Πώς η πατάτα Νάξου μπήκε στον Taste Atlas, οι αναφορές ότι καλλιεργήθηκε στο νησί πριν 235 χρόνια και η φετινή μεγάλη γιορτή στο λιμάνι. Ποιο έδωσαν το «παρών».
Το λιμάνι γεμάτο κόσμο, η θάλασσα λίγα μόλις μέτρα μακριά και απέναντι η εμβληματική Πορτάρα να φωτίζεται καθώς έπεφτε το βράδυ. Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει ωραιότερο σκηνικό για τη 17η Γιορτή Πατάτας Νάξου, που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου και απέδειξε για ακόμη μία χρονιά γιατί έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο αγαπημένους θεσμούς του νησιού.
Από νωρίς το απόγευμα, πλήθος κόσμου άρχισε να κατακλύζει το λιμάνι της Νάξου για μια γιορτή που μπορεί να έχει στο επίκεντρό της ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα προϊόντα του νησιού, στην πραγματικότητα όμως είναι αφιερωμένη πρωτίστως στους ανθρώπους του. Στα χέρια που φύτεψαν και φρόντισαν την πατάτα, στις οικογένειες που έζησαν από αυτή τη γη, στους παραγωγούς που συνέχισαν μια παράδοση δεκαετιών και σε όλους εκείνους που πίστεψαν πως το «μαζί» μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο δυνατό από το «μόνος».
Και φυσικά, από μια Γιορτή Πατάτας δεν θα μπορούσαν να λείπουν οι γεύσεις. Για τους επισκέπτες είχε στηθεί ένας εντυπωσιακός μπουφές, όπου η πατάτα Νάξου πρωταγωνιστούσε σε διαφορετικές εκδοχές, αποδεικνύοντας για ακόμη μία φορά την ευελιξία της στην κουζίνα. Ομελέτα με τηγανητές πατάτες, πατάτες αλά κρεμ με μανιτάρια και τυρί, baby πατάτες σοταρισμένες με σκόρδο, πατάτες κοκκινιστές με φέτα και ούζο, ψητές πατάτες αλλά και πατάτες με τρούφα και Γραβιέρα Νάξου ήταν μερικές μόνο από τις γεύσεις που μπορούσε να δοκιμάσει ο κόσμος.
Ιδιαίτερη θέση είχαν οι φρεσκοψημένοι πατατολουκουμάδες, που ετοιμάζονταν μπροστά στους επισκέπτες, αλλά και οι σφολιατένιες δημιουργίες με γεύση πατάτας. Ένα μεγάλο γευστικό τραπέζι που έδειχνε στην πράξη πόσες διαφορετικές εκδοχές μπορεί να αποκτήσει ένα φαινομενικά απλό υλικό όταν υπάρχει καλή πρώτη ύλη και φαντασία.
Το «παρών» στη 17η Γιορτή Πατάτας Νάξου έδωσαν, μεταξύ άλλων, η Μιμή Ντενίση, η οποία συνοδευόταν από την κόρη της Μαριτίνα, καθώς και ο Σπύρος Μπιμπίλας. Την παρουσίαση της βραδιάς ανέλαβαν ο Χρήστος Νέζος και η Ελένη Λαζάρου, ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα είχε φέτος το κομμάτι των τιμητικών διακρίσεων.
Κι αυτό γιατί η φετινή διοργάνωση συνέπεσε με μια ιστορική επέτειο: τη συμπλήρωση 100 χρόνων της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου. Οι βραβεύσεις, επομένως, δεν είχαν μόνο εορταστικό αλλά και έντονα συμβολικό χαρακτήρα, τιμώντας ανθρώπους οι οποίοι, ο καθένας από τη δική του θέση, έβαλαν ένα σημαντικό λιθαράκι στην ιστορία της ΕΑΣ Νάξου, στην αγροτική παραγωγή, στην επιστήμη, στον πολιτισμό και στην προβολή του νησιού.
Για πρώτη φορά απονεμήθηκε το Βραβείο «Ιωάννης Παπαδάκης», το οποίο φέρει το όνομα του σπουδαίου Ναξιώτη γεωπόνου με τη διεθνή ακτινοβολία και θεσμοθετείται με στόχο να απονέμεται κάθε χρόνο σε ανθρώπους που υπηρετούν με γνώση και συνέπεια την αγροτική παραγωγή.
Πρώτος τιμώμενος με το συγκεκριμένο βραβείο ήταν ο γεωπόνος και διευθυντής παραγωγής της ΕΑΣ Νάξου Μιχάλης Βερνίκος, για την πολύχρονη προσφορά του, την επιστημονική του γνώση και τη συμβολή του στην ποιοτική εξέλιξη της παραγωγής της Ένωσης.
Τιμητική διάκριση απονεμήθηκε επίσης στον καθηγητή Γιάννη Πολίτη για την επιστημονική του προσφορά και τη συνεργασία του με την ΕΑΣ Νάξου προς όφελος της αγροτικής παραγωγής και των παραγωγών του νησιού.
