Εκείνο που αναδεικνύουν τα ευρήματα είναι ότι η ανταμοιβή δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα αλλά και ζήτημα νοήματος.
Όταν μια εταιρεία θέλει να επιβραβεύσει τους εργαζομένους της, το αυτονόητο αντανακλαστικό είναι το μπόνους σε χρήμα. Ένα ποσό που «γράφεται» άμεσα στον λογαριασμό, μετριέται εύκολα και μοιάζει να λειτουργεί ως καθολικό κίνητρο. Ωστόσο, νέα ερευνητικά ευρήματα δείχνουν ότι τα χρήματα δεν είναι πάντα ο «βασιλιάς» των ανταμοιβών. Σε αρκετές περιπτώσεις, μια παροχή που κοστίζει μεν, αλλά μεταφράζεται σε κάτι πιο σπάνιο στη σύγχρονη εργασιακή ζωή —λίγο χρόνο— μπορεί να έχει ισχυρότερο ψυχολογικό αποτέλεσμα: επιπλέον αμειβόμενη άδεια.
Η βασική ιδέα της έρευνας είναι απλή αλλά αιχμηρή
Η βασική ιδέα της έρευνας είναι απλή αλλά αιχμηρή: όταν οι εργαζόμενοι λαμβάνουν έξτρα ημέρες άδειας αντί για χρηματικό μπόνους, τείνουν να αισθάνονται λιγότερο σαν «γρανάζι» και περισσότερο σαν άνθρωποι που αναγνωρίζονται ως άτομα, με ζωή πέρα από τη δουλειά. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν ακριβώς αυτή τη διατύπωση: η άδεια κάνει τον εργαζόμενο να νιώθει «πιο ανθρώπινος». Και αυτό το αίσθημα, σύμφωνα με τον Σάνφορντ ΝτεΒόε, καθηγητή στη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων Άντερσον του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες και συν-συγγραφέα της μελέτης, δεν είναι μια ρομαντική λεπτομέρεια. Συνδέεται στενά με υψηλότερη ικανοποίηση από την εργασία, μεγαλύτερη εμπλοκή με τα καθήκοντα, καλύτερες σχέσεις με συναδέλφους και μικρότερη διάθεση να αποχωρήσει κανείς από τη δουλειά του. Με άλλα λόγια, η ψυχολογική «ανθρωποποίηση» που προσφέρει ο χρόνος μπορεί να μετατραπεί σε χειροπιαστά οφέλη για τους εργοδότες, από τη σταθερότητα του προσωπικού έως τη βιώσιμη απόδοση.
Για να εξετάσουν αυτό το φαινόμενο, οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια σειρά πειραμάτων. Στο πρώτο, ζήτησαν από περίπου 1.500 συμμετέχοντες να θυμηθούν περιστατικά όπου είχαν λάβει είτε χρηματικό μπόνους είτε επιπλέον αμειβόμενη άδεια — και όλοι είχαν βιώσει και τα δύο. Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αξιολογήσουν πώς τους έκανε να αισθανθούν κάθε είδος ανταμοιβής σε μια κλίμακα επτά βαθμίδων, με το «πιο ρομποτικός» στο χαμηλό άκρο και το «πιο ανθρώπινος» στο υψηλό.
Το χρήμα πήρε κατά μέσο όρο 5,04, ενώ η αμειβόμενη άδεια 5,4. Η διαφορά μοιάζει μικρή ως αριθμός, αλλά ο ΝτεΒόε επιμένει ότι αντιστοιχεί σε ουσιαστική ψυχολογική μετατόπιση: «Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να νιώθεις ουδέτερα και στο να νιώθεις πραγματικά ότι σε βλέπουν ως άνθρωπο», εξηγεί.
Τι είναι αυτό που κάνει την άδεια να λειτουργεί διαφορετικά;
Το επόμενο ερώτημα ήταν το «γιατί». Τι είναι αυτό που κάνει την άδεια να λειτουργεί διαφορετικά από το χρήμα; Στο δεύτερο πείραμα, περίπου 500 συμμετέχοντες κλήθηκαν να φανταστούν ότι ξεκινούν μια νέα δουλειά όπου θα μπορούσαν να λάβουν μπόνους. Σε κάποιους ειπώθηκε ότι το μπόνους θα ήταν μία επιπλέον εβδομάδα άδειας, ενώ σε άλλους ότι θα ήταν μία επιπλέον εβδομάδα μισθού. Έπειτα τους ζητήθηκε να εκτιμήσουν κατά πόσο θα περίμεναν να μπορούν να κρατούν τη δουλειά και την προσωπική τους ζωή πιο ξεχωριστά στη νέα τους θέση.
Εκείνοι που φαντάστηκαν ως ανταμοιβή τον χρόνο, ανέμεναν μεγαλύτερο διαχωρισμό ανάμεσα στην εργασία και το σπίτι σε σχέση με όσους φαντάστηκαν ως ανταμοιβή χρήματα. Παράλληλα, ανέφεραν ότι θα ένιωθαν «πιο ανθρώπινοι» στην ίδια επταβάθμια κλίμακα. Για τους ερευνητές, αυτό ήταν μια ένδειξη ότι ο χρόνος λειτουργεί επειδή δημιουργεί ψυχολογική απόσταση από τη δουλειά με τρόπο που το χρήμα δεν καταφέρνει: το χρήμα μπορεί να ανταμείβει, αλλά δεν «κλείνει την πόρτα» της εργασίας.
