Οι αρχαίοι Έλληνες όρισαν έξι βασικές προϋποθέσεις για την προληπτική φροντίδα της υγείας -τις «έξι μη φυσικές»-, οι οποίες συγκροτούσαν τον πυρήνα της καθημερινής ιατρικής πρακτικής και υγιεινής.
Η έννοια είναι απλή και ταυτόχρονα ριζωμένη σε έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης: υπάρχουν παράγοντες έξω από το ίδιο το σώμα που ο άνθρωπος μπορεί και οφείλει να ρυθμίσει. Aν τους κρατήσει υπό έλεγχο, βελτιώνει τις πιθανότητες μακροχρόνιας ευεξίας. Η σύλληψη αυτή δείχνει ότι η πρόληψη, όχι μόνο η θεραπεία, ήταν κεντρική στην αρχαία ιατρική θεωρία και πράξη.
Οι έξι «μη φυσικές» προϋποθέσεις ήταν: ο αέρας, η τροφή και το ποτό, η άσκηση και η ανάπαυση, ο ύπνος και η εγρήγορση, η απέκκριση και η κατακράτηση, και τα πάθη της ψυχής. Η ονομασία «μη φυσικές» δεν σημαίνει ότι είναι αφύσικες· αντίθετα, δηλώνει ότι πρόκειται για εξωτερικούς, μεταβλητούς παράγοντες, οι οποίοι δεν ανήκουν στα «φυσικά», δηλαδή στα έμφυτα χαρακτηριστικά του σώματος.
Οι γιατροί και οι θεραπευτές της αρχαιότητας θεωρούσαν ότι η σωστή «μέτρηση» σε καθέναν από αυτούς τους τομείς ήταν απαραίτητη για να διατηρηθεί η ισορροπία των «χυμών» του σώματος και, κατ’ επέκταση, η υγεία.
Πρώτη προϋπόθεση, ο αέρας
Πρώτον, ο αέρας. Η φροντίδα του αέρα σήμαινε επαρκή αερισμό των χώρων κατοικίας και αποφυγή «κακού» αέρα. Οι κίνδυνοι που αποδίδονταν στον «κακό αέρα» δεν ταυτίζονται με τις σύγχρονες γνώσεις για μικροσωματίδια και ρύπους, αλλά αντανακλούν την παρατήρηση ότι η έλλειψη κίνησης του αέρα και η παρουσία δυσοσμιών συνοδεύονται από νόσους. Η παλιά σύσταση για ανοιχτά παράθυρα και καθαρούς χώρους παραμένει εν μέρει επίκαιρη: η σχέση μεταξύ ποιότητας αέρα και αναπνευστικών ή λοιμωδών νοσημάτων είναι σήμερα επιστημονικά τεκμηριωμένη.
Δεύτερον, η τροφή και το ποτό. Η διατροφή θεωρούνταν ότι πρέπει να προσαρμόζεται στην «κράση» του ατόμου, δηλαδή στην ιδιοσυγκρασία και στην ισορροπία των τεσσάρων χυμών. Τρόφιμα «θερμά» ή «ψυχρά», «υγρά» ή «ξηρά», επηρέαζαν τη θεωρούμενη «χυμική» [και ουχί χημική] ισορροπία· για παράδειγμα, όποιος θεωρούνταν θερμός άνθρωπος έπρεπε να καταναλώνει «δροσιστικά» στοιχεία.
Η προσέγγιση αυτή έχει διαφορετική θεωρητική αφετηρία από τη σύγχρονη διατροφική επιστήμη, αλλά το βασικό στίγμα -ότι η ποιότητα και η ποσότητα της τροφής, καθώς και ο χρόνος λήψης της, επηρεάζουν την υγεία- παραμένει κεντρικό. Σημαντικοί ιατροί, όπως ο Γαληνός, συστηματοποίησαν τέτοιες συστάσεις και επηρέασαν τη δυτική ιατρική για αιώνες.
Η άσκηση και η ανάπαυση
Τρίτον, η άσκηση και η ανάπαυση. Η σωματική δραστηριότητα θεωρούνταν θεραπευτική και προληπτική: η κίνηση «στεγνώνει» και ρυθμίζει τους χυμούς, ενώ η υπερβολική αδράνεια οδηγεί σε «υγρασία» και νωθρότητα.
