Θα μπορούσατε ποτέ να πιστέψετε ότι η αποτελεσματικότητα της φαρμακευτικής αγωγής, την οποία σας χορηγεί ο γιατρός σας εξαρτάται από καταστάσεις οι οποίες σοβούν πριν καν λάβετε το πρώτο χάπι ή την πρώτη ένεση της θεραπείας;
Θα μπορούσατε ποτέ να πιστέψετε ότι η αποτελεσματικότητα της ενδεδειγμένης για εσάς φαρμακευτικής αγωγής μπορεί να ακυρωθεί εξαιτίας των αρνητικών σκέψεων, τις οποίες εσείς οι ίδιοι κάνετε σχετικά με την ίδια τη φαρμακευτική θεραπεία, την οποία σας σύστησε ο γιατρός σας;
Οι περισσότεροι γνωρίζουμε το placebo, δηλαδή τη βελτίωση που μπορεί να παρατηρηθεί όταν η θετική προσδοκία για μια θεραπεία συμβάλλει στο θεραπευτικό αποτέλεσμα.
Τι είναι το nocebo
Το nocebo περιγράφει, κατά κάποιον τρόπο, την αντίστροφη όψη του φαινομένου. Η αρνητική προσδοκία μπορεί να προκαλέσει ή να ενισχύσει δυσάρεστα συμπτώματα, ακόμη και όταν αυτά δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά στη φαρμακολογική δράση μιας θεραπείας.
«Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ασθενής τα “φαντάζεται”. Το σύμπτωμα που βιώνει είναι πραγματικό», εξηγεί σήμερα στο iefimerida ο ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής Δημήτρης Οικονόμου, ο οποίος συμπληρώνει:
«Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως παθητικός παρατηρητής του σώματος. Οι προσδοκίες, το άγχος, οι προηγούμενες εμπειρίες και οι πληροφορίες που λαμβάνουμε μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και ερμηνεύουμε τις σωματικές μας αισθήσεις».
Τα μοτίβα των ασθενών
Ο Δημήτρης Οικονόμου μάς παρουσιάζει και κάποια μοτίβα αντίδρασης από δικούς του ασθενείς, προκειμένου να αντιληφθούμε την απαράμιλλη δύναμη του φαινομένου nocebo:
«Στην καθημερινή κλινική πράξη συναντώ συχνά ένα χαρακτηριστικό μοτίβο. Ασθενείς ξεκινούν μια θεραπεία έχοντας ήδη διαβάσει εξαντλητικά στο διαδίκτυο όλες τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες. Από τις πρώτες ημέρες παρατηρούν το σώμα τους σχεδόν με μεγεθυντικό φακό: έναν πονοκέφαλο, μια μικρή ζάλη, μια αλλαγή στον ύπνο. Συμπτώματα που, σε διαφορετικές συνθήκες, ίσως περνούσαν απαρατήρητα, αποκτούν ξαφνικά ιδιαίτερη σημασία και μπορεί να αποδοθούν αυτομάτως στο φάρμακο.
«Γιατρέ, είμαι σίγουρος ότι κάτι θα μου κάνει»
Ένα ακόμη γνώριμο μοτίβο είναι ο άνθρωπος που έχει βιώσει στο παρελθόν μια δυσάρεστη εμπειρία με κάποια θεραπεία. Όταν χρειαστεί να πάρει ένα νέο φάρμακο, ξεκινά ήδη φοβισμένος. «Γιατρέ, είμαι σίγουρος ότι κάτι θα μου κάνει», είναι μια φράση που έχω ακούσει πολλές φορές στο ιατρείο. Αυτή η προσδοκία δεν είναι αδιάφορη. Μπορεί να αυξήσει την επαγρύπνηση απέναντι στις σωματικές αισθήσεις και να ενισχύσει την εμπειρία ορισμένων συμπτωμάτων».
Μάλιστα, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Δημήτρης Οικονόμου, «το nocebo έχει ιδιαίτερη σημασία και στην Ψυχιατρική. Σε κλινικές μελέτες αντικαταθλιπτικών, ανεπιθύμητα συμπτώματα αναφέρονται και από ανθρώπους που λαμβάνουν placebo. Η παρατήρηση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε ανεπιθύμητη ενέργεια οφείλεται στο nocebo. Μας υπενθυμίζει όμως ότι δεν μπορούμε να αποδίδουμε αυτομάτως κάθε σύμπτωμα που εμφανίζεται μετά την έναρξη μιας θεραπείας αποκλειστικά στη φαρμακολογική της δράση».
Η μεγάλη σημασία της σχέσης γιατρού και ασθενούς
Σε αυτό ακριβώς το σημείο αναδεικνύεται και η μεγάλη σημασία της σχέσης γιατρού και ασθενούς. Σύμφωνα με τον Δημήτρη Οικονόμου, «ο γιατρός οφείλει να ενημερώνει με ειλικρίνεια για τα οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους μιας θεραπείας. Η ενημέρωση όμως δεν είναι μια απλή απαρίθμηση παρενεργειών. Έχει σημασία η γλώσσα, το πλαίσιο και ο τρόπος με τον οποίο μεταδίδεται η πληροφορία. Άλλο είναι να προκαλέσεις φόβο σε έναν άνθρωπο και άλλο να τον ενημερώσεις υπεύθυνα, τοποθετώντας έναν κίνδυνο στις πραγματικές του διαστάσεις».
Να μιλάμε στον γιατρό μας, συστήνει ο Δημήτρης Οικονόμου, καθώς «η αντιμετώπιση του nocebo δεν είