Συνηθισμένες παρανοήσεις για τους καύσωνες από έναν από τους σημαντικότερους επιστήμονες του κλίματος και δημιουργό των γνωστών «climate stripes».
- Η «νέα κανονικότητα» είναι η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας, με τα ρεκόρ να καταρρίπτονται την τελευταία δεκαετία. Οι επιστήμονες είναι βέβαιοι ότι η κλιματική αλλαγή προκαλείται κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων από τον άνθρωπο.
- Φυσικά φαινόμενα όπως το Ελ Νίνιο ενισχύουν τους καύσωνες αλλά δεν αποτελούν τη βασική αιτία της μακροχρόνιας υπερθέρμανσης. Παρομοίως, οι αλλαγές στην τροχιά της Γης δεν εξηγούν τη σημερινή ταχεία θέρμανση του πλανήτη.
- Οι σημερινοί καύσωνες είναι εντονότεροι και καλύπτουν ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές σε σχέση με ιστορικά φαινόμενα. Η επιστήμη πλέον αποδεικνύει ότι η κλιματική αλλαγή αυξάνει σημαντικά την ένταση και την πιθανότητα εκδήλωσης ακραίων φαινομένων.
- Οι ακραίες θερμοκρασίες συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, δικαιολογώντας τις κρατικές προειδοποιήσεις που σώζουν ζωές. Η κατάσταση δεν είναι μη αναστρέψιμη, καθώς οι ανθρώπινες αποφάσεις μπορούν ακόμη να σταθεροποιήσουν το κλίμα.
Οι εικόνες από διαδοχικούς καύσωνες που πλήττουν την Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική και σε λίγες ώρες και την Ελλάδα πολλές ακόμη περιοχές του πλανήτη έχουν γίνει σχεδόν καθημερινότητα. Παρ' όλα αυτά, η δημόσια συζήτηση γύρω από την κλιματική αλλαγή εξακολουθεί να συνοδεύεται από μύθους, παρανοήσεις και θεωρίες που αμφισβητούν είτε την ύπαρξη του προβλήματος είτε τον ρόλο του ανθρώπου.
Με αφορμή τις ακραίες θερμοκρασίες των τελευταίων ετών, η βρετανική εφημερίδα The Guardian συγκέντρωσε τις πιο συνηθισμένες παρανοήσεις γύρω από τους καύσωνες και ζήτησε από τον καθηγητή Εντ Χόκινς του Πανεπιστημίου του Ρέντινγκ, έναν από τους σημαντικότερους Βρετανούς επιστήμονες του κλίματος και δημιουργό των γνωστών «climate stripes», να απαντήσει με βάση τα επιστημονικά δεδομένα.
Οι σημερινοί καύσωνες αποτελούν τη νέα κανονικότητα;
Μία από τις συχνότερες απόψεις είναι ότι οι άνθρωποι απλώς θα συνηθίσουν τις υψηλότερες θερμοκρασίες και ότι οι σημερινοί καύσωνες θα αποτελέσουν τη νέα κανονικότητα. Ο καθηγητής Χόκινς επισημαίνει ότι το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό: η «κανονικότητα» αλλάζει συνεχώς προς το θερμότερο. Τα δέκα θερμότερα έτη που έχουν καταγραφεί ποτέ σημειώθηκαν όλα μέσα στην τελευταία δεκαετία, ενώ οι ακραίες θερμοκρασίες αυξάνονται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η νότια Αγγλία, όπου οι καύσωνες είναι πλέον περίπου τρεις βαθμούς θερμότεροι από ό,τι όταν η μέση παγκόσμια θερμοκρασία είχε αυξηθεί κατά έναν μόλις βαθμό.
Εξίσου διαδεδομένος είναι ο ισχυρισμός ότι οι επιστήμονες εξακολουθούν να διαφωνούν για το αν η ανθρώπινη δραστηριότητα ευθύνεται για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Η απάντηση του Χόκινς είναι κατηγορηματική. Όπως τονίζει, υπάρχει επιστημονική βεβαιότητα ότι η κλιματική αλλαγή προκαλείται κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων, όπως το πετρέλαιο, ο άνθρακας και το φυσικό αέριο. Κάθε καλοκαίρι και κάθε καύσωνας είναι θερμότερα από ό,τι θα ήταν χωρίς τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που προκαλεί ο άνθρωπος.
Κάποιοι επικαλούνται το φαινόμενο Ελ Νίνιο ή άλλους φυσικούς κύκλους του καιρού ως βασική αιτία των ακραίων θερμοκρασιών. Οι επιστήμονες δεν αμφισβητούν ότι τέτοια φυσικά φαινόμενα επηρεάζουν τον καιρό, όμως εξηγούν ότι λειτουργούν πάνω σε έναν ήδη θερμότερο πλανήτη. Το Ελ Νίνιο μπορεί να ενισχύσει έναν καύσωνα, όμως δεν είναι η αιτία της μακροχρόνιας ανόδου της θερμοκρασίας. Αντίστοιχα, απορρίπτεται και η θεωρία ότι η Γη θερμαίνεται επειδή η τροχιά της πλησιάζει περισσότερο τον Ήλιο. Οι αλλαγές στην τροχιά του πλανήτη πραγματοποιούνται σε κλίμακες δεκάδων χιλιάδων ετών και, μάλιστα, κατά την έναρξη της Βιομηχανικής Επανάστασης οδηγούσαν θεωρητικά σε ελαφρά ψύξη, όχι σε θέρμανση.
