Οι περισσότερες «απώλειες» δεν είναι μυστήριο ούτε ένδειξη αποτυχίας χαρακτήρα. Είναι το προβλέψιμο αποτέλεσμα ενός νου που κάνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα και, στο κρίσιμο δευτερόλεπτο, δεν δίνει προσοχή στην κωδικοποίηση.
Με τον χειμώνα να φορτώνει την καθημερινότητα με περισσότερα «μικροπράγματα» — γάντια, κασκόλ, σκούφους, ακουστικά — η απώλεια αντικειμένων μοιάζει να γίνεται σχεδόν εποχικό σύμπτωμα. Κι όμως, τα πιο εκνευριστικά «εξαφανισμένα» δεν είναι πάντα αυτά που αφήνεις σε ένα καφέ ή ξεχνάς σε μια καρέκλα, αλλά όσα θεωρείς δεδομένα: τα κλειδιά του σπιτιού, το κινητό που «μόλις το είχα», το πορτοφόλι που ξαφνικά δεν είναι εκεί που νόμιζες.
Το ρεπορτάζ του Associated Press προτείνει κάτι καθησυχαστικό πριν από οτιδήποτε άλλο: μην το παίρνεις ως απόδειξη ότι «χαλάει» η μνήμη σου. Ακόμη και άνθρωποι που έχουν αφιερώσει δεκαετίες στη μελέτη της μνήμης, λέει, ξεχνούν πράγματα με τον ίδιο τρόπο που ξεχνάμε όλοι. Ο Mark McDaniel, ομότιμος καθηγητής ψυχολογικών και εγκεφαλικών επιστημών στο Washington University in St. Louis, παραδέχεται ότι πρόσφατα άφησε ένα καπέλο κάτω από την καρέκλα του σε εστιατόριο. Δεν φορά συνήθως καπέλα, οπότε απλώς… το ξέχασε. «Θα έπρεπε να ξέρω πώς να θυμάμαι ότι πρέπει να θυμηθώ, αλλά εκείνη τη στιγμή δεν νομίζεις ότι θα ξεχάσεις», λέει χαρακτηριστικά.
Η εξήγηση μετακινεί το βάρος από τη «μνήμη» στην «προσοχή»
Η επιστημονική εξήγηση που δίνεται στο άρθρο μετακινεί το βάρος από τη «μνήμη» στην «προσοχή». Ο Daniel Schacter, καθηγητής ψυχολογίας στο Harvard University και συγγραφέας του βιβλίου The Seven Sins of Memory, τονίζει ότι το να χάνεις πράγματα είναι κάτι στο οποίο είμαστε όλοι επιρρεπείς, απλώς σε διαφορετικό βαθμό — και συχνά εξαρτάται από τις περιστάσεις που τραβούν το μυαλό μακριά από το παρόν. Δεν είναι απαραίτητα «κακή μνήμη», αλλά «μια βλάβη στη διεπιφάνεια μνήμης και προσοχής». Αυτό το σημείο επαφής είναι, με βάση την έρευνα αλλά και την καθημερινή εμπειρία, υπεύθυνο για πολλές «αστοχίες» που καταλήγουν σε χαμένα αντικείμενα.
Η μνήμη περνά από τρεις φάσεις
Η μνήμη, όπως την περιγράφουν οι γνωσιακοί επιστήμονες, περνά από τρεις φάσεις: κωδικοποίηση, αποθήκευση και ανάκληση. Το κλασικό παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Schacter είναι οι οδηγοί που φτάνουν στον προορισμό τους χωρίς να θυμούνται σχεδόν τίποτα από τη διαδρομή. Δεν σημαίνει ότι δεν ήταν ικανοί να οδηγήσουν· σημαίνει ότι το μυαλό τους λειτουργούσε «αυτόματα» ενώ η προσοχή ήταν αλλού, άρα η εμπειρία δεν κωδικοποιήθηκε ως μνήμη που αργότερα θα μπορούσε να ανασυρθεί.
Το ίδιο συμβαίνει όταν αφήνεις τα κλειδιά κάπου ενώ σκέφτεσαι κάτι άλλο: η πράξη γίνεται, αλλά δεν «γράφεται». Κι όταν αργότερα ψάχνεις, δεν βρίσκεις μέσα σου το ίχνος για να την ανακαλέσεις. «Πρέπει να κάνεις λίγη γνωστική δουλειά», λέει ο Schacter. «Τη στιγμή της κωδικοποίησης, πρέπει να εστιάσεις την προσοχή σου».
Από εκεί και πέρα, το άρθρο προτείνει στρατηγικές όχι για να γίνεις «τέλειος», αλλά για να αφαιρέσεις από το σύστημα τις πιο εύκολες παγίδες. Για τα αντικείμενα που χρησιμοποιείς συνεχώς — κινητό, πορτοφόλι, κλειδιά — το πιο αποτελεσματικό είναι να μην χρειάζεται να θυμάσαι κάθε φορά. Δηλαδή να φτιάξεις «δομή» που γίνεται αυτοματισμός με εξάσκηση.
