Μια σχεδόν λησμονημένη πρακτική της ρωμαϊκής αρχαιότητας, η οποία αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία προσωπικής εξέλιξης ακόμη και σήμερα.
- Το φαινόμενο της «stultitia» εξηγεί πώς ο νους παρασύρεται από περισπασμούς, αδυνατώντας να διατηρήσει σημαντικές αλήθειες. Η γνώση του σωστού ξεθωριάζει γρήγορα, καθώς οι στιγμιαίες αποκαλύψεις δεν αρκούν για να αλλάξουν μόνιμα τον χαρακτήρα.
- Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι ανέπτυξαν τα «υπομνήματα», προσωπικά σημειωματάρια με σκέψεις και αποσπάσματα. Στόχος της καθημερινής μελέτης τους ήταν η μετατροπή των ιδεών σε ενεργά στοιχεία της προσωπικότητας και όχι η απλή απομνημόνευση.
- Η συγγραφή, όπως παραδέχεται ο συγγραφέας, δεν αρκεί για τη διατήρηση των αξιών, καθώς η προσοχή μετατοπίζεται. Οι σημαντικότερες αλήθειες απαιτούν καθημερινή επανάληψη για να παραμείνουν ενεργό κομμάτι της ζωής και να μην ξεθωριάσουν.
- Προτείνεται μια σύγχρονη εκδοχή των υπομνημάτων: ένα ενιαίο έγγραφο με τις σημαντικότερες προσωπικές υπενθυμίσεις. Η καθημερινή ανάγνωσή του, πριν την έναρξη της ημέρας, βοηθά στη σταθερή εσωτερίκευση των βασικών αρχών και ιδεών.
Σε μια εποχή όπου η καθημερινότητα κατακλύζεται από ατελείωτες ειδοποιήσεις, ειδήσεις, αναρτήσεις και πληροφορίες που διεκδικούν διαρκώς την προσοχή μας, ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα να μην είναι ότι δεν μαθαίνουμε αρκετά, αλλά ότι ξεχνάμε όσα πραγματικά έχουν σημασία. Πόσες φορές μια συζήτηση, ένα βιβλίο ή μια φράση μάς έκανε να νιώσουμε ότι ανακαλύψαμε κάτι καθοριστικό για τη ζωή μας, μόνο και μόνο για να το έχουμε ξεχάσει λίγες εβδομάδες αργότερα;
Αυτό ακριβώς το φαινόμενο επιχειρεί να εξηγήσει ο συγγραφέας Χένρικ Κάρλσον στο βιβλίο του «Escaping Flatland», ανασύροντας μια σχεδόν λησμονημένη πρακτική της αρχαιότητας, η οποία, όπως υποστηρίζει, ίσως αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία προσωπικής εξέλιξης ακόμη και σήμερα.
Mια απλή διαπίστωση
Ο Κάρλσον ξεκινά από μια απλή διαπίστωση. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν δυσκολεύονται να κατανοήσουν τι είναι σωστό ή τι θα τους έκανε καλύτερους. Το πρόβλημα είναι ότι η επίγνωση αυτή ξεθωριάζει γρήγορα.
Μια σημαντική σκέψη προσφέρει για λίγο μια αίσθηση διαύγειας, όμως σύντομα αντικαθίσταται από τις μικρές έγνοιες της καθημερινότητας, τις υποχρεώσεις, τα νέα ερεθίσματα και τον αδιάκοπο θόρυβο της πληροφορίας. Έτσι, επιστρέφουμε σχεδόν ασυναίσθητα στις ίδιες συνήθειες και στους ίδιους τρόπους σκέψης.
Το φαινόμενο αυτό είχε απασχολήσει ήδη τους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκό, ερμηνεύοντας λατινικά κείμενα, αναφέρεται στην έννοια της «stultitia», μιας κατάστασης όπου ο νους παρασύρεται από τη διαρκή εναλλαγή επιθυμιών, απόψεων και περισπασμών, αδυνατώντας να διατηρήσει σταθερή πυξίδα απέναντι στη ζωή. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, αλλά αδυνατεί να τη διατηρήσει ζωντανή μέσα του.
Αυτό εξηγεί γιατί, σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι στιγμιαίες αποκαλύψεις σπάνια αλλάζουν πραγματικά τον χαρακτήρα. Όπως δεν αρκεί να αποφασίσει κανείς ότι θέλει να μάθει πιάνο για να γίνει πιανίστας, έτσι δεν αρκεί να συνειδητοποιήσει ότι πρέπει να είναι πιο υπομονετικός με τα παιδιά του ή πιο γενναίος στις αποφάσεις του.
