Για τον Βλαντίμιρ Πούτιν οι επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν, που οδήγησαν στην εξόντωση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είναι μια εξέλιξη που αγγίζει τον πυρήνα της πολιτικής του ψυχολογίας: τον φόβο της ανατροπής και την εμμονή με την πολιτική επιβίωση.
Λιγότερο από έναν χρόνο πριν, ερωτηθείς πώς θα αντιδρούσε σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, ο Πούτιν είχε αποφύγει να τοποθετηθεί. Τώρα, μετά την εξόντωση του Χαμενεΐ, δεν είχε την πολυτέλεια της σιωπής, όπως σημειώνει το Politico.
Σε ανακοίνωση του Κρεμλίνου, o Πούτιν κατήγγειλε την ενέργεια ως «κυνική δολοφονία» που παραβιάζει «όλους τους κανόνες της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου».
Η διατύπωση ήταν ασυνήθιστα σκληρή — σκληρότερη ακόμη και από την αντίδρασή του στην ανατροπή ενός άλλου συμμάχου της Μόσχας, του έκπτωτου προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο.
Ωστόσο, η προσεκτική αποφυγή ρητής αναφοράς στις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ μαρτυρά την ισορροπία που επιχειρεί να διατηρήσει το Κρεμλίνο.
Το «σύνδρομο Καντάφι» και η επιστροφή του Πούτιν στο Κρεμλίνο
Στους ρωσικούς πολιτικούς κύκλους, ο θάνατος του Χαμενεΐ ανακάλεσε μνήμες από το 2011 και την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι, έπειτα από επέμβαση του NATO. Οι εικόνες της βίαιης δολοφονίας του Λίβυου δικτάτορα είχαν εξοργίσει τον Πούτιν, ο οποίος τότε μιλούσε για «δημοκρατία» με εμφανή ειρωνεία και οργή.
Η ανατροπή του Καντάφι αποτέλεσε, σύμφωνα με αναλυτές, σημείο καμπής για τον Πούτιν. Το 2012, επιστρέφοντας στην προεδρία, ο Πούτιν εγκαινίασε μια περίοδο έντονης αντιπαράθεσης με τη Δύση και εσωτερικής καταστολής. Η πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ και η Ευρώπη δεν διστάζουν να επιτρέψουν ή να υποστηρίξουν την ανατροπή ηγετών θεωρήθηκε από τον ίδιο απόδειξη «ύψιστης προδοσίας».
Έκτοτε, η απομόνωση του Ρώσου προέδρου βαθαίνει. Κατά την πανδημία, οι αποστάσεις ασφαλείας που τηρούνταν ακόμη και με στενούς συνεργάτες του Πούτιν έγιναν σύμβολο μιας ευρύτερης πολιτικής απομάκρυνσης. Ο αείμνηστος ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι τον είχε χαρακτηρίσει σκωπτικά «παππού στο καταφύγιο», παραπέμποντας και σε αποκαλύψεις για υπόγειες εγκαταστάσεις κάτω από φερόμενο προεδρικό μέγαρο.
Ρητορική κλιμάκωση στη Μόσχα
Η ταυτόχρονη απώλεια δύο συμμάχων - του Μαδούρο και του Χαμενεΐ -ενίσχυσε ένα κλίμα ανασφάλειας στη ρωσική ελίτ, αναφέρει το δημοσίευμα του Politico. Σχολιαστές προσκείμενοι στο Κρεμλίνο εγκατέλειψαν τη μέχρι πρότινος αυτοσυγκράτηση απέναντι στην Ουάσιγκτον, ιδιαίτερα μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο.
Ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας Νμίτρι Μεντβέντεφ έκανε λόγο για αποκάλυψη των «αληθινών προθέσεων» των ΗΠΑ, ενώ ο τηλεπαρουσιαστής και προπαγανδιστής του Κρεμλίνου, Βλαντίμιρ Σολοβιόφ κατηγόρησε την Αμερική ότι λειτουργεί «σαν αρπακτικό». Από την πλευρά του ο εθνικιστής διανοούμενος Αλεξάντερ Ντούγκιν προειδοποίησε ότι η Μόσχα μπορεί να είναι ο επόμενος στόχος.
Η ρητορική αυτή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά έναν διάχυτο φόβο ότι οι εξελίξεις στο Ιράν αποτελούν πρότυπο που θα μπορούσε να εφαρμοστεί και αλλού -ακόμη και στη Ρωσία.
Το βλέμμα στην Ουκρανία
Παρά τη ρητορική κλιμάκωση, το Κρεμλίνο επιδεικνύει ψυχραιμία σε διπλωματικό επίπεδο. Ο εκπρόσωπος του Πούτιν, Ντμίτρι Πεσκόφ εξέφρασε απογοήτευση για την αποτυχία των συνομιλιών ΗΠΑ-Ιράν, αλλά ταυτόχρονα εκτίμηση για τις αμερικανικές προσπάθειες διαμεσολάβησης στον πόλεμο της Ουκρανίας.
Το μήνυμα είναι σαφές: ο Πούτιν δεν θα επιτρέψει στην ιρανική κρίση να υπονομεύσει τον στρατηγικό του στόχο, δηλαδή την επικράτηση στην Ουκρανία. Η πίεση της Ουάσιγκτον προς το Κίεβο και τους Ευρωπαίους εταίρους αποτελεί, κατά πολλούς αναλυτές, βασικό «όπλο» της Μόσχας. Δεν υπάρχει λόγος να το εγκαταλείψει.
Επιπλέον, η κρίση στο Ιράν ενδέχεται να αποφέρει έμμεσα οφέλη στη Ρωσία: άνοδο στις τιμές του πετρελαίου, πιθανές τριβές μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ και απόσπαση της προσοχής της Ουάσιγκτον από το ουκρανικό μέτωπο.
Ο πυρηνικός αποτρεπτικός παράγοντας και τα όριά του
Σε αντίθεση με τον Καντάφι ή τον Χαμενεΐ, ο Πούτιν διαθέτει ένα ισχυρό αποτρεπτικό χαρτί: το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο. Το στοιχείο αυτό λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι σε εξωτερικές απειλές.
Ωστόσο, τα πυρηνικά δεν προστατεύουν από εσωτερικούς κινδύνους. Η ιστορία δείχνει ότι ηγέτες που συγκεντρώνουν υπερβολική εξουσία για μεγάλο χρονικό διάστημα σπάνια αποχωρούν ομαλά. Όπως επισημαίνουν αναλυτές, το τέλος έρχεται συνήθως «είτε με χειροπέδες είτε σε φέρετρο».
Αν ο θάνατος του Χαμενεΐ ενισχύει τους φόβους του Πούτιν, αυτοί πιθανότατα δεν αφορούν πυραύλους του ΝΑΤΟ, αλλά σενάρια εσωτερικής αποσταθεροποίησης. Και ακριβώς γι’ αυτό, η επιδίωξη μιας καθαρής νίκης στην Ουκρανία αποκτά για τον ίδιο υπαρξιακή σημασία: δεν είναι μόνο ζήτημα γεωπολιτικής ισχύος, αλλά και προσωπικής επιβίωσης.