Ο Γαληνός δεν διέκρινε την εργασία από την άσκηση, αρκεί να προκαλεί αναπνευστική κόπωση· ωστόσο, οι ασκήσεις που πρότεινε συχνά ήταν μέτριες και προσαρμοσμένες στις ανάγκες του ασθενούς. Επιπλέον, μασάζ και λουτρά εντάσσονταν στις πρακτικές αντιστάθμισης της αδράνειας - πρόδρομοι σύγχρονων θεραπειών, όπως η φυσιοθεραπεία και οι εφαρμογές θερμοθεραπείας.
Τέταρτον, ο ύπνος και η εγρήγορση. Ο ύπνος είχε διπλή διάσταση: ιατρική και θρησκευτική. Τα όνειρα θεωρούνταν δείκτες της εσωτερικής κατάστασης του οργανισμού και τεκμήρια για διάγνωση· ταυτόχρονα, οι αρχαίοι θεωρούσαν ότι ο ύπνος και οι ονειρικές εμπειρίες μπορούσαν να έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα. Σήμερα η σχέση μεταξύ επαρκούς ύπνου και μειωμένου κινδύνου χρόνιων νοσημάτων έχει τεκμηριωθεί, και η σημασία του ύπνου για τη γνωστική και συναισθηματική λειτουργία είναι αναγνωρισμένη.
Πέμπτον, η απέκκριση και η κατακράτηση. Αυτός ο τομέας αφορά συνήθειες του εντέρου, του ιδρώτα, της ούρησης και άλλων μορφών αποβολής. Η ρύθμιση των αποβλήτων θεωρούνταν ζωτικής σημασίας για την ισορροπία των «χυμών»· στην πορεία, πρακτικές όπως η αφαίμαξη απέκτησαν θεσμική θέση σε ορισμένες παραδόσεις.
Σήμερα, η έμφαση δεν είναι στην εκτονωτική «αφαίρεση» αλλά στην κατανόηση του μικροβιώματος, της εντερικής υγείας και της σημασίας της σωστής ενυδάτωσης και θερμορύθμισης.
Συναισθηματική και ψυχική υγεία
Έκτον, τα πάθη της ψυχής - όσα σήμερα θα ονομάζαμε συναισθηματική ή ψυχική υγεία. Οι αρχαίοι συνέδεαν άμεσα τις διακυμάνσεις του συναισθήματος με τη σωματική ισορροπία: υπερβολική χαρά, θλίψη, θυμός ή παθητικότητα απέδιδαν σε υπερβολές ενός εκ των χυμών. Η φροντίδα των «πασχόντων» περιλάμβανε όχι μόνο φαρμακευτικά μέσα αλλά και ηθικές και φιλοσοφικές οδηγίες για τη διαχείριση του θυμού, της λύπης και της επιθυμίας.
Η σύγχρονη ψυχική υγεία, αντιστοίχως, αναγνωρίζει στενές σχέσεις ανάμεσα στην ψυχική κατάσταση και σε σωματικά νοσήματα, με έμφαση στην πρόληψη μέσω άσκησης, ύπνου και κοινωνικής στήριξης.
Συνολικά, οι «έξι μη φυσικές» αναδεικνύουν μια πρακτική ιατρική που συνδυάζει παρατήρηση, ρουτίνες και προσωπική ευθύνη. Η αρχαία γραμματεία, από τον Ιπποκράτη έως τον Γαληνό, προσέγγιζε την υγεία ως αποτέλεσμα καθημερινών επιλογών και περιβαλλοντικών συνθηκών, όχι μόνο ως αποτέλεσμα τυχαίων ασθενειών. Ενώ πολλές λεπτομέρειες της θεωρίας των «χυμών» έχουν ξεπεραστεί, ο πυρήνας της σύστασης -μέτρο και προσαρμογή στις ανάγκες του σώματος- παραμένει συμβατός με σύγχρονες, δημόσιες συμβουλές υγείας και προγράμματα πρόληψης.
Η σύγκριση με τη σημερινή κουλτούρα του «wellness» δείχνει και διαφορές: ο σύγχρονος χώρος τείνει να διαχωρίζει την «ευεξία» από την ιατρική υγεία και πολύ συχνά εμπορευματοποιεί πρακτικές πρόληψης, ενώ οι αρχαίοι ενσωμάτωναν την υγιεινή σε ένα ενιαίο ηθικό και πολιτικό πλαίσιο. Επιπλέον, οι αρχαίοι αναγνώριζαν ότι η τέλεια υγεία ήταν ανέφικτη· στόχευαν σε μια «ουδέτερη» ισορροπία, όχι σε ιδεατές καταστάσεις βιο-βελτιστοποίησης.