Η υπνολαλία - το να μιλά δηλαδή κάποιος στον ύπνο του - παραμένει ένα από τα πιο παράξενα και συνηθισμένα φαινόμενα του ανθρώπινου εγκεφάλου.
- Η υπνολαλία, συχνό και ανεξήγητο φαινόμενο του εγκεφάλου, εκδηλώνεται σε ποικίλες μορφές, από μουρμουρητά έως περίπλοκους διαλόγους. Έως 65% των ανθρώπων την έχουν βιώσει, χωρίς επίγνωση του τι λένε.
- Οι επιστήμονες απορρίπτουν την αντίληψη ότι η υπνολαλία λειτουργεί ως «ορός αλήθειας». Οι εκφράσεις της στερούνται λογικής συνοχής και συχνά είναι επιθετικές, αρνητικές ή περιέχουν βωμολοχίες, με το «όχι» να είναι η πιο συνηθισμένη λέξη.
- Η υπνολαλία συμβαίνει σε όλα τα στάδια του ύπνου, με πιο ολοκληρωμένες εκφράσεις στη φάση REM. Ο εγκέφαλος βρίσκεται σε ενδιάμενη κατάσταση, χαρακτηριζόμενη ως «μεταβατική δυσλειτουργία» ή «glitch», με δραστηριότητα παρόμοια της εγρήγορσης.
- Το φαινόμενο εντείνεται από το άγχος, την έλλειψη ύπνου και το αλκοόλ, ενώ συνδέεται με άλλες παραϋπνίες και έχει γενετική προδιάθεση. Ωστόσο, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, θεωρείται ακίνδυνο και φυσιολογικό.
Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ξυπνήσει κάποια στιγμή ακούγοντας από τον σύντροφό τους μια παράξενη φράση που ξεστόμισαν μέσα στον ύπνο τους. Άλλοι γελούν, άλλοι ανησυχούν και αρκετοί φοβούνται μήπως αποκάλυψαν κάποιο καλά κρυμμένο μυστικό την ώρα που κοιμούνταν.
Η υπνολαλία - το να μιλά δηλαδή κάποιος στον ύπνο του - παραμένει ένα από τα πιο παράξενα και συνηθισμένα φαινόμενα του ανθρώπινου εγκεφάλου, ένα μικρό «βραχυκύκλωμα» ανάμεσα στην εγρήγορση και τον βαθύ ύπνο που η επιστήμη ακόμη προσπαθεί να κατανοήσει πλήρως. Και παρότι οι περισσότεροι το αντιμετωπίζουν ως μια κατά βάση αστεία συνήθεια, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι το φαινόμενο κρύβει πολύ περισσότερα για τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλος όταν κοιμόμαστε.
Από μουρμουρητά και ακατάληπτες λέξεις μέχρι ολοκληρωμένες φράσεις, βρισιές, φωνές ή ολόκληρους φανταστικούς διαλόγους, η υπνολαλία μπορεί να πάρει αμέτρητες μορφές. Ορισμένοι άνθρωποι μιλούν τόσο καθαρά και με τόσο παράξενο περιεχόμενο, ώστε μοιάζει σαν να πρωταγωνιστούν σε κάποιο παράλογο θεατρικό έργο.
Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα
Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα ήταν ο Αμερικανός τραγουδοποιός Ντιόν ΜακΓκρέγκορ, ο οποίος έγινε σχεδόν... θρύλος για τις νυχτερινές παραληρηματικές ομιλίες του. Οι φίλοι και οι συγκάτοικοί του κατέγραφαν επί χρόνια όσα έλεγε στον ύπνο του, δημιουργώντας τελικά ακόμη και μουσικό άλμπουμ με τις ηχογραφήσεις του τη δεκαετία του 1960. Ανάμεσα στις ατάκες που ξεστόμιζε ενώ κοιμόταν ήταν φράσεις όπως «Παίζουμε ρώσικη ρουλέτα με φαγητά!» ή «Η Έντγουινα δεν έκλαψε καν όταν ο κροκόδειλος της έκοψε το πόδι». Οι ψυχολόγοι που μελέτησαν αργότερα το υλικό κατέληξαν ότι οι νυχτερινές του ομιλίες έμοιαζαν εκπληκτικά με το παράλογο και συχνά αλλόκοτο περιεχόμενο των ονείρων.
Η υπνολαλία είναι πολύ διαδεδομένη
Παρότι ελάχιστοι θα φτάσουν σε τέτοιο επίπεδο υπνολαλίας, το φαινόμενο είναι πολύ πιο διαδεδομένο απ’ όσο νομίζουν οι περισσότεροι. Σύμφωνα με τους ειδικούς, μέχρι και το 65% των ανθρώπων έχουν μιλήσει έστω μία φορά στον ύπνο τους, ενώ ένα ποσοστό που κυμαίνεται από 3% έως 30% εμφανίζει το φαινόμενο σε τακτική βάση.
Ο Ιταλός ψυχολόγος και ερευνητής ύπνου Λουίτζι Ντε Τζενάρο από το Πανεπιστήμιο Σαπιέντσα της Ρώμης εξηγεί ότι η υπνολαλία είναι μία από τις συχνότερες συμπεριφορές που σχετίζονται με τον ύπνο, ειδικά στα παιδιά, αν και αρκετοί συνεχίζουν να μιλούν και στην ενήλικη ζωή τους. Το παράδοξο είναι ότι οι περισσότεροι δεν έχουν καμία απολύτως επίγνωση ότι συμβαίνει. «Οι άνθρωποι είναι πλήρως αμνησιακοί απέναντι σε αυτό που λένε», σημειώνει χαρακτηριστικά ο ίδιος.
