Σχεδόν ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στην Ευρώπη στηρίζει πλέον κόμματα της ακροδεξιάς, σύμφωνα με νέα μεγάλη έρευνα που καταγράφει μια εντυπωσιακή μεταβολή στο πολιτικό τοπίο της ηπείρου τις τελευταίες τρεις δεκαετίες.
- Η άνοδος της ακροδεξιάς επιταχύνθηκε σημαντικά μετά το 2023, με κόμματα όπως η Εθνική Συσπείρωση στη Γαλλία και η AfD στη Γερμανία να καταγράφουν ιστορικές εκλογικές επιδόσεις, διπλασιάζοντας ή και τριπλασιάζοντας την επιρροή τους.
- Η εκλογική ενίσχυση της ακροδεξιάς μεταφράζεται πλέον σε άμεση συμμετοχή στη διακυβέρνηση, καθώς κόμματά της συμμετέχουν σε κυβερνητικούς συνασπισμούς σε χώρες όπως η Ιταλία, η Φινλανδία, η Κροατία, η Τσεχία και η Σουηδία.
- Η μεταβολή αυτή αποδίδεται στην «κανονικοποίηση» της ακροδεξιάς, στην αυξημένη σημασία που δίνουν οι ψηφοφόροι σε ζητήματα όπως η μετανάστευση και στην αποτελεσματική, συναισθηματική επικοινωνιακή στρατηγική των κομμάτων αυτών.
- Η άνοδος των λαϊκιστικών δυνάμεων, παρότι εκφράζει κοινωνική δυσαρέσκεια, εγείρει ανησυχίες για το μέλλον της φιλελεύθερης δημοκρατίας, καθώς οι πολιτικές τους συχνά αμφισβητούν την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και τα δικαιώματα μειονοτήτων.
Η μελέτη, που πραγματοποιήθηκε από περισσότερους από 150 πολιτικούς επιστήμονες σε 31 ευρωπαϊκές χώρες στο πλαίσιο του προγράμματος PopuList, δείχνει ότι η εκλογική επιρροή της ακροδεξιάς έχει αυξηθεί σχεδόν πέντε φορές από το 1995 μέχρι σήμερα, κάτι που αποτυπώνεται και σε δημοσκοπήσεις.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, περισσότερο από το 23% των Ευρωπαίων ψήφισε ακροδεξιά κόμματα στις τελευταίες εθνικές εκλογές των χωρών τους. Το αντίστοιχο ποσοστό βρισκόταν περίπου στο 10% πριν από μία δεκαετία και μόλις στο 5% στα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Παράλληλα, σχεδόν το 30% των Ευρωπαίων ψηφοφόρων στηρίζει πλέον αντισυστημικά ή λαϊκιστικά κόμματα, ποσοστό που επίσης αποτελεί ιστορικό υψηλό.
Η μεγάλη επιτάχυνση για την ακροδεξιά μετά το 2023
Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι η άνοδος της ακροδεξιάς δεν αποτελεί ένα πρόσφατο ή παροδικό φαινόμενο. Αντίθετα, πρόκειται για μια μακροχρόνια τάση που εξελίσσεται εδώ και δεκαετίες, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει ιδιαίτερη δυναμική.
Η μεγαλύτερη αύξηση καταγράφηκε μεταξύ 2023 και 2025, περίοδο κατά την οποία αρκετά ακροδεξιά κόμματα σημείωσαν ιστορικές επιδόσεις σε μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες.
Στην Αυστρία, το Κόμμα της Ελευθερίας (FPÖ) αύξησε το ποσοστό του από 16% σε 29%. Στη Γαλλία, η Εθνική Συσπείρωση (RN) των Μαρίν Λεπέν και Ζορντάν Μπαρντελά εκτοξεύθηκε από το 19% στο 37%, εξελισσόμενη στο μεγαλύτερο κόμμα της γαλλικής Εθνοσυνέλευσης.
Στην Πορτογαλία, το Chega σχεδόν τριπλασίασε την εκλογική του δύναμη, ενώ στη Γερμανία η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) διπλασίασε το ποσοστό της, φτάνοντας στο 21% και κατακτώντας για πρώτη φορά τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Στη Βρετανία το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ αύξησε σημαντικά τα ποσοστά του σε σχέση με την προηγούμενη εκλογική αναμέτρηση, επιβεβαιώνοντας ότι η μετατόπιση προς τα δεξιά δεν περιορίζεται στην ηπειρωτική Ευρώπη.
Από το περιθώριο στην εξουσία
Η ενίσχυση των ακροδεξιών κομμάτων δεν αποτυπώνεται μόνο στις κάλπες αλλά και στη συμμετοχή τους στη διακυβέρνηση.
Σήμερα, ακροδεξιά κόμματα συμμετέχουν σε κυβερνητικούς συνασπισμούς ή στηρίζουν κυβερνήσεις σε χώρες όπως η Ιταλία, η Φινλανδία, η Κροατία, η Τσεχία και η Σουηδία.
