, την ώρα που ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο προκαλεί σοβαρές αναταράξεις στην παγκόσμια αγορά.
Η σύγκρουση έχει διαλύσει την εικόνα των πετρελαιοπαραγωγών χωρών ως αξιόπιστων προμηθευτών φθηνού πετρελαίου, δημιουργώντας ένα χαοτικό σκηνικό, μέσα στο οποίο η Τεχεράνη όχι μόνο αντέχει, αλλά φαίνεται να ενισχύεται οικονομικά, όπως σημειώνει ο Economist.
Παρά τις στρατιωτικές πιέσεις και το σφυροκόπημα από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το Ιράν φαίνεται να κερδίζει στο ενεργειακό μέτωπο, αυξάνοντας σημαντικά τα έσοδά του από το πετρέλαιο - αυτό που έχει βάλει στο μάτι ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ.
Κλειστός Περσικός, ανοιχτές ευκαιρίες για το Ιράν
Η σύγκρουση, που συνδέεται άμεσα με την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ, έχει οδηγήσει σε σχεδόν πλήρες μπλοκάρισμα των Στενών του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα περάσματα πετρελαίου στον κόσμο. Περίπου το 15% της παγκόσμιας προσφοράς δεν μπορεί πλέον να φτάσει στους πελάτες της.
Οι περισσότερες χώρες του Κόλπου έχουν μειώσει δραστικά την παραγωγή τους και βλέπουν τα έσοδά τους να καταρρέουν. Όχι όμως το Ιράν. Αντίθετα, οι ιρανικές εξαγωγές συνεχίζονται σχεδόν απρόσκοπτα, με αποτέλεσμα τα ημερήσια έσοδα της Τεχεράνης να έχουν σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέση με πριν από την έναρξη των βομβαρδισμών.
Ένα ανθεκτικό δίκτυο εξαγωγών
Παρά τις κυρώσεις και τη διεθνή πίεση, το Ιράν έχει αναπτύξει ένα ιδιαίτερα ευέλικτο και αποκεντρωμένο σύστημα εξαγωγών. Εκτιμάται ότι εξάγει μεταξύ 2,4 και 2,8 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως, επίπεδα συγκρίσιμα ή και υψηλότερα από τα περσινά.
Κεντρικό ρόλο σε αυτό το σύστημα παίζουν οι Φρουροί της Επανάστασης, που έχουν αναλάβει τον έλεγχο μεγάλου μέρους της παραγωγής και των εσόδων. Η οργάνωση αυτή δεν είναι απλώς στρατιωτική δύναμη, αλλά και οικονομικός γίγαντας, με επιρροή σε κρίσιμους τομείς της ιρανικής οικονομίας.
Το ιρανικό μοντέλο βασίζεται σε τρεις πυλώνες: πωλήσεις, μεταφορές και χρηματοοικονομικά δίκτυα. Αντί για μια κεντρικά ελεγχόμενη διαδικασία, διάφορες κρατικές και παρακρατικές οντότητες λαμβάνουν «μερίδια» πετρελαίου, τα οποία μετατρέπουν σε ρευστό μέσω ιδιωτικών δικτύων.
Ο ρόλος των «ολιγαρχών» και των δικτύων
Περίπου 20 ισχυροί επιχειρηματίες και πολιτικοί διαχειρίζονται την πραγματική ροή του ιρανικού πετρελαίου. Πολλοί εξ αυτών συνδέονται είτε άμεσα είτε έμμεσα με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Ονόματα που σχετίζονται με το καθεστώς, όπως οικογένειες υψηλόβαθμων αξιωματούχων, φαίνεται να έχουν ενεργό ρόλο στο εμπόριο.
Η αποκέντρωση αυτή καθιστά το σύστημα εξαιρετικά δύσκολο να διαλυθεί, ακόμη και με στρατιωτικά πλήγματα. Ακόμη και αν χτυπηθούν βασικές εγκαταστάσεις, η λειτουργία συνεχίζεται μέσω εναλλακτικών διαδρομών.
Έλεγχος στη θάλασσα και «σκιώδεις» μεταφορές ιρανικού πετρελαίου
Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι η ναυτιλία. Οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν σε μεγάλο βαθμό τις θαλάσσιες μεταφορές στην περιοχή, εξασφαλίζοντας ότι τα ιρανικά τάνκερ μπορούν να περνούν με ασφάλεια.
