Το κράτομ, ένα βότανο με μια δράση παρόμοια με των οπιοειδών, γίνεται ολοένα πιο δημοφιλές ναρκωτικό στις ΗΠΑ κατά την τελευταία δεκαετία.
- Το κράτομ, βότανο από τη Νοτιοανατολική Ασία, πωλείται ευρέως στις ΗΠΑ ως μη ρυθμιζόμενο συμπλήρωμα σε συμπυκνωμένες μορφές, εγείροντας ανησυχίες για τη δημόσια υγεία μετά τον θάνατο δύο φοιτητών στο Μισισίπι.
- Σε χαμηλές δόσεις δρα ως διεγερτικό, αλλά σε υψηλότερες προκαλεί ευφορία και σοβαρούς κινδύνους όπως καρδιαγγειακή κατάρρευση και αναπνευστική ανακοπή, ενώ οδηγεί σε εθισμό και στερητικά συμπτώματα.
- Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η απουσία ομοσπονδιακής ρύθμισης, καθώς η προσπάθεια της DEA για απαγόρευση απέτυχε. Πλέον, η νομιμότητά του διαφέρει από πολιτεία σε πολιτεία, με 11 να το έχουν ήδη απαγορεύσει.
- Στο Μισισίπι, μετά τους θανάτους φοιτητών, η αστυνομία προχώρησε σε συλλήψεις για παράνομη πώληση. Ομάδες πολιτών ζητούν πλήρη απαγόρευση, ενώ άλλοι πιέζουν για ρύθμιση μόνο των συνθετικών προϊόντων.
Ο Τζέφρι Ντίβερ, 58 ετών, συνταξιούχος υλοτόμος από την πολιτεία της Ουάσινγκτον, παίρνει κράτομ εδώ και τέσσερα χρόνια για τους σοβαρούς χρόνιους πόνους στο ισχίο και στο γόνατο. Το ανακάλυψε όταν οι γιατροί δεν μπορούσαν να τον ανακουφίσουν και περίμενε να χειρουργηθεί. Στην αρχή φοβόταν και ξεκίνησε με λίγο, μετά όμως αύξανε την ποσότητα ώσπου ο πόνος έφυγε. «Ήταν σαν θαύμα», λέει στο BBC. «Μπορούσα να κοιμηθώ. Μπορούσα να λειτουργήσω. Απλώς δεν ξέρω τι θα έκανα χωρίς αυτό».
Βότανο με δράση οπιοειδούς
Το κράτομ, ένα βότανο με δράση παρόμοια με των οπιοειδών, γίνεται ολοένα πιο δημοφιλές στις ΗΠΑ την τελευταία δεκαετία. Πωλείται συνήθως χωρίς συνταγή, σε χάπια ή σε υγρή μορφή. Τώρα βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο, μετά τον θάνατο δύο φοιτητών του Πανεπιστημίου του Μισισίπι, στην κατοχή των οποίων οι ερευνητές βρήκαν συσκευασμένο κράτομ. Αν και οι θάνατοι δεν αποδόθηκαν στην ουσία, οι αρχές εκδίδουν πλέον προειδοποιήσεις. Οι πολέμιοί του ζητούν εδώ και χρόνια απαγόρευση, και σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο είναι παράνομο. Στις ΗΠΑ όμως δεν ρυθμίζεται από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) και είναι νόμιμο σε ορισμένες πολιτείες, ανάμεσά τους και το Μισισίπι.
Το κράτομ είναι δέντρο της Νοτιοανατολικής Ασίας, από χώρες όπως η Ταϊλάνδη, η Μαλαισία και η Ινδονησία, και χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες για τις διεγερτικές του ιδιότητες, αλεσμένο και πιωμένο σαν τσάι. Στην αμερικανική αγορά μπήκε ως συμπλήρωμα γύρω στο 2016. «Εκεί ακριβώς άρχισαν τα προβλήματα», λέει ο Δρ Σέιν Σπέιτς, κοσμήτορας της Οστεοπαθητικής Ιατρικής Σχολής του New York Institute of Technology στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Αρκάνσας.
Σε χάπια, σκόνη ή υγρό και βρίσκεται παντού
Στις ΗΠΑ πωλείται κυρίως σε εξαιρετικά συμπυκνωμένες μορφές, σε χάπια, σκόνη ή υγρό, και βρίσκεται παντού, από ψιλικατζίδικα και βενζινάδικα μέχρι καταστήματα ηλεκτρονικού τσιγάρου. Επειδή χαρακτηρίζεται συμπλήρωμα, ξεφεύγει από τον ομοσπονδιακό έλεγχο. «Δεν υπάρχει τρόπος να ξέρεις τι ακριβώς παίρνεις», λέει ο Σπέιτς. «Μπορείς να φτιάξεις κάτι στο υπόγειό σου, να το πουλήσεις ως συμπλήρωμα και κανείς δεν θα ελέγξει τι περιέχει».
