Η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ πούλησε 750 εκατ. βιβλία και έγινε θρύλος των ρομαντικών μυθιστορημάτων, όμως σήμερα το έργο της έχει σχεδόν ξεχαστεί πια.
- Η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ καλλιέργησε σχολαστικά μια εκκεντρική δημόσια εικόνα, με χαρακτηριστικά τα ροζ φορέματα και το έντονο μακιγιάζ. Έλεγχε αυστηρά την εικόνα της στα μέσα, απαιτώντας έγκριση των συνεντεύξεων, πολύ πριν την εποχή των social media.
- Η καριέρα της ξεκίνησε ως κοσμικογράφος, ενώ τα πρώτα της μυθιστορήματα και θεατρικά έργα ήταν τολμηρά για την εποχή. Ορισμένα, όπως το «Blood Money», απαγορεύτηκαν αρχικά, ενώ άλλα λογοκρίθηκαν για το περιεχόμενό τους.
- Από τη δεκαετία του 1960, η παραγωγικότητά της εκτοξεύτηκε, εκδίδοντας ένα βιβλίο σχεδόν κάθε δύο εβδομάδες μέσω υπαγόρευσης. Τα έργα της ακολουθούσαν μια επιτυχημένη φόρμουλα ρομάντζου μεταξύ αθώων ηρωίδων και αριστοκρατών ανδρών.
- Παρότι ήταν αντίθετη στον φεμινισμό, υπήρξε ένθερμη υποστηρίκτρια των δικαιωμάτων των Ρομά και υποστήριξε την κρατική αμοιβή για την οικιακή εργασία. Σήμερα το έργο της έχει σχεδόν εξαφανιστεί, θεωρούμενο προϊόν μιας άλλης εποχής.
Με 723 βιβλία στο ενεργητικό της και περίπου 750 εκατομμύρια αντίτυπα σε πωλήσεις, η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα εκδοτικά φαινόμενα του 20ού αιώνα.
Κι όμως, ένα τέταρτο του αιώνα μετά τον θάνατό της, τα βιβλία της δύσκολα εντοπίζονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων και η ίδια έχει μείνει περισσότερο στη συλλογική μνήμη για την εκκεντρική εικόνα της παρά για τη λογοτεχνική παραγωγή της.
Σε εκτενές αφιέρωμά του, το BBC επιχειρεί να εξηγήσει πώς μια γυναίκα που βρέθηκε πίσω από τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ και την Αγκάθα Κρίστι στη λίστα των συγγραφέων με τις μεγαλύτερες πωλήσεις κατάφερε να γίνει τόσο διάσημη, αλλά και γιατί σήμερα τα έργα της έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί.
Τα ροζ φορέματα, οι κατάμαυρες βλεφαρίδες και το προσωπικό της «brand»
Για πολλούς, η εικόνα της Κάρτλαντ είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ροζ. Τα αέρινα, έντονα χρωματιστά φορέματά της αποτελούσαν σχεδόν τη «στολή» της, ενώ χαρακτηριστικές ήταν και οι πολύ έντονες μαύρες βλεφαρίδες της.
Μάλιστα, σύμφωνα με το BBC, δεν χρησιμοποιούσε μάσκαρα, αλλά βερνίκι παπουτσιών, το οποίο άπλωνε με οδοντόβουρτσα.
Συχνά εμφανιζόταν με ένα μικρό σκυλί στην αγκαλιά της, ενώ φέρεται να έπαιρνε καθημερινά 90 χάπια βιταμινών. Έμεινε επίσης γνωστή για τη δημόσια αντιπαράθεσή της με τη συγγραφέα Τζάκι Κόλινς, τα βιβλία της οποίας είχε χαρακτηρίσει «σατανικά» σε ζωντανή τηλεοπτική εκπομπή.