Η Ένωση τίμησε ακόμη τον φιλόλογο και πρώην βουλευτή Νίκο Λεβογιάννη για τη συμβολή του στην πρόοδο της ΕΑΣ Νάξου και τη σταθερή σχέση του με την ιστορία, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους του νησιού, καθώς και τον Βασίλη Φραγκουλόπουλο, ο οποίος έχει συμβάλει ουσιαστικά τόσο στην καταγραφή της ιστορίας της Ένωσης όσο και στη διοργάνωση των επετειακών εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια της.
Ανάμεσα στα πρόσωπα που τιμήθηκαν ήταν και η Μιμή Ντενίση, για τη διαχρονική προσφορά της στην Τέχνη και τον Πολιτισμό, αλλά και για τη συμβολή της στην προβολή της Ελλάδας μέσα από το έργο της.
Η ίδια, πάντως, αντιμετώπισε τη βράβευσή της με χιούμορ, κάνοντας μια διαφορετική εξομολόγηση για τη μεγάλη της αδυναμία στις πατάτες. «Έπρεπε να με βραβεύσετε που τρώω τηγανητές πατάτες. Θα μπορούσα να ζω μόνο με τηγανητές πατάτες! Αν δεν ήμουν ηθοποιός, θα μπορούσα να τρώω μόνο τηγανητές πατάτες», είπε, προκαλώντας τα χαμόγελα του κόσμου.
Και όταν ολοκληρώθηκαν οι βραβεύσεις, η μεγάλη γιορτή συνεχίστηκε με μουσική. Τη διασκέδαση του κοινού ανέλαβαν η Ελένη Λεγάκη, η Μαρία Σκουλά, ο Γιάννης Βιτζηλαίος και η Στελλίνα Κονιτοπούλου, δίνοντας στη βραδιά τον χαρακτήρα ενός αυθεντικού νησιώτικου γλεντιού.
Η 17η Γιορτή Πατάτας Νάξου, ωστόσο, ήταν κάτι περισσότερο από μια βραδιά με φαγητό, μουσική και διασκέδαση. Ήταν μια γιορτή για ένα προϊόν που έχει συνδεθεί άρρηκτα με την ταυτότητα του νησιού, αλλά κυρίως για τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από αυτό. Για τους παραγωγούς που δουλεύουν τη ναξιώτικη γη, για τις οικογένειες που πέρασαν τη γνώση από γενιά σε γενιά και για τη δύναμη της συνεργασίας που βρίσκεται εδώ και έναν αιώνα στον πυρήνα της ΕΑΣ Νάξου.
Κάτω από την Πορτάρα, με τη θάλασσα να γίνεται το φυσικό σκηνικό της βραδιάς και χιλιάδες γεύσεις, μυρωδιές και μουσικές να γεμίζουν το λιμάνι, η Νάξος γιόρτασε τελικά κάτι πολύ μεγαλύτερο από την περίφημη πατάτα της: γιόρτασε τη γη της, τους ανθρώπους της και μια παράδοση που εξακολουθεί να περνά από γενιά σε γενιά.
Η γέννηση του πρώτου συνεταιρισμού στην Ελλάδα που έκλεισε έναν αιώνα ζωής
Εκατό χρόνια πίσω. Είναι 1926. Τα χωριά τής Νάξου είναι χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, χωρίς νερό στα σπίτια, χωρίς αγροτικά μηχανήματα, χωρίς ολοκληρωμένο κεντρικό δίκτυο, χωρίς ασφαλτόστρωση, χωρίς λιμάνι και αεροδρόμιο. Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι δουλεύουν από νύχτα σε νύχτα, σκύβουν πάνω από τη γη επτά μέρες τη βδομάδα, παλεύουν με τη φύση, τον ήλιο, την ανομβρία, τον άνεμο, τις ασθένειες της παραγωγής.
Το αγροτικό τεφτέρι ήταν πάντα χρεωμένο. Οι έμποροι πουλούσαν στους αγρότες τα απαραίτητα για τη ζωή και την καλλιέργειά τους σε εξοντωτικές τιμές και αγόραζαν τον καρπό του μόχθου τους όσο πιο φθηνά μπορούσαν. Ο καθένας αγρότης μεμονωμένα δεν είχε τη δύναμη να διαπραγματευτεί. Δανειζόταν με δυσβάσταχτους τόκους, ενώ ο νόμιμος τόκος εκείνη την εποχή έφθανε το 15%.
Οι οικογένειες ζούσαν δύσκολα. Έλειπαν τα χρήματα, τα μέσα, τα εργαλεία και συχνά ακόμη και οιστοιχειώδεις γεωργικές γνώσεις. Κάπου εκεί γεννήθηκε μια απλή, αλλά επαναστατική για την εποχή ιδέα: «Μόνος μου είμαι αδύναμος. Μαζί μπορούμε να τα καταφέρουμε».