Το κράτομ προωθείται συχνά ως ασφαλές, φυσικό συμπλήρωμα για τον πόνο, το άγχος και την κατάθλιψη. Σε χαμηλές δόσεις, εξηγεί ο Σπέιτς, προκαλεί μια ζωντάνια «σαν της καφεΐνης». Λόγω της δράσης του χρησιμοποιείται και από ανθρώπους που προσπαθούν να κόψουν πραγματικά οπιοειδή, όπως η φαιντανύλη. Οι ιδιότητες αυτές οφείλονται στον τρόπο με τον οποίο ενώσεις του φυτού, όπως η 7-υδροξυμιτραγυνίνη, ενεργοποιούν διάφορες ορμόνες, ανάμεσά τους και την ντοπαμίνη.
«Είναι σχεδόν σαν να παίρνεις ναρκωτικό», λέει ο Σπέιτς. «Σε υψηλότερες δόσεις μπορεί να προκαλέσει περισσότερη ευφορία και μια γενικότερη αίσθηση high». Δεν αποκλείονται ούτε οι ψευδαισθήσεις. Οι υψηλές δόσεις αυξάνουν τον κίνδυνο σοβαρών παρενεργειών, όπως η καταστολή του κεντρικού νευρικού συστήματος, που μπορεί να οδηγήσει σε καρδιαγγειακή κατάρρευση και διακοπή της αναπνοής. «Εκεί έρχονται οι θάνατοι», λέει ο ίδιος.
«Έπαιρναν μέχρι και 20 χάπια την ημέρα»
Στους κινδύνους προστίθενται ο εθισμός και τα στερητικά συμπτώματα, σημειώνει η Τζάνα Γου, διευθύντρια κλινικής ενσωμάτωσης στο κέντρο απεξάρτησης Mountainside. «Επηρεάζει γάμους, σχέσεις. Έχω δει ανθρώπους να χάνουν τη δουλειά τους, να ξοδεύουν χιλιάδες δολάρια τον μήνα». Επειδή η ανοχή αναπτύσσεται εύκολα, οι χρήστες χρειάζονται όλο και μεγαλύτερες ποσότητες για το ίδιο αποτέλεσμα.
«Έχω δουλέψει με ανθρώπους που έπαιρναν μέχρι και 20 χάπια την ημέρα». Οι ειδικοί επιμένουν ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η απουσία ρύθμισης. «Υπάρχει ασφαλής δόση;» αναρωτιέται ο Σπέιτς. «Η απάντησή μου είναι όχι, γιατί, επανέρχομαι σε αυτό, δεν ξέρουμε τι περιέχει».
Το κράτομ απαγορεύεται σε 11 πολιτείες: Αλαμπάμα, Αρκάνσας, Κονέκτικατ, Ιντιάνα, Κάνσας, Λουιζιάνα, Μασαχουσέτη, Βόρεια Ντακότα, Τενεσί, Βερμόντ και Ουισκόνσιν. Τελευταία προστέθηκε η Μασαχουσέτη, με προσωρινό έκτακτο διάταγμα τον Αύγουστο. Δέκα χρόνια νωρίτερα, η Υπηρεσία Δίωξης Ναρκωτικών των ΗΠΑ (DEA) είχε επιχειρήσει να το εντάξει στον Πίνακα 1, την κατηγορία των πιο επικίνδυνων ουσιών, χαρακτηρίζοντάς το «άμεσο κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια».
Η προσπάθεια ναυάγησε λίγους μήνες αργότερα, όταν το υπουργείο Δικαιοσύνης ανέφερε ότι δέχθηκε «πολυάριθμα σχόλια πολιτών» που την αμφισβητούσαν. Έτσι, την πρωτοβουλία έχουν πλέον οι πολιτείες, όπως η Αριζόνα, που πρόσφατα προσέφυγε στη δικαιοσύνη κατά εταιρείας που πουλούσε ποτά με κράτομ.
Στο Μισισίπι, όπου πέθαναν οι φοιτητές Έιντεν Χάμιλτον και Ρόμπερτ Στρανγκ, το κράτομ είναι παράνομο στην πόλη Όξφορντ, έδρα του πανεπιστημίου Ole Miss. Η αστυνομία προχώρησε σε δύο συλλήψεις στα τέλη Σεπτεμβρίου, μετά από έρευνα σε ψιλικατζίδικο όπου βρέθηκαν πάνω από «500 μονάδες κράτομ» και άλλες παράνομες ουσίες, όπως προϊόντα THC.
Οι ομάδες κατά του κράτομ ζητούν περισσότερα, υποστηρίζοντας ότι «τα ναρκωτικά των βενζινάδικων δηλητηριάζουν τις κοινότητές μας», ενώ οργανώσεις υπέρ του κράτομ, όπως η American Kratom Association, πιέζουν για απαγόρευση των συνθετικών προϊόντων που «παριστάνουν το φυσικό κράτομ». Στην Ευρώπη η νομοθεσία διαφέρει από χώρα σε χώρα, ενώ στη Μαλαισία, την πατρίδα του δέντρου, η κατανάλωση και η πώλησή του απαγορεύονται από τον νόμο περί δηλητηρίων του 1952.