Η Κάρτλαντ είχε καταλάβει τη σημασία της προσωπικής εικόνας πολύ πριν από την εποχή των social media. Φρόντιζε σχολαστικά τον τρόπο με τον οποίο παρουσιαζόταν και προσπαθούσε να ελέγχει τι γραφόταν για εκείνη.
Όταν περιορισμοί καραντίνας δεν της επέτρεψαν να πάρει τα σκυλιά της μαζί σε περιοδεία προώθησης στις ΗΠΑ, εμφανίστηκε κρατώντας ένα λούτρινο Πεκινουά, ώστε να μην καταστραφεί η εικόνα που είχε δημιουργήσει.
Απαιτούσε ακόμη να εγκρίνει τα κείμενα των συνεντεύξεών της πριν από τη δημοσίευσή τους, ενώ στη διάρκεια της ζωής της είχε τρεις εξουσιοδοτημένους βιογράφους.
Μια νέα βιογραφία πίσω από την «τέλεια» εικόνα
Μια νέα βιογραφία, με τίτλο The Great Dictator: A Life of Barbara Cartland, επιχειρεί να φωτίσει την προσωπικότητα που κρυβόταν πίσω από την προσεκτικά κατασκευασμένη δημόσια εικόνα της.
Ο συγγραφέας της, Μάθιου Σουίτ, είχε πλήρη πρόσβαση στα αρχεία της στο Camfield Place, την εξοχική κατοικία όπου η Κάρτλαντ έζησε από τη δεκαετία του 1950 μέχρι τον θάνατό της.
Η εγγονή της, Τάρα ΜακΚορκοντέιλ, του επέτρεψε να εξετάσει έγγραφα, ορισμένα από τα οποία δεν είχαν αγγιχτεί για 25 χρόνια.
«Θα ήταν καλό να τη θυμόμαστε ως κάτι περισσότερο από ένα αστείο», λέει ο Σουίτ στο BBC. Όπως σημειώνει, μπορεί η Κάρτλαντ να ήταν συχνά αστεία και υπερβολική, όμως το μέγεθος της επιτυχίας της δεν μπορεί να αγνοηθεί, όπως ούτε και το γεγονός ότι υπήρξε σημαντική για δύο μεταπολεμικές γενιές αναγνωστριών.
Από την οικονομική καταστροφή της οικογένειας στα κοσμικά σαλόνια
Η ζωή της κάλυψε σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Γεννημένη το 1901, έζησε δύο Παγκόσμιους Πολέμους, τη σεξουαλική επανάσταση της δεκαετίας του 1960, την άνοδο του γυναικείου απελευθερωτικού κινήματος, την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό της Βρετανίας και τη γέννηση του διαδικτύου.
Λίγους μήνες πριν πεθάνει, το 2000, είχε μάλιστα δημιουργήσει τη δική της ιστοσελίδα.
Ο Σουίτ θεωρεί καθοριστικό γεγονός της ζωής της την αυτοκτονία του παππού της από την πλευρά του πατέρα της, όταν εκείνη ήταν μόλις δύο ετών. Εκείνος είχε χρεοκοπήσει και ο θάνατός του άλλαξε δραματικά την οικονομική κατάσταση της οικογένειας.
Οι γονείς της εγκατέλειψαν το μεγάλο σπίτι τους στο Worcestershire και αναγκάστηκαν να ζήσουν πολύ πιο περιορισμένα. Ο πατέρας της στράφηκε στο αλκοόλ, ενώ η μητέρα της, Πόλι, προσπαθούσε να διατηρήσει τη θέση της οικογένειας στην υψηλή κοινωνία.
Αργότερα, παρά την έλλειψη χρημάτων, η ίδια η Κάρτλαντ κατάφερε να κινηθεί στους κοσμικούς κύκλους της εποχής.
Οι 49 προτάσεις γάμου και τα πρώτα τολμηρά έργα
Η καριέρα της ξεκίνησε ως αρθρογράφος κοσμικών ειδήσεων σε εφημερίδα. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Jigsaw, κυκλοφόρησε το 1925 και ακολουθούσε μια νεαρή γυναίκα που εγκαταλείπει το γαλλικό οικοτροφείο της και πηγαίνει στο Λονδίνο αναζητώντας τον έρωτα.