Αυτό το στοιχείο των ορίων έγινε ακόμη πιο καθαρό στο τρίτο πείραμα. Διακόσιοι συμμετέχοντες κλήθηκαν να φανταστούν ότι βρίσκονται σε διακοπές και λαμβάνουν δύο μηνύματα στο κινητό τους, εκ των οποίων το ένα είναι από τη μητέρα τους. Για το δεύτερο μήνυμα, οι μισοί ενημερώθηκαν ότι προέρχεται από φίλο, ενώ οι άλλοι μισοί ότι προέρχεται από τον προϊστάμενό τους.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές μέτρησαν πόσο «ανθρώπινοι» ένιωσαν οι συμμετέχοντες μετά από κάθε σενάριο. Όταν το μήνυμα ήταν από φίλο, ο μέσος όρος ήταν 5,4. Όταν το μήνυμα ήταν από τον προϊστάμενο, έπεσε στο 4,16. Η απόσταση είναι εντυπωσιακή και, σύμφωνα με τον ΝτεΒόε, δείχνει κάτι που πολλοί εργαζόμενοι ξέρουν εμπειρικά: ακόμη και μια μικρή εισβολή της δουλειάς μπορεί να ακυρώσει τα ψυχολογικά οφέλη της άδειας. Δεν είναι μόνο το να λείπεις από το γραφείο· είναι το αν η εργασία «σε αφήνει πραγματικά να φύγεις».
Tα ευρήματα ενισχύουν μια συζήτηση που ωριμάζει
Από τη σκοπιά της διοίκησης, τα ευρήματα έρχονται να ενισχύσουν μια συζήτηση που ωριμάζει: πώς επιτυγχάνεται παραγωγικότητα χωρίς εξάντληση και πώς στηρίζεται η αφοσίωση χωρίς να μετατρέπεται η καθημερινότητα σε ατέρμονη διαθεσιμότητα. Ο ΝτεΒόε το διατυπώνει ως εργαλείο στα χέρια των προϊσταμένων που ενδιαφέρονται για «βιώσιμη παραγωγικότητα»: η παροχή πραγματικά αδιάκοπου χρόνου εκτός εργασίας μπορεί να είναι ένας ισχυρός μοχλός. Η λέξη «αδιάκοπος» εδώ είναι το κλειδί. Γιατί αν η άδεια συνοδεύεται από ειδοποιήσεις, μηνύματα και την προσδοκία ότι ο εργαζόμενος «θα απαντήσει όταν βρει χρόνο», τότε ο ψυχολογικός διαχωρισμός θολώνει και ο εργαζόμενος επιστρέφει γρήγορα στο αίσθημα ότι λειτουργεί ως εξάρτημα μιας μηχανής.
Η εικόνα αυτή εξηγεί και γιατί τα χρηματικά μπόνους, παρότι ευπρόσδεκτα, μπορούν να δημιουργούν ένα διαφορετικό συναίσθημα: ενισχύουν την ιδέα της ανταλλαγής, ότι η εργασία είναι κάτι που «πληρώνεται» με επιπλέον χρήμα, χωρίς να αναγνωρίζεται το ανθρώπινο όριο του χρόνου. Αντίθετα, η επιπλέον άδεια λειτουργεί ως συμβολική αναγνώριση ότι ο εργαζόμενος έχει και άλλους ρόλους —γονιός, σύντροφος, φίλος, φροντιστής, άνθρωπος που ξεκουράζεται— και ότι αυτοί οι ρόλοι δεν είναι εμπόδιο, αλλά μέρος μιας ζωής που πρέπει να χωράει. Το να νιώθεις ότι σε «βλέπουν» ως άνθρωπο δεν είναι απλώς θέμα ευγένειας· φαίνεται πως επηρεάζει τον τρόπο που δένεσαι με την ομάδα, τον τρόπο που συνεργάζεσαι και, τελικά, την επιλογή του αν θα μείνεις ή θα φύγεις.
Βέβαια, η συζήτηση δεν καταλήγει στο ότι τα χρήματα δεν μετράνε. Μετράνε, και συχνά πολύ, ειδικά σε περιόδους ακρίβειας ή όταν οι μισθοί υπολείπονται. Εκείνο που αναδεικνύουν τα ευρήματα είναι ότι η ανταμοιβή δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα αλλά και ζήτημα νοήματος. Όταν μια εταιρεία επιλέγει να επιβραβεύσει με χρόνο, στην πραγματικότητα αγοράζει χώρο για ανάσα, επανεκκίνηση και ψυχική απόσταση από την εργασία. Όταν επιβραβεύει με χρήμα, αγοράζει κυρίως περισσότερη «απόδοση» στο ίδιο πλαίσιο. Οι εργαζόμενοι δεν το ερμηνεύουν πάντα συνειδητά, αλλά το νιώθουν.
Για τις επιχειρήσεις που αναζητούν ένα μίγμα κινήτρων, το μήνυμα είναι συγκεκριμένο: αν θέλεις να κρατήσεις ανθρώπους, να τους δεις να συνεργάζονται καλύτερα και να χτίσεις δέσμευση που δεν εξαντλείται, μην υποτιμάς την αξία του χρόνου. Και αν δώσεις χρόνο, προστάτευσέ τον. Μια εβδομάδα άδειας που «τρυπιέται» από μηνύματα προϊσταμένων καταλήγει να μην είναι άδεια αλλά μεταμφιεσμένη εργασία. Αντίθετα, ο αληθινά απρόσκοπτος χρόνος δείχνει ότι η εταιρεία δεν ανταμείβει απλώς την παραγωγή, αλλά σέβεται τον άνθρωπο πίσω από αυτήν. Κι αυτό, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι μια επένδυση που επιστρέφει.