Το 1920, στις Τρίποδες, στη Βίβλο, ένα χωριό 8-9 χιλιόμετρα από τη Χώρα, ιδρύεται ο πρώτος Γεωργικός Πιστωτικός Συνεταιρισμός του νησιού.Ακολουθούν το Γλινάδο, η Κωμιακή, το Σαγκρί, το Αγερσανί, η Απείρανθος και οι Εγγαρές.
Ο σπόρος είχε ήδη πέσει στην εύφορη ναξιώτικη γη. Και στις 7 Μαΐου του 1926, οκτώ συνεταιρισμοί αποφασίζουν να ενώσουν τη φωνή, τη δύναμη και την αγωνία τους: το Σαγκρί, το Αγερσανί, οι Τρίποδες, το Γλινάδο, οι Εγγαρές, η Απείρανθος, οι Βόθροι και η Κωμιακή.
Μέσα από τους συνεταιρισμούς οι αγρότες μπορούσαν πλέον να δανείζονται με καλύτερους όρους, να προμηθεύονται σπόρους, εργαλεία, ζωοτροφές και είδη πρώτης ανάγκης. Μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τις ζημιές και, κυρίως, να διαθέτουν την παραγωγή τους σε καλύτερες, σε δικαιότερες τιμές.
Η αγροτιά της Νάξου άρχισε να ανασαίνει. Ύστερα ήρθαν τα δύσκολα χρόνια. Το 1929, η μεγάλη παγκόσμια οικονομική κρίση χτυπά και την Ένωση. Εκείνη, όμως, δεν υποχωρεί. Το 1930 στέλνει αντιπροσωπία στην Αθήνα, αναζητώντας καλύτερους δρόμους για τη διάθεση των ναξιώτικων προϊόντων. Ο Δήμος Αθηναίων παραχωρεί χώρο στη Λαχαναγορά και οι καρποί της Νάξου αρχίζουν να βρίσκουν τη θέση τους στην πρωτεύουσα.
Και όταν φθάνει η Κατοχή, η Ένωση προσπαθεί, μέσα σε συνθήκες πείνας και στέρησης, να μείνει όρθια. Συγκεντρώνει προϊόντα και τα διαθέτει, ώστε να φτάσουν στο νησί βασικά αγαθά που έλειπαν από το αγροτικό σπίτι. Δεν ήταν πια μόνο ένας οικονομικός οργανισμός.
Ήταν στήριγμα μιας ολόκληρης κοινωνίας. Μετά τον πόλεμο, η Νάξος αρχίζει ξανά να μπαίνει σε πιο ομαλή λειτουργία. Ιδρύεται πρατήριο της Ένωσης στην Αθήνα, δημιουργείται Ταμείο Ασφάλειας Αγροτικών Ζημιών, αγοράζονται μηχανήματα και οργανώνεται καλύτερα η πατατοπαραγωγή.
Οι αναφορές που θέλουν την πατάτα Νάξου να καλλιεργήθηκε στο νησί 2 αιώνες πριν
Σύμφωνα με γραπτές ιστορικές αναφορές, η πατάτα καλλιεργείται στη Νάξο από το 1791. Δηλαδή εδώ και τουλάχιστον 235 χρόνια- 37 χρόνια πριν συνδεθεί η ευρεία διάδοσή της στην Ελλάδα με τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Η πατάτα δεν είναι, λοιπόν, απλώς ένα προϊόν για τη Νάξο. Είναι μνήμη, παράδοση, ιστορία,πολιτισμός, μόχθος και ζωή.
Το 1953, χάρη στις προσπάθειες της Ένωσης, ιδρύεται το Σποροπαραγωγικό Κέντρο Νάξου. Η παραγωγή πατατόσπορου οργανώνεται και το νησί αποκτά έναν σημαντικό ρόλο στην αγροτική οικονομία της χώρας.
Το 1955 ξεκινά, με τη συνδρομή της Ένωσης, η παραγωγή γραβιέρας. Το 1958 οι συνεταιρισμοί Αγερσανίου και Γλινάδου δημιουργούν το τυροκομείο που θα αποτελέσει τη βάση για το πρώτο τυροκομείο της Ένωσης. το 1996 έρχεται μία ιστορική δικαίωση: η Γραβιέρα Νάξου αναγνωρίζεται επίσημα ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης. Η γεύση ενός τόπου αποκτά πλέον ευρωπαϊκή ταυτότητα.
Το 2011 είναι η σειρά της πατάτας Νάξου να λάβει την ευρωπαϊκή πιστοποίηση Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης. Δύο εμβληματικά προϊόντα γίνονται άξιοι πρεσβευτές του νησιού.
Το 2025 η γραβιέρα Νάξου κατακτά ακόμη μία διεθνή διάκριση, ενώ τίθεται σε λειτουργία ένα νέο, σύγχρονο τυροκομείο ευρωπαϊκών προδιαγραφών.