Να μετατρέψουν την Ευρώπη σε γεωπολιτική υπερδύναμη αφήνοντας πίσω τις εσωτερικές τους διαφωνίες επιχειρούν οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό την πίεση ενός ολοένα πιο ασταθούς διεθνούς περιβάλλοντος.
Στην έκτακτη σύνοδο κορυφής της ΕΕ την περασμένη εβδομάδα στις Βρυξέλλες, τα πρώτα δομικά στοιχεία αυτού που πολλοί στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αποκαλούν πλέον ανοιχτά «υπερ-Ευρώπη» άρχισαν να παίρνουν πιο συγκεκριμένη μορφή.
Οι εξελίξεις δεν προέκυψαν στο κενό. Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για επιβολή δασμών σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες που αντιστέκονται στα σχέδιά του για τη Γροιλανδία, ο πόλεμος του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία και η στρατηγική άνοδος της Κίνας του Σι Τζινπίνγκ έχουν αναγκάσει την ΕΕ να κοιτάξει κατάματα τις αδυναμίες της. Σε έναν κόσμο μεγάλων δυνάμεων και αυταρχικών ηγετών, η Ευρώπη αντιλαμβάνεται ότι η οικονομική ισχύς από μόνη της δεν αρκεί, σημειώνει σε ανάλυσή της η βρετανική εφημερίδα The Telegraph.
«Ας κάνουμε ένα βήμα πίσω και ας συνειδητοποιήσουμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο όπου ο ηγέτης του ελεύθερου κόσμου είναι πρόθυμος να ανατρέψει τη δυτική συμμαχία για κάτι που είδε στο Fox News», δήλωσε χαρακτηριστικά Ευρωπαίος διπλωμάτης, συνοψίζοντας το κλίμα ανησυχίας.
«Περισσότερη Ευρώπη» ως απάντηση στην κρίση
Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις αλλεπάλληλες κρίσεις παραμένει διαχρονικά η ίδια: περισσότερη ενοποίηση. Η έννοια της «ευρωπαϊκής κυριαρχίας», που μέχρι πριν λίγα χρόνια ακουγόταν ασαφής ή και ιδεαλιστική, επανέρχεται σήμερα ως κεντρικός στόχος.
Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς μίλησε στο Νταβός για μια παγκόσμια τάξη που αλλάζει «με πρωτοφανή ταχύτητα», υπογραμμίζοντας ότι «η Ευρώπη έχει λάβει το μήνυμα». Όπως δήλωσε, «η κυβέρνησή μου θα κάνει την απαραίτητη δουλειά και θα προωθήσει μια φιλόδοξη μεταρρυθμιστική ατζέντα γύρω από την ασφάλεια, την ανταγωνιστικότητα και την ευρωπαϊκή ενότητα».
Μόλις μία ημέρα μετά τη σύνοδο κορυφής, ο Μερτς υπέγραψε συμφωνία στενότερου συντονισμού με την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, ενώ ο Εμανουέλ Μακρόν δείχνει να βρίσκεται και πάλι στην ίδια γραμμή με το Βερολίνο – κάτι που δεν ήταν αυτονόητο τους τελευταίους μήνες. Ο Γάλλος πρόεδρος ξεκαθάρισε ότι η Ευρώπη δεν πρόκειται να υποκύψει σε «νταήδες», μετά τις πιέσεις του Τραμπ προς τη Δανία για τη Γροιλανδία.
Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν, φτάνοντας στις Βρυξέλλες μετά από επίσκεψη στο Λονδίνο, δήλωσε: «Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη, όταν στεκόμαστε ενωμένοι και όταν είμαστε ξεκάθαροι και ισχυροί στη διάθεση να υπερασπιστούμε τους εαυτούς μας, τότε τα αποτελέσματα φαίνονται».
Στο ίδιο πνεύμα, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τόνισε: «Ξέρουμε ότι πρέπει να εργαστούμε για μια πιο ανεξάρτητη Ευρώπη. Αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται από τη μια μέρα στην άλλη. Απαιτεί σκληρή δουλειά».
Η διεύρυνση της ΕΕ επιστρέφει στο προσκήνιο
Μία από τις πιο εντυπωσιακές μεταστροφές αφορά τη διεύρυνση της ΕΕ. Για χρόνια, η προσθήκη νέων κρατών θεωρούνταν πολιτικό ταμπού στις Βρυξέλλες. Σήμερα, τουλάχιστον εννέα χώρες περιμένουν στην «ουρά» για ένταξη, σε ένα σκηνικό που θυμίζει - αν και σε μικρότερη κλίμακα - τη μεγάλη διεύρυνση του 2004.
Η Ουκρανία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής. Η ένταξή της στην ΕΕ θεωρείται κρίσιμο στοιχείο κάθε ειρηνευτικής συμφωνίας που επιχειρεί να προωθήσει ο Τραμπ με τον Πούτιν. Το σχέδιο προβλέπει ακόμη και ένταξη έως το 2027, κάτι που απαιτεί δραστική επιτάχυνση των διαδικασιών.
«Θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι θα τηρήσουμε τις υποσχέσεις μας προς την Ουκρανία. Η ΕΕ δεν μπορεί να φανεί ότι μπλοκάρει μια συμφωνία ειρήνης», δήλωσε Ευρωπαίος αξιωματούχος.