Η συμπεριφορά διαμορφώνεται μέσα από επαναλαμβανόμενες συνήθειες και όχι από μία μόνο στιγμή έμπνευσης. Η γνώση χρειάζεται συνεχή εξάσκηση μέχρι να μετατραπεί σε δεύτερη φύση.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μέθοδος
Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι φαίνεται πως είχαν αναπτύξει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μέθοδο για να αντιμετωπίσουν ακριβώς αυτή τη δυσκολία. Διατηρούσαν τα λεγόμενα «υπομνήματα» (hypomnēmata), προσωπικά σημειωματάρια στα οποία κατέγραφαν αποσπάσματα από βιβλία, σκέψεις, ιστορίες, εμπειρίες και φράσεις που τους ενέπνεαν. Δεν επρόκειτο για ένα απλό ημερολόγιο ούτε για μια συλλογή αποφθεγμάτων. Κάθε πρωί επέστρεφαν σε αυτές τις σημειώσεις, αναζητώντας εκείνες που σχετίζονταν με τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα, και αφιέρωναν χρόνο για να τις επεξεργαστούν ξανά.
Στόχος τους δεν ήταν να απομνημονεύσουν περισσότερες πληροφορίες, αλλά να μετατρέψουν τις ιδέες σε χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους.
Ο Γάλλος ιστορικός της φιλοσοφίας Πιερ Αντό περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια «πνευματική άσκηση», η οποία απαιτεί πειθαρχία και καθημερινή εξάσκηση, επειδή δεν αφορά μόνο τη γνώση αλλά και τη διαμόρφωση του χαρακτήρα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της παράδοσης αποτελούν οι περίφημες «Εις Εαυτόν» σημειώσεις του Ρωμαίου αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου, τις οποίες έγραφε κατά τη διάρκεια των εκστρατειών του στις όχθες του Δούναβη. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Κάρλσον, η πρακτική δεν περιοριζόταν στον αυτοκράτορα. Ήταν διαδεδομένη σε μεγάλο μέρος της μορφωμένης τάξης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, με σκοπό τη συνεχή υπενθύμιση όσων θεωρούσαν ουσιαστικά για μια ενάρετη ζωή.
Μια σύγχρονη εκδοχή των αρχαίων υπομνημάτων
Ο ίδιος ο συγγραφέας παραδέχεται ότι επί χρόνια πίστευε πως η συγγραφή δοκιμίων εκπλήρωνε αυτόν τον σκοπό. Με τον καιρό όμως συνειδητοποίησε πως, όσο δημιουργική κι αν είναι η συγγραφή, δεν αρκεί για να διατηρεί κανείς καθημερινά ζωντανές τις βασικές του αξίες. Ένα άρθρο μπορεί να βοηθήσει κάποιον να κατανοήσει βαθύτερα μια ιδέα, όμως, όταν ολοκληρωθεί, η προσοχή μεταφέρεται στο επόμενο θέμα και η προηγούμενη γνώση αρχίζει σταδιακά να ξεθωριάζει. Γι' αυτό θεωρεί ότι οι σημαντικότερες αλήθειες χρειάζονται καθημερινή ή τουλάχιστον εβδομαδιαία επανάληψη ώστε να παραμένουν ενεργό κομμάτι της ζωής μας.
Ο Κάρλσον προτείνει μια σύγχρονη εκδοχή των αρχαίων υπομνημάτων. Αντί για δεκάδες ασύνδετες σημειώσεις σε εφαρμογές του κινητού, εισηγείται τη δημιουργία ενός ενιαίου εγγράφου, όπου θα συγκεντρώνονται οι σημαντικότερες ιδέες, ιστορίες και φράσεις που λειτουργούν ως προσωπικές υπενθυμίσεις. Κάθε πρωί, πριν αρχίσει η πίεση της ημέρας, ο άνθρωπος μπορεί να αφιερώνει λίγα λεπτά διαβάζοντάς τες ξανά.
Μάλιστα, σημειώνει ότι τα σύγχρονα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορούν πλέον να βοηθήσουν στην αναζήτηση σχετικών αποσπασμάτων μέσα σε μεγάλες συλλογές προσωπικών σημειώσεων, αν και επισημαίνει ότι τίποτα δεν αντικαθιστά τη συνειδητή προσωπική ενασχόληση με αυτές.