Μήπως τελικά το «μην κάθεσαι όλη μέρα μπροστά στην τηλεόραση» έχει μεγαλύτερη σημασία απ' όσο νομίζαμε;
- Μακροχρόνια μελέτη σε ενήλικες έδειξε ότι η συχνή τηλεθέαση στη μέση ηλικία συνδέεται με μεταγενέστερες αλλοιώσεις στη λευκή ουσία του εγκεφάλου και μείωση του όγκου σε περιοχές που επηρεάζονται από τη νόσο Αλτσχάιμερ.
- Η καθιστική εργασία, αντίθετα με την τηλεθέαση, συνδέθηκε με ευνοϊκότερους εγκεφαλικούς δείκτες. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η διαφορά οφείλεται στην ενεργή πνευματική επεξεργασία που απαιτεί η εργασία, έναντι της παθητικής φύσης της τηλεθέασης.
- Η μελέτη δεν αποδεικνύει άμεση σχέση αιτίας-αποτελέσματος, καθώς πρόκειται για μελέτη παρατήρησης. Επιπλέον, οι περισσότερες από τις αρνητικές συσχετίσεις με την τηλεθέαση εντοπίστηκαν κυρίως στους άνδρες, ένα στοιχείο που απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση.
- Το βασικό ζήτημα δεν είναι η πλήρης αποφυγή της τηλεόρασης, αλλά ο περιορισμός του παθητικού χρόνου. Η αντικατάσταση της τηλεθέασης με σωματική άσκηση και πνευματικά απαιτητικές δραστηριότητες μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο στην εγκεφαλική υγεία.
Νέα μελέτη στις ΗΠΑ δείχνει ότι η συχνή παρακολούθηση τηλεόρασης στη μέση ηλικία συνδέεται, περισσότερα από 20 χρόνια αργότερα, με αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου που έχουν συσχετιστεί με τη γνωστική έκπτωση και τη νόσο Αλτσχάιμερ, πέραν του ότι αυξάνεται ο κίνδυνος θρόμβωσης.
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι που έβλεπαν περισσότερη τηλεόραση κάθονταν περισσότερο. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι σημασία φαίνεται να έχει το είδος της καθιστικής δραστηριότητας: το καθισιό στη δουλειά δεν συνδέθηκε με τις ίδιες δυσμενείς αλλαγές και σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέθηκε με ευνοϊκότερους δείκτες στον εγκέφαλο.
Τι έδειξε η μελέτη για τον εγκέφαλο
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Alzheimer's & Dementia», βασίστηκε σε στοιχεία από τη μακροχρόνια μελέτη ARIC (Atherosclerosis Risk in Communities), στην οποία συμμετείχαν 1.712 ενήλικες χωρίς άνοια. Όταν καταγράφηκαν οι συνήθειές τους, είχαν μέση ηλικία περίπου 53 ετών.
Οι συμμετέχοντες ανέφεραν πόσο συχνά παρακολουθούσαν τηλεόραση στον ελεύθερο χρόνο τους, ενώ οι ερευνητές κατέγραψαν επίσης πόσο χρόνο περνούσαν καθιστοί στη δουλειά.
Περισσότερες από δύο δεκαετίες αργότερα, οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου. Οι ερευνητές αναζήτησαν αλλαγές στον όγκο διαφόρων περιοχών, αλλά και στις λεγόμενες υπερεντάσεις της λευκής ουσίας (white matter hyperintensities), οι οποίες αποτελούν ευρήματα στην MRI που συνδέονται με βλάβες στα μικρά αγγεία του εγκεφάλου.
Όσοι είχαν δηλώσει ότι παρακολουθούσαν τηλεόραση «πολύ συχνά» παρουσίαζαν μεγαλύτερο όγκο αλλοιώσεων στη λευκή ουσία και μικρότερο όγκο σε περιοχές του μετωπιαίου και ινιακού λοβού, καθώς και σε περιοχές που θεωρούνται ευάλωτες στις πρώιμες αλλαγές που σχετίζονται με το Αλτσχάιμερ.
Οι συσχετίσεις παρέμειναν ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η σωματική δραστηριότητα, το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, ο διαβήτης και ο δείκτης μάζας σώματος.
Το παράδοξο με το καθισιό στη δουλειά
Ίσως το πιο ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι δεν φαίνεται να είναι όλο το καθισιό ίδιο.
Η καθιστική εργασία δεν παρουσίασε την ίδια εικόνα με την παρακολούθηση τηλεόρασης. Αντίθετα, συνδέθηκε με χαμηλότερο όγκο υπερεντάσεων της λευκής ουσίας και μεγαλύτερο όγκο σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου, μεταξύ άλλων στον μετωπιαίο, τον ινιακό και τον βρεγματικό φλοιό.