Η προσωπική ζωή της έδινε επίσης αρκετό υλικό για ιστορίες. Σύμφωνα με το αφιέρωμα, είχε δεχθεί 49 προτάσεις γάμου πριν τελικά παντρευτεί. Χώρισε τον πρώτο σύζυγό της λόγω μοιχείας και στη συνέχεια παντρεύτηκε τον ξάδελφό του, διατηρώντας έτσι το ίδιο επώνυμο, McCorquodale.
Τα πρώτα έργα της ήταν αρκετά διαφορετικά από τα ιστορικά ρομάντζα για τα οποία έγινε αργότερα γνωστή.
Το θεατρικό Blood Money του 1926 απαγορεύτηκε αρχικά επειδή θεωρήθηκε υπερβολικά τολμηρό, ενώ το μυθιστόρημα First Class Lady του 1935 περιλάμβανε έναν χαρακτήρα που έκανε παράνομη άμβλωση και λογοκρίθηκε στην Ιρλανδία.
Το Dangerous Experiment του 1936 ήταν, σύμφωνα με το BBC, ένα από τα λίγα βρετανικά μυθιστορήματα της εποχής που ασχολήθηκαν με την άνοδο του ναζιστικού αντισημιτισμού.
Ένα βιβλίο κάθε δύο εβδομάδες
Η μεγάλη εκδοτική έκρηξη ήρθε τις δεκαετίες του 1960, του 1970 και του 1980, στην εποχή των φθηνών βιβλίων μαζικής κυκλοφορίας.
Οι εκδότες χρειάζονταν συνεχώς νέο υλικό και η Κάρτλαντ μπορούσε να τους το προσφέρει με εντυπωσιακή ταχύτητα: έφτανε να παράγει περίπου ένα βιβλίο κάθε δύο εβδομάδες.
Δεν τα πληκτρολογούσε η ίδια. Ξαπλωμένη στη σεζλόνγκ της, υπαγόρευε τις ιστορίες σε γραμματέα της.
Μέχρι τότε, τα περισσότερα μυθιστορήματά της διαδραματίζονταν στον 19ο αιώνα και ακολουθούσαν μια αρκετά συγκεκριμένη φόρμουλα: νεαρές, αθώες γυναίκες ερωτεύονταν γοητευτικούς αλλά βασανισμένους αριστοκράτες, δούκες ή λόρδους.
Η επανάληψη ήταν μέρος της επιτυχίας. Όπως εξηγεί στο BBC η Έιμι Μπερτζ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Λαϊκής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, η γοητεία ενός ρομαντικού μυθιστορήματος βρίσκεται ακριβώς στη βεβαιότητα ότι θα έχει ευτυχισμένο τέλος και στην προσμονή για το πώς θα φτάσει εκεί.
Η κόρη της παντρεύτηκε τον πατέρα της Νταϊάνα
Παρά το γεγονός ότι τα βιβλία της ήταν γεμάτα αριστοκρατικά σαλόνια, πολυτελή φορέματα και γοητευτικούς ευγενείς, μεγάλο μέρος του κοινού της αποτελούνταν από γυναίκες της εργατικής τάξης.
Η ίδια είχε περιγράψει με χαρακτηριστικό τρόπο τι πίστευε ότι τους πρόσφερε.
Έλεγε ότι οι αναγνώστριές της δεν ήθελαν να διαβάζουν για την καθημερινότητά τους, αφού μπορούσαν να τη βλέπουν μπροστά τους κάθε μέρα. Τα βιβλία της αποτελούσαν για εκείνες μια μορφή απόδρασης, γεμάτη λάμψη, όμορφα ρούχα και προσεκτικούς άνδρες.