Πολλοί θυμούνται επίσης τον ιστορικό καύσωνα του 1976 στη Βρετανία και θεωρούν ότι δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά με όσα συμβαίνουν σήμερα. Σύμφωνα με τον καθηγητή Χόκινς, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Το καλοκαίρι του 1976 η Βόρεια Ευρώπη αποτελούσε μια τοπική «θερμή νησίδα», ενώ σήμερα τα ρεκόρ θερμοκρασίας καταρρίπτονται ταυτόχρονα σε τεράστιες εκτάσεις της Ευρώπης και του πλανήτη. Επιπλέον, αν επαναλαμβάνονταν σήμερα οι ίδιες μετεωρολογικές συνθήκες του 1976, οι επιπτώσεις θα ήταν σημαντικά σοβαρότερες, καθώς το βασικό επίπεδο θερμοκρασίας είναι ήδη υψηλότερο.
Ένας ακόμη διαδεδομένος μύθος
Ένας ακόμη διαδεδομένος μύθος είναι ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί αν ένα συγκεκριμένο ακραίο καιρικό φαινόμενο συνδέεται με την κλιματική αλλαγή. Οι επιστήμονες εξηγούν ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί τα καιρικά συστήματα που προκαλούν έναν καύσωνα ή μια πλημμύρα, αλλά αυξάνει σημαντικά την ένταση και την πιθανότητά τους. Αυτό μελετάται πλέον μέσα από ειδικές έρευνες απόδοσης ευθύνης (attribution studies), οι οποίες υπολογίζουν πόσο περισσότερο πιθανό ή πόσο πιο έντονο έγινε ένα ακραίο φαινόμενο λόγω της ανθρωπογενούς υπερθέρμανσης. Παρότι χρησιμοποιούνται διαφορετικές μεθοδολογίες, όλες καταλήγουν στο ίδιο βασικό συμπέρασμα: οι καύσωνες γίνονται θερμότεροι εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας.
Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι ιστορικές μετρήσεις είναι πολύ περιορισμένες για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα. Ωστόσο, οι θερμοκρασιακές καταγραφές ξεκινούν ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ ακόμη παλαιότερα δεδομένα προέρχονται από παγοπυρήνες ηλικίας εκατοντάδων χιλιάδων ετών. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι τα σημερινά επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα είναι υψηλότερα από οποιαδήποτε περίοδο καταγράφεται στους παγετώνες, με βασική αιτία την καύση ορυκτών καυσίμων και την αποψίλωση των δασών.
Ο καθηγητής Χόκινς απορρίπτει και την άποψη ότι οι καύσωνες είναι απλώς μια ευχάριστη περίοδος με ήλιο, παραλίες και παγωτά. Υπενθυμίζει ότι για ηλικιωμένους, ασθενείς, μικρά παιδιά, εργαζομένους σε εξωτερικούς χώρους ή ανθρώπους που νοσηλεύονται, οι ακραίες θερμοκρασίες αποτελούν σοβαρή απειλή για την υγεία. Ακόμη και υγιείς άνθρωποι μπορεί να κινδυνεύσουν όταν η θερμοκρασία φτάνει σε πολύ υψηλά επίπεδα. Για τον λόγο αυτό θεωρεί ότι τα μέσα ενημέρωσης οφείλουν να παρουσιάζουν περισσότερο και τις πραγματικές συνέπειες των καυσώνων και όχι μόνο εικόνες διακοπών και παραλιών.
Είναι υπερβολικές τις προειδοποιήσεις για τον καύσωνα;
Ανάλογη είναι η απάντησή του και σε όσους θεωρούν υπερβολικές τις κρατικές προειδοποιήσεις για τον καύσωνα. Υπενθυμίζει ότι το κύμα ζέστης του 2003 στην Ευρώπη προκάλεσε από 40.000 έως 70.000 θανάτους και αποτέλεσε σημείο καμπής για την ανάπτυξη συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης. Σήμερα οι οδηγίες για ενυδάτωση, περιορισμό των μετακινήσεων τις θερμές ώρες και προστασία των ευάλωτων ομάδων έχουν συμβάλει στη μείωση των επιπλέον θανάτων, παρά το γεγονός ότι οι θερμοκρασίες συνεχίζουν να αυξάνονται.
Ορισμένοι υποστηρίζουν ακόμη ότι το διοξείδιο του άνθρακα λειτουργεί ως «τροφή» για τα φυτά και άρα μπορεί να αυξήσει τη γεωργική παραγωγή. Ο καθηγητής εξηγεί ότι οι πραγματικές συνθήκες είναι πολύ πιο σύνθετες. Η παρατεταμένη ζέστη, η ξηρασία και οι μεταβολές στις βροχοπτώσεις προκαλούν ήδη σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες, υπερκαλύπτοντας οποιοδήποτε θεωρητικό όφελος από την αυξημένη συγκέντρωση CO₂.
Τέλος, ο Χόκινς απορρίπτει την απαισιοδοξία όσων πιστεύουν ότι πλέον είναι αργά για να αλλάξει η κατάσταση. Όπως τονίζει, ακριβώς επειδή η κλιματική αλλαγή προκαλείται από ανθρώπινες δραστηριότητες, μπορεί επίσης να περιοριστεί μέσω ανθρώπινων αποφάσεων. Η επιλογή, όπως λέει, είναι σαφής: είτε θα συνεχιστεί η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, οδηγώντας σε ολοένα πιο ακραίους καύσωνες, είτε θα επιτευχθούν μηδενικές καθαρές εκπομπές, σταθεροποιώντας το κλίμα για τις επόμενες γενιές.