Το ερώτημα που απασχολεί εδώ και χρόνια τους επιστήμονες είναι αν τα λόγια που λέμε όταν κοιμόμαστε αποκαλύπτουν πραγματικά τις βαθύτερες σκέψεις ή επιθυμίες μας. Η απάντηση φαίνεται να είναι μάλλον απογοητευτική για όσους πιστεύουν ότι ο ύπνος λειτουργεί σαν «ορός αλήθειας». Οι ειδικοί τονίζουν ότι η υπνολαλία δεν είναι περισσότερο ειλικρινής από την καθημερινή ομιλία. Αντίθετα, πολλές φορές στερείται οποιασδήποτε λογικής συνοχής.
Η ψυχολόγος και ερευνήτρια ονείρων του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, Ντίντρε Μπάρετ, η οποία έχει αναλύσει χιλιάδες καταγραφές ανθρώπων που μιλούν στον ύπνο τους, υποστηρίζει ότι οι φράσεις που ακούγονται τη νύχτα συχνά είναι πιο επιθετικές, πιο γεμάτες αρνητικά συναισθήματα και περιλαμβάνουν πολύ περισσότερες βωμολοχίες απ’ ό,τι η καθημερινή ομιλία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως λέει, «ακούγεται σαν κάποιος να παθαίνει κρίση βρισιών».
Η πιο συνηθισμένη λέξη κατά τη διάρκεια του ύπνου
Τα δεδομένα δείχνουν πως οι άνθρωποι στον ύπνο τους χρησιμοποιούν πολύ συχνά αρνήσεις, ερωτήσεις ή προσβολές. Μια μελέτη του 2017 που κατέγραψε σχεδόν 900 νυχτερινές εκφράσεις από περισσότερους από 200 ανθρώπους διαπίστωσε ότι η λέξη «όχι» ήταν η πιο συνηθισμένη κατανοητή λέξη που ειπώθηκε κατά τη διάρκεια του ύπνου.
Παράλληλα, περίπου το 10% όσων καταγράφηκαν περιείχαν βρισιές ή προσβλητικό περιεχόμενο. Παρ’ όλα αυτά, οι επιστήμονες επιμένουν ότι η υπνολαλία δεν αποκαλύπτει απαραίτητα κρυμμένες αλήθειες. «Οι περισσότεροι απλώς δεν βρίσκονται σε επαφή με την πραγματικότητα εκείνη τη στιγμή», εξηγεί η Μπάρετ.
Η επιστήμη γνωρίζει σήμερα ότι η υπνολαλία μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο του ύπνου, τόσο στη φάση REM — όπου εμφανίζονται τα πιο έντονα όνειρα — όσο και στις υπόλοιπες φάσεις μη-REM. Ωστόσο, η πλειονότητα των επεισοδίων εμφανίζεται στις μη-REM φάσεις. Εκεί, οι φράσεις είναι συνήθως πιο σύντομες και λιγότερο κατανοητές.
Στη φάση REM, αντίθετα, ορισμένοι άνθρωποι είναι ικανοί να προφέρουν ολοκληρωμένες προτάσεις ή ακόμη και να απαντούν σε ερωτήσεις ενώ κοιμούνται. Μάλιστα, έρευνα του 2021 έδειξε ότι κάποιοι μπορούν να συμμετέχουν σε κανονικές συζητήσεις ενόσω βρίσκονται σε κατάσταση ονείρου. Η Μπάρετ κατέγραψε ακόμη και σπάνιες περιπτώσεις ζευγαριών που «συνομιλούσαν» μεταξύ τους ενώ κοιμούνταν.
Ο εγκέφαλος σε μια ενδιάμεση κατάσταση
Το τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο τη στιγμή της υπνολαλίας παραμένει σε μεγάλο βαθμό μυστήριο. Υπάρχουν όμως ισχυρές ενδείξεις ότι ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση, όπου κάποια τμήματα παραμένουν «ξύπνια» ενώ άλλα συνεχίζουν να κοιμούνται.
Μελέτη του 2022 κατέγραψε ότι, κατά τη διάρκεια επεισοδίων υπνολαλίας, οι εγκεφαλικές δραστηριότητες μοιάζουν περισσότερο με εκείνες της εγρήγορσης παρά του βαθύ ύπνου, ειδικά στις περιοχές που σχετίζονται με την ομιλία και την κίνηση. Η νευροεπιστήμονας Τζινγκ Ζανγκ από την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ περιγράφει το φαινόμενο ως μια «μεταβατική δυσλειτουργία» του εγκεφάλου ανάμεσα στα στάδια του ύπνου. Η ίδια η Μπάρετ το αποκαλεί απλά «ένα glitch», ένα μικρό σφάλμα του εγκεφάλου στη διαδικασία μετάβασης από τη μία κατάσταση στην άλλη.
Η υπνολαλία εμφανίζεται συχνότερα σε περιόδους άγχους, έλλειψης ύπνου ή κατανάλωσης αλκοόλ. Άνθρωποι που κοιμούνται διακεκομμένα ή υποφέρουν από άλλες παραϋπνίες - όπως υπνοβασία ή τους λεγόμενους νυχτερινούς τρόμους - έχουν επίσης αυξημένες πιθανότητες να μιλούν στον ύπνο τους. Οι επιστήμονες θεωρούν ακόμη ότι η γενετική παίζει σημαντικό ρόλο, καθώς οι παραϋπνίες συχνά εμφανίζονται σε μέλη της ίδιας οικογένειας.
Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι στις περισσότερες περιπτώσεις δεν πρόκειται για κάποια επικίνδυνη διαταραχή. Εκτός αν κάποιος φτάνει σε σημείο να ξυπνά συνεχώς τον εαυτό του ή τους γύρω του, η υπνολαλία θεωρείται απολύτως φυσιολογικό φαινόμενο.