Μια πιθανή εξήγηση που εξετάζουν οι ερευνητές είναι ότι η διαφορά δεν βρίσκεται μόνο στο αν κάποιος κάθεται, αλλά στο τι κάνει ενώ κάθεται.
Η εργασία μπορεί να περιλαμβάνει διάβασμα, επίλυση προβλημάτων, λήψη αποφάσεων, επικοινωνία και συνεχή πνευματική επεξεργασία πληροφοριών. Η τηλεόραση, αντίθετα, αποτελεί συχνά μια περισσότερο παθητική δραστηριότητα.
Ο Ντέιβιντ Ράιχλεν, καθηγητής Βιολογικών Επιστημών και Ανθρωπολογίας στο University of Southern California και εκ των βασικών ερευνητών, υποστηρίζει ότι μέχρι σήμερα η συζήτηση επικεντρωνόταν κυρίως στο πόσο καθόμαστε, ενώ τα ευρήματα δείχνουν ότι χρειάζεται να εξετάζεται και τι κάνουμε όταν καθόμαστε.
Οι άνδρες εμφάνισαν τις περισσότερες αλλαγές
Ένα ακόμη στοιχείο που χρήζει περαιτέρω διερεύνησης είναι η διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Όταν οι ερευνητές ανέλυσαν χωριστά τα δεδομένα, οι περισσότερες από τις συσχετίσεις μεταξύ τηλεθέασης, καθιστικής εργασίας και εγκεφαλικής δομής εμφανίστηκαν κυρίως στους άνδρες. Οι λόγοι για αυτή τη διαφοροποίηση δεν είναι ακόμη σαφείς.
Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι απαιτούνται περισσότερες μελέτες για να διαπιστωθεί γιατί παρατηρείται αυτή η διαφορά.
Δεν σημαίνει ότι η τηλεόραση «καταστρέφει» τον εγκέφαλο
Παρά τα εντυπωσιακά ευρήματα, υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι η τηλεόραση προκαλεί άμεσα συρρίκνωση του εγκεφάλου ή Αλτσχάιμερ.
Πρόκειται για μελέτη παρατήρησης. Οι συνήθειες τηλεθέασης καταγράφηκαν μέσω αυτοαναφορών και οι ερευνητές δεν διέθεταν μαγνητικές τομογραφίες των ίδιων ανθρώπων από τη μέση ηλικία, ώστε να μπορούν να συγκρίνουν με ακρίβεια πώς μεταβλήθηκε ο εγκέφαλός τους.
Επιπλέον, δεν αποκλείεται άνθρωποι που είχαν ήδη κάποιες, μη ανιχνεύσιμες τότε, αλλαγές στην υγεία ή στη λειτουργία του εγκεφάλου να είχαν διαφορετικές συνήθειες και να περνούσαν περισσότερο χρόνο μπροστά στην τηλεόραση.
Οι πολλές ώρες τηλεόραση την ημέρα κάνουν κακό στη μνήμη
Άρα, το συμπέρασμα δεν είναι ότι «η τηλεόραση προκαλεί άνοια», αλλά ότι η συχνή παθητική τηλεθέαση στη μέση ηλικία εμφανίζει μια αξιοσημείωτη σχέση με μεταγενέστερους δείκτες εγκεφαλικής υγείας.
Το μήνυμα δεν είναι «κλείστε την τηλεόραση»
Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την τηλεόραση. Το ζήτημα φαίνεται να είναι περισσότερο τι αντικαθιστά ο χρόνος μπροστά στην οθόνη.
Αν αρκετές ώρες παθητικής τηλεθέασης σημαίνουν λιγότερη άσκηση, λιγότερη κοινωνική επαφή, λιγότερο διάβασμα ή λιγότερες δραστηριότητες που απαιτούν πνευματική προσπάθεια, τότε το συνολικό ισοζύγιο μπορεί να είναι αρνητικό για την υγεία του εγκεφάλου.
Παράλληλα, η σωματική δραστηριότητα εξακολουθεί να θεωρείται σημαντική για την υγιή γήρανση. Η συγκεκριμένη μελέτη, μάλιστα, έδειξε ότι η σχέση της συχνής τηλεθέασης με τους εγκεφαλικούς δείκτες παρέμενε ακόμη και μετά την προσαρμογή για τη σωματική δραστηριότητα.
Το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα, λοιπόν, ίσως είναι απλούστερο από το «η τηλεόραση κάνει κακό»: δεν έχει σημασία μόνο πόσο χρόνο περνάμε καθιστοί, αλλά και πώς αξιοποιούμε αυτόν τον χρόνο.
Και για όσους περνούν καθημερινά πολλές ώρες στον καναπέ μπροστά στην οθόνη, η νέα έρευνα προσθέτει έναν ακόμη λόγο για να σηκώνονται πού και πού, να κινούνται και να δίνουν στον εγκέφαλό τους κάτι περισσότερο απαιτητικό από μια ακόμη τηλεοπτική σειρά.