Στο τραπέζι βρίσκεται η ιδέα της «σταδιακής ένταξης», με περιορισμένα δικαιώματα, όπως στο πεδίο της ψήφου, έως ότου η υποψήφια χώρα ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις αναφορικά με το κράτος δικαίου και την καταπολέμηση της διαφθοράς. Το μοντέλο αυτό θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στα Δυτικά Βαλκάνια, όπου χώρες όπως το Μαυροβούνιο, η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία περιμένουν εδώ και πάνω από μια δεκαετία.
Η Ισλανδία και η Νορβηγία επανεξετάζουν επίσης τη σχέση τους με την Ένωση, καθώς ο κόσμος γίνεται λιγότερο προβλέψιμος. «Σε αυτόν τον νέο κόσμο, το μέγεθος μετράει», σημείωσε Ευρωπαίος αξιωματούχος. «Η ΕΕ θα ωφεληθεί, γιατί η ενιαία αγορά θα μεγαλώσει και θα ενισχυθεί η σταθερότητα και η ασφάλεια».
Μια Ευρώπη πολλών ταχυτήτων
Για να λειτουργήσει αυτή η διευρυμένη και πιο φιλόδοξη Ένωση, το παλιό εγχειρίδιο κανόνων μοιάζει ανεπαρκές. Η ιδέα μιας «Ευρώπης πολλών ταχυτήτων» επανέρχεται δυναμικά, με μικρότερες ομάδες κρατών να προχωρούν ταχύτερα σε κρίσιμους τομείς, αφήνοντας πίσω όσους δεν θέλουν ή δεν μπορούν να ακολουθήσουν.
Η εποχή της απόλυτης ομοφωνίας φαίνεται να τελειώνει. Αποφάσεις για την Ουκρανία λαμβάνονται ήδη χωρίς την Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν, η οποία συχνά μπλοκάρει κοινές πρωτοβουλίες. Παράλληλα, εργαλεία όπως το λεγόμενο «εμπορική μπαζούκα» δεν απαιτούν πλέον ομοφωνία.
Στο πλαίσιο αυτό, χώρες εκτός ΕΕ, όπως η Βρετανία, θα μπορούσαν να αποκτήσουν στενότερη σχέση με τον «πυρήνα» της Ένωσης. Παρότι το Λονδίνο απορρίπτει επίσημα την επιστροφή, πολλοί στις Βρυξέλλες θεωρούν ότι μια ισχυρή «υπερ-Ευρώπη» θα ασκήσει αργά ή γρήγορα ισχυρή έλξη, σημειώνει η βρετανική εφημερίδα.
Οικονομία, εμπόριο και στρατηγική αυτονομία
Η ενιαία αγορά των 460 εκατ. καταναλωτών παραμένει το μεγαλύτερο όπλο της ΕΕ. Ωστόσο, η χαμηλή ανάπτυξη - μόλις 0,4% το τρίτο τρίμηνο του 2025 - και η ανάγκη επανεξοπλισμού πιέζουν για αλλαγές. Οι Βρυξέλλες επιδιώκουν λιγότερη γραφειοκρατία, ενοποίηση των κεφαλαιαγορών και νέες εμπορικές συμφωνίες.
«Η προστασία δεν σημαίνει προστατευτισμό. Οι Ευρωπαίοι σήμερα είναι υπερβολικά αφελείς», δήλωσε ο Μακρόν στο Νταβός.
Οι ΗΠΑ μειώνουν προσωπικό σε δομές του ΝΑΤΟ -Ανησυχία στην Ευρώπη
Η ΕΕ παραμένει εξαρτημένη από τις ΗΠΑ σε θέματα άμυνας και από την Κίνα σε κρίσιμες πρώτες ύλες. Γι’ αυτό επιδιώκει νέες συμμαχίες, από τον Καναδά έως την Ινδία και τη Λατινική Αμερική, ενώ προωθεί επενδύσεις σε στρατηγικούς τομείς εντός της Ένωσης.
Άμυνα: το πιο δύσκολο τεστ
Το μεγαλύτερο εμπόδιο για τη μετατροπή της Ευρώπης σε υπερδύναμη παραμένει η άμυνα. Οι ευρωπαϊκές χώρες δαπανούν συνολικά λιγότερο από τις ΗΠΑ και βασίζονται σε αμερικανική τεχνολογία. «Δεν υπάρχει ρεαλιστικό σενάριο πλήρους ανεξαρτησίας από τις ΗΠΑ στο ορατό μέλλον - ειδικά στην ασφάλεια», παραδέχθηκε Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Η Κομισιόν προωθεί κοινά εξοπλιστικά προγράμματα και χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων, με στόχο η Ευρώπη να είναι στρατιωτικά έτοιμη έως το 2030. «Η αμυντική ικανότητα και η ανταγωνιστικότητα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος», υπογράμμισε ο Μερτς.
Το ερώτημα παραμένει αν οι Ευρωπαίοι είναι διατεθειμένοι να κάνουν το τελικό βήμα και να παραχωρήσουν περισσότερες εξουσίες στις Βρυξέλλες. Αν ναι, η «υπερ-Ευρώπη» ίσως πάψει να είναι απλώς μια φιλοδοξία και αρχίσει να γίνεται πραγματικότητα.