Το φαινόμενο είναι γνωστό ως filial ή brood cannibalism και το πιο παράδοξο στοιχείο είναι ότι συχνά συνυπάρχει με τη γονική φροντίδα.
Η εικόνα είναι σοκαριστική: ένα ζώο να τρώει τα ίδια του τα μικρά. Για τον άνθρωπο μοιάζει με απόλυτη ανατροπή κάθε ενστίκτου φροντίδας. Για τη φύση, όμως, δεν είναι ούτε σπάνιο ούτε παράλογο.
«Η κανιβαλιστική συμπεριφορά προς τους απογόνους είναι εξαιρετικά διαδεδομένη», λέει ο Aneesh Bose, συμπεριφορικός οικολόγος στο Swedish University of Agricultural Sciences. «Για πολλά είδη, δεν είναι εξαίρεση· είναι μέρος της αναπαραγωγικής τους στρατηγικής».
Συνυπάρχει με τη γονική φροντίδα
Το φαινόμενο είναι γνωστό ως filial ή brood cannibalism και έχει καταγραφεί σε περισσότερα από 1.500 είδη: από ψάρια και έντομα μέχρι τρωκτικά και ορισμένα κατοικίδια ζώα. Το πιο παράδοξο στοιχείο είναι ότι συχνά συνυπάρχει με τη γονική φροντίδα. Πολλά από τα ζώα που τρώνε τα μικρά τους είναι τα ίδια που τα προστατεύουν, τα ταΐζουν ή τα φυλάνε από θηρευτές. «Από ανθρώπινη σκοπιά φαίνεται αντιφατικό», λέει ο Bose. «Εξελικτικά, όμως, μπορεί να είναι απολύτως λογικό».
Το κλειδί βρίσκεται στη στρατηγική αναπαραγωγής. Ζώα που αναπαράγονται αργά και επενδύουν τεράστιους πόρους σε έναν μόνο απόγονο – όπως οι ελέφαντες ή οι φάλαινες – σπανίως εμφανίζουν τέτοιες συμπεριφορές. «Όταν έχεις ένα μόνο μικρό και έχεις επενδύσει χρόνια ενέργειας, δεν υπάρχει περιθώριο “θυσίας”», εξηγεί ο Bose. Αντίθετα, είδη με γρήγορους κύκλους αναπαραγωγής και μεγάλες γέννες λειτουργούν με διαφορετική λογική.
Εδώ εμφανίζεται η μερική κανιβαλιστική συμπεριφορά. Σε ψάρια, έντομα και αράχνες που γεννούν εκατοντάδες ή χιλιάδες αυγά, οι γονείς μπορεί να φάνε μερικούς απογόνους για να αυξήσουν τις πιθανότητες επιβίωσης των υπολοίπων. Σε μελέτη της δεκαετίας του ’80 σε σκαθάρια carrion beetles, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν η τροφή είναι περιορισμένη, οι γονείς καταναλώνουν μέρος της γέννας ώστε οι επιζώντες να τραφούν καλύτερα και να αναπτυχθούν ισχυρότεροι.
Σε θηλαστικά όπως γάτες, σκύλοι ή γουρούνια, η εικόνα είναι διαφορετική αλλά εξίσου ωμή. Εκεί, η κατανάλωση αφορά συνήθως νεογνά που γεννήθηκαν νεκρά ή είναι σοβαρά άρρωστα. «Η γέννα είναι εξαιρετικά ενεργοβόρα διαδικασία», εξηγεί ο Bose. «Με το να καταναλώσει έναν απόγονο που δεν θα επιβιώσει, η μητέρα ανακτά μέρος της ενέργειας που επένδυσε».
Υπάρχουν και πιο σύνθετα σενάρια. Σε ορισμένα είδη ψαριών, οι πατέρες μπορούν να «μυρίσουν» αν τα αυγά είναι γενετικά δικά τους. Αν αντιληφθούν ότι μέρος της γέννας προέρχεται από άλλο αρσενικό, αυξάνουν την κατανάλωση απογόνων. «Αυτό δημιουργεί σύγκρουση», λέει ο Bose. «Η μητέρα είναι συγγενής με όλα τα μικρά και θέλει να επιβιώσουν. Ο πατέρας όχι απαραίτητα». Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι θηλυκές συχνά φυλάνε τα αυγά και κρατούν το αρσενικό σε απόσταση, ακριβώς για να αποτρέψουν τον κανιβαλισμό.
Ακόμη πιο ακραία είναι η ολική κανιβαλιστική συμπεριφορά, όπου ο γονιός καταναλώνει ολόκληρη τη γέννα. Αυτό παρατηρείται κυρίως σε μικρά θηλαστικά όπως τρωκτικά και κουνέλια. «Συμβαίνει όταν οι συνθήκες είναι τόσο κακές που οι πιθανότητες επιβίωσης είναι ελάχιστες», εξηγεί ο Bose. Σε περιβάλλοντα με έντονο στρες, έλλειψη τροφής ή υψηλή θνησιμότητα, η κατανάλωση όλων των απογόνων επιτρέπει στο θηλυκό να επιβιώσει και να αναπαραχθεί ξανά όταν οι συνθήκες βελτιωθούν.
Παρότι το φαινόμενο έχει μελετηθεί εκτενώς, οι επιστήμονες παραδέχονται ότι υπάρχουν ακόμη μεγάλα κενά γνώσης. Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας αφορά ψάρια και τρωκτικά, εν μέρει επειδή παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία γονικής συμπεριφοράς και είναι εύκολα μελετήσιμα σε εργαστηριακές συνθήκες. «Δεν ξέρουμε ακόμη πώς ακριβώς εξελίσσεται αυτή η συμπεριφορά μέσα στη ζωή ενός ζώου», λέει ο Bose. «Ούτε πόσοι παράγοντες εμπλέκονται κάθε φορά».
Αυτό που είναι πλέον σαφές είναι ότι ο κανιβαλισμός απογόνων δεν αποτελεί «παθολογία» της φύσης. Είναι μια στρατηγική επιβίωσης, σκληρή αλλά αποτελεσματική σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα. «Όσο περισσότερο μελετάμε το φαινόμενο, τόσο περισσότερα κίνητρα ανακαλύπτουμε», λέει ο Bose. «Και το πιθανότερο είναι ότι στο μέλλον θα βρούμε ακόμη περισσότερους λόγους».
Για τον άνθρωπο, η εικόνα παραμένει δυσάρεστη. Για την εξέλιξη, όμως, δεν υπάρχουν συναισθήματα — μόνο πιθανότητες επιβίωσης. Και μερικές φορές, αυτές περνούν μέσα από επιλογές που μας φαίνονται αδιανόητες.