Ανάμεσα στις αναγνώστριές της ήταν και η νεαρή Νταϊάνα Σπένσερ. Υπάρχει μάλιστα φωτογραφία της μελλοντικής πριγκίπισσας να διαβάζει βιβλίο της Κάρτλαντ.
Η σύνδεσή τους αργότερα έγινε και οικογενειακή. Η κόρη της Κάρτλαντ, Ρέιν, παντρεύτηκε τον πατέρα της Νταϊάνα, κόμη Σπένσερ, το 1976, με αποτέλεσμα η συγγραφέας να γίνει θετή γιαγιά της.
Κατά του φεμινισμού αλλά υπέρ των δικαιωμάτων γυναικών και Ρομά
Η μεγαλύτερη επιτυχία της Κάρτλαντ συνέπεσε με την άνοδο του δεύτερου κύματος του φεμινισμού, ένα κίνημα στο οποίο η ίδια ήταν αντίθετη.
Η κριτική ήταν αμοιβαία. Η Ζερμέν Γκριρ είχε χαρακτηρίσει το έργο της Κάρτλαντ «στείρα αυταπάτη».
Ωστόσο, η προσωπική της ζωή και οι απόψεις της ήταν γεμάτες αντιφάσεις.
Παρότι αγαπούσε την αριστοκρατία και επιδίωκε να βρίσκεται κοντά στους κύκλους της υψηλής κοινωνίας και της βασιλικής οικογένειας, στη δεκαετή παρουσία της ως συντηρητική τοπική σύμβουλος ασχολήθηκε με τα προβλήματα ανθρώπων που θεωρούσε αδικημένους, όπως κακοπληρωμένες νοσοκόμες και παραμελημένοι ηλικιωμένοι σε ιδρύματα.
Υπήρξε επίσης ένθερμη υπέρμαχος των δικαιωμάτων της κοινότητας των Ρομά. Η δράση της συνέβαλε στη δημιουργία του πρώτου μόνιμου χώρου εγκατάστασης για Ρομά στη Βρετανία, που απέκτησε το παρατσούκλι «Barbaraville».
Και παρά την αντίθεσή της στο φεμινιστικό κίνημα, είχε υποστηρίξει ότι οι γυναίκες θα έπρεπε να πληρώνονται από το κράτος για την οικιακή εργασία τους.
Γιατί εξαφανίστηκαν τα βιβλία της
Το 1960, η Κάρτλαντ συνίδρυσε τη Romantic Novelists' Association, η οποία εξακολουθεί να λειτουργεί.
Η ρομαντική λογοτεχνία γνωρίζει σήμερα νέα άνθηση, ιδιαίτερα στους νεότερους αναγνώστες. Τα βιβλία της Κάρτλαντ, ωστόσο, δεν έχουν ακολουθήσει αυτή την αναβίωση.
Παρότι πούλησε περίπου 750 εκατομμύρια αντίτυπα, σήμερα είναι δύσκολο να βρει κανείς βιβλίο της σε ένα σύγχρονο βιβλιοπωλείο.
Ο Μάθιου Σουίτ εκτιμά ότι αυτό συμβαίνει επειδή τα βιβλία της ήταν απόλυτα συνδεδεμένα με τη δική τους εποχή και εξέφραζαν τις επιθυμίες ενός αναγνωστικού κοινού που πλέον δεν υπάρχει με την ίδια μορφή.
Η Έιμι Μπερτζ, πάντως, θεωρεί ότι η θέση της στην ιστορία της ρομαντικής λογοτεχνίας παραμένει σημαντική, όχι μόνο λόγω των τεράστιων πωλήσεων αλλά και επειδή κατάφερε να μετατρέψει τον εαυτό της σε αναγνωρίσιμο εκδοτικό «brand».
Η ίδια η Κάρτλαντ είχε κάποτε πει ότι οι γυναίκες «δεν πρέπει να έχουν χαρακτήρα» αλλά να είναι «σαν όμορφα κουτιά με σοκολατάκια».
Η δική της προσωπικότητα, ωστόσο, δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί διακριτική.