Παράλληλα, σε αρκετές χώρες βρίσκονται στην κορυφή ή πολύ κοντά στην κορυφή των δημοσκοπήσεων, μεταξύ των οποίων η Αυστρία, η Γαλλία, η Γερμανία, το Βέλγιο και η Βρετανία.
Βέβαια, δεν έλειψαν και οι εκλογικές ήττες. Στην Ολλανδία, το κόμμα του Γκέερτ Βίλντερς έχασε σημαντικό μέρος της δύναμής του, ενώ στην Ουγγαρία το λαϊκιστικό κόμμα Fidesz του Βίκτορ Όρμπαν υπέστη σοβαρή εκλογική ήττα. Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα μεμονωμένα πισωγυρίσματα δεν έχουν ανακόψει τη συνολική ανοδική πορεία του χώρου.
Γιατί αυξάνεται η επιρροή της ακροδεξιάς
Οι πολιτικοί επιστήμονες που συμμετείχαν στην έρευνα εντοπίζουν μια σειρά από παράγοντες πίσω από τη μεταβολή του εκλογικού χάρτη στη Γηραιά Ήπειρο.
Πρώτον, οι απόψεις των πολιτών σε ζητήματα όπως η μετανάστευση δεν έχουν αλλάξει θεαματικά σε σχέση με το παρελθόν. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η σημασία που αποδίδουν οι ψηφοφόροι σε αυτά τα ζητήματα, όταν αποφασίζουν ποιο κόμμα θα στηρίξουν.
Δεύτερον, η ακροδεξιά έχει σταδιακά «κανονικοποιηθεί» στα μάτια ενός μέρους της κοινωνίας. Όσο μεγαλύτερη εκλογική επιτυχία καταγράφει, τόσο περισσότερο παύει να αντιμετωπίζεται ως περιθωριακό φαινόμενο. Η προβολή από τα ΜΜΕ, αλλά και η υιοθέτηση ορισμένων θέσεων της από παραδοσιακά κόμματα, έχουν συμβάλει σε αυτή τη διαδικασία.
Τρίτον, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα ακροδεξιά κόμματα έχουν εξελιχθεί σε ιδιαίτερα αποτελεσματικούς επικοινωνιακούς μηχανισμούς. Καταφέρνουν να παρουσιάζουν πολιτικά ζητήματα μέσα από απλά και συναισθηματικά αφηγήματα που διαχωρίζουν την κοινωνία σε «εμάς» και «τους άλλους».
Τι σημαίνει ο όρος «ακροδεξιά»
Σύμφωνα με τον ορισμό που χρησιμοποιεί η βάση δεδομένων PopuList, τα ακροδεξιά κόμματα χαρακτηρίζονται από δύο βασικά ιδεολογικά στοιχεία: τον «νατιβισμό» και τον αυταρχισμό.
Ο νατιβισμός υποστηρίζει ότι ένα κράτος θα πρέπει να κατοικείται κυρίως ή αποκλειστικά από τον γηγενή πληθυσμό του και συχνά αντιμετωπίζει τη μετανάστευση ως απειλή για την εθνική ταυτότητα και τα συμφέροντα της χώρας.
Ο αυταρχισμός, από την άλλη πλευρά, δίνει έμφαση στην αυστηρή τήρηση της τάξης, στην ενίσχυση της κρατικής εξουσίας και στις σκληρές ποινές για τους παραβάτες των νόμων όσους ή όσους αμφισβητούν τους θεσμούς.
Πολλά από τα κόμματα αυτά αυτοπροσδιορίζονται διαφορετικά και συχνά απορρίπτουν τον χαρακτηρισμό «ακροδεξιά». Ωστόσο, τα ευρωπαϊκά δικαστήρια έχουν επανειλημμένα κρίνει ότι η πολιτική ταξινόμηση αποτελεί αντικείμενο της πολιτικής επιστήμης και όχι ζήτημα αυτοπροσδιορισμού των κομμάτων.
Δημοκρατία υπό πίεση;
Οι συντάκτες της έρευνας υπογραμμίζουν ότι η άνοδος των λαϊκιστικών και ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη δεν είναι κατ’ ανάγκη αρνητική σε όλα τα επίπεδα, καθώς συχνά εκφράζει υπαρκτές κοινωνικές ανησυχίες και δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό κατεστημένο.
Ωστόσο, προειδοποιούν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι πολιτικές αυτές δυνάμεις έχουν συγκρουστεί με βασικές αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, αμφισβητώντας την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, τον ρόλο των μέσων ενημέρωσης ή τα δικαιώματα μειονοτήτων.
«Εκφράζουν τη δυσαρέσκεια των πολιτών και αυτό είναι σημαντικό για τη δημοκρατία. Όμως οι ιδέες τους δεν είναι πάντα συμβατές με τις θεμελιώδεις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας», σημειώνουν οι ερευνητές, προειδοποιώντας ότι η περαιτέρω ενίσχυση της ακροδεξιάς θα μπορούσε να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες πολιτικές εξελίξεις που θα καθορίσουν το μέλλον της Ευρώπης τα επόμενα χρόνια.