Τα δεξαμενόπλοια λειτουργούν με αυστηρά πρωτόκολλα ασφαλείας, ενώ σε πολλές περιπτώσεις συνοδεύονται από δυνάμεις των Φρουρών της Επανάστασης. Επιπλέον, χρησιμοποιούνται τεχνικές όπως η απενεργοποίηση πομπών, η παραποίηση στοιχείων και οι μεταφορτώσεις φορτίων εν πλω, ώστε να αποκρύπτεται η προέλευση του πετρελαίου.
Οι εξαγωγές δεν περιορίζονται πλέον σε έναν βασικό τερματικό σταθμό. Εναλλακτικές εγκαταστάσεις έχουν ενισχυθεί, δημιουργώντας ένα πιο ανθεκτικό και ευέλικτο σύστημα, σημειώνει το βρετανικό οικονομικό περιοδικό.
Η καθοριστική στήριξη της Κίνας
Στην άλλη άκρη της αλυσίδας βρίσκεται η Κίνα, η οποία απορροφά πάνω από το 90% των ιρανικών εξαγωγών. Οι βασικοί αγοραστές είναι μικρά, ανεξάρτητα διυλιστήρια, γνωστά ως «teapots», που λειτουργούν κυρίως στην επαρχία Σαντόνγκ.
Παρότι επισήμως αυτά τα διυλιστήρια δεν συνδέονται με το κινεζικό κράτος, στην πράξη υπάρχουν αλληλεπιδράσεις με μεγάλες κρατικές εταιρείες. Η συνεργασία αυτή επιτρέπει στο ιρανικό πετρέλαιο να συνεχίζει να ρέει, ακόμη και υπό καθεστώς κυρώσεων.
Η αύξηση των τιμών, λόγω της μειωμένης προσφοράς από άλλες χώρες του Κόλπου, έχει περιορίσει τα περιθώρια κέρδους των κινεζικών διυλιστηρίων. Ωστόσο, η ανάγκη για ενέργεια διατηρεί τη ζήτηση υψηλή.
Σκιώδες τραπεζικό σύστημα
Ο τρίτος πυλώνας αφορά στις πληρωμές. Το Ιράν έχει δημιουργήσει ένα περίπλοκο δίκτυο «σκιωδών» τραπεζικών συναλλαγών, που βασίζεται σε εταιρείες-βιτρίνες και λογαριασμούς σε μικρές τράπεζες, κυρίως στην Ασία.
Τα χρήματα διοχετεύονται μέσω χιλιάδων λογαριασμών, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη την ιχνηλάτησή τους. Μέρος των εσόδων παραμένει στην Ασία για εισαγωγές, ενώ τα υπόλοιπα διανέμονται παγκοσμίως μέσω ενός περίπλοκου δικτύου.
Παρά τις προσπάθειες των δυτικών χωρών να περιορίσουν αυτές τις ροές, το σύστημα έχει αποδειχθεί εξαιρετικά ανθεκτικό, προσαρμοζόμενο γρήγορα σε νέες συνθήκες.
Ένας πόλεμος με απρόβλεπτους νικητές
Το παράδοξο της σύγκρουσης είναι σαφές: ενώ το Ιράν δέχεται στρατιωτική πίεση, καταφέρνει να ενισχύει τα οικονομικά του μέσω της ενεργειακής αγοράς. Η αύξηση των τιμών και η ευελιξία του δικτύου του τού επιτρέπουν να διατηρεί και να αυξάνει τα έσοδά του.
Το ιρανικό «πετρελαϊκό σύστημα» φαίνεται ικανό να συνεχίσει να λειτουργεί, εκτός κι αν καταστραφούν πλήρως οι ενεργειακές του υποδομές, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε γενικευμένη περιφερειακή σύρραξη.
Σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια παραμένει βασικός γεωπολιτικός παράγοντας, το Ιράν αποδεικνύει ότι, ακόμη και υπό ασφυκτικές πιέσεις, μπορεί να μετατρέψει την κρίση σε ευκαιρία.