Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους: βρισκόμαστε κάπου, μιλάμε με κάποιον ή ζούμε μια απολύτως συνηθισμένη στιγμή και ξαφνικά έχουμε την εντύπωση ότι όλα αυτά τα έχουμε ξαναζήσει. Πρόκειται για το γνωστό déjà vu, ένα από τα πιο παράξενα και φαινόμενα της ανθρώπινης μνήμης.
Αν και γνωρίζουμε, συνήθως, ότι η συγκεκριμένη εμπειρία είναι καινούργια, κάτι στον εγκέφαλό μας μάς κάνει να αισθανόμαστε το αντίθετο.
Ο όρος déjà vu είναι γαλλικός και σημαίνει «ήδη ιδωμένο». Περιγράφει την αίσθηση οικειότητας που συνοδεύει μια εμπειρία την οποία στην πραγματικότητα δεν έχουμε ξαναζήσει.
Δεν πρόκειται δηλαδή για πραγματική ανάμνηση, αλλά για μια στιγμιαία σύγχυση ανάμεσα στην αίσθηση της οικειότητας με ένα βίωμα και την ανάκληση συγκεκριμένης μνήμης.
Όταν το νέο μοιάζει γνώριμο
Η μνήμη δεν λειτουργεί ως τέλεια καταγραφή όσων βιώνουμε. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται συνεχώς πληροφορίες, αναγνωρίζει μοτίβα και συγκρίνει νέες εμπειρίες με προηγούμενες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η διαδικασία μπορεί να δημιουργήσει ένα ισχυρό αίσθημα οικειότητας χωρίς να υπάρχει πραγματική ανάμνηση.
Έτσι, μια νέα κατάσταση μπορεί να μοιάζει ανεξήγητα γνώριμη. Μπορεί να είναι ένας δρόμος που επισκεπτόμαστε για πρώτη φορά, μια συζήτηση ή ακόμη και ένας συνδυασμός από ανθρώπους, χώρους και συνθηκών που θυμίζει κάτι από το παρελθόν.
Η ιδιαιτερότητα του déjà vu βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αντίφαση: αισθανόμαστε ότι γνωρίζουμε αυτό που συμβαίνει, ενώ ταυτόχρονα γνωρίζουμε ότι δεν μπορεί να έχει συμβεί στο παρελθόν με τον ίδιο τρόπο.
Φαινόμενο που συνδέεται με τη μνήμη
Οι επιστημονικές προσεγγίσεις αντιμετωπίζουν το déjà vu κυρίως ως ένα φαινόμενο που σχετίζεται με τους μηχανισμούς της μνήμης και της αναγνώρισης. Η αίσθηση ότι κάτι είναι γνώριμο μπορεί να εμφανιστεί χωρίς να συνοδεύεται από την ανάκληση μιας συγκεκριμένης προηγούμενης εμπειρίας.
Αυτό εξηγεί και γιατί το déjà vu είναι συνήθως σύντομο. Η αίσθηση διαρκεί λίγο και στη συνέχεια υποχωρεί, αφήνοντας συχνά πίσω της την απορία για το τι ακριβώς συνέβη.
Το φαινόμενο δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα με τη μνήμη.
Γιατί συμβαίνει συχνότερα σε ορισμένες στιγμές;
Το déjà vu έχει συνδεθεί με παράγοντες όπως η κόπωση, το στρες και η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο εγκέφαλος όταν επεξεργάζεται νέες πληροφορίες. Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία και μοναδική εξήγηση που να καλύπτει όλες τις περιπτώσεις.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η εμπειρία μπορεί να εμφανιστεί όταν μια νέα κατάσταση περιέχει στοιχεία που θυμίζουν, χωρίς να ταυτίζονται με, μια παλαιότερη εμπειρία. Ο εγκέφαλος μπορεί τότε να αναγνωρίσει μια ομοιότητα, χωρίς όμως να μπορεί να εντοπίσει από πού προέρχεται.
Αποτέλεσμα είναι αυτή η παράξενη αίσθηση ότι «το έχω ξαναζήσει».
Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση
Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, ένα περιστασιακό déjà vu δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας.
Ωστόσο, όταν τέτοιες εμπειρίες είναι πολύ συχνές, έντονες ή συνοδεύονται από άλλα νευρολογικά συμπτώματα, μπορεί να χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.