Ο Schacter περιγράφει ότι αφήνει τα γυαλιά ανάγνωσής του πάντα σε συγκεκριμένο σημείο στην κουζίνα. Και όταν πηγαίνει για γκολφ, το κινητό του μπαίνει πάντα στην ίδια τσέπη της τσάντας. «Όχι πάντα, αλλά ένα πολύ υψηλό ποσοστό των φορών», όπως το λέει. Αυτή η μικρή παραδοχή είναι ουσιαστική: στόχος δεν είναι η απόλυτη συνέπεια, αλλά η μείωση της πιθανότητας αστοχίας. Όσο πιο σταθερή η ρουτίνα, τόσο λιγότερη προσοχή απαιτείται — και τόσο λιγότερα «κενά κωδικοποίησης» δημιουργούνται.
Υπάρχει και μια σημαντική προειδοποίηση: αν παρατηρείς αισθητή αύξηση στο πόσο συχνά χάνεις πράγματα σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, και αυτό συνοδεύεται από άλλα προβλήματα μνήμης που επηρεάζουν τη λειτουργικότητά σου, τότε καλό είναι να μιλήσεις με γιατρό. Το να χάνεις αντικείμενα από αφηρημάδα είναι κοινό. Το να αλλάζει απότομα το μοτίβο και να «τραβάει» κι άλλα συμπτώματα είναι άλλη κατηγορία.
Για αντικείμενα που δεν χρησιμοποιείς συχνά — και γι’ αυτό ακριβώς τα ξεχνάς — η λύση είναι διαφορετική: χρειάζεσαι πλουσιότερη κωδικοποίηση, περισσότερα «άγκιστρα» ώστε η ανάκληση να έχει από πού να πιαστεί. Ο McDaniel το ονομάζει «elaboration», μια τεχνική που οι ερευνητές μνήμης γνωρίζουν καλά: ο εγκέφαλος θυμάται καλύτερα όταν λαμβάνει πολλαπλές πληροφορίες που αργότερα μπορούν να συνδεθούν μεταξύ τους. Ένα πρακτικό κόλπο είναι να πεις δυνατά πού αφήνεις το αντικείμενο τη στιγμή που το αφήνεις. Η εκφορά κάνει δύο πράγματα: σε αναγκάζει να προσέξεις (άρα να κωδικοποιήσεις) και δημιουργεί πιο «πλούσια» μνήμη, επειδή η πληροφορία δεν είναι μόνο οπτική/κινητική αλλά και λεκτική. Όσο πιο λεπτομερής η περιγραφή, τόσο περισσότερες συνδέσεις διαθέτει ο εγκέφαλος αργότερα.
Στο άλλο άκρο του ίδιου μηχανισμού βρίσκεται το «παλάτι μνήμης», μια ακραία μορφή elaboration που χρησιμοποιούν οι πρωταθλητές μνήμης. Για να θυμηθούν ακολουθίες αριθμών και πληροφοριών, οπτικοποιούν ένα γνώριμο, δομημένο περιβάλλον — ένα σπίτι ή μια διαδρομή — και «τοποθετούν» νοητικά τα στοιχεία σε συγκεκριμένα σημεία. Η λογική είναι ίδια: δομή, άγκιστρα, πολλαπλές διαδρομές ανάκλησης. Για κάτι απλό, όπως ένα καπέλο, το άρθρο προτείνει ένα μικρό σενάριο που συνδέει τόπο, αιτία και συνέπεια: «Το έβαλα κάτω από την καρέκλα για να μη λερωθεί στο τραπέζι, αλλά την προηγούμενη φορά το ξέχασα». Μπορεί να μη θυμηθείς να το πάρεις φεύγοντας, αλλά είναι πολύ πιθανότερο να θυμηθείς πού το άφησες.
Το συνολικό μήνυμα είναι μάλλον ανακουφιστικό: οι περισσότερες «απώλειες» δεν είναι μυστήριο ούτε ένδειξη αποτυχίας χαρακτήρα. Είναι το προβλέψιμο αποτέλεσμα ενός νου που κάνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα και, στο κρίσιμο δευτερόλεπτο, δεν δίνει προσοχή στην κωδικοποίηση. Αντί να ψάχνεις λοιπόν να «φτιάξεις τη μνήμη σου» αφηρημένα, έχει νόημα να φτιάξεις μικρές δομές και τελετουργίες προσοχής — ένα σταθερό σημείο για τα βασικά, μια λεκτική επιβεβαίωση για τα ασυνήθιστα, και λίγη επιείκεια για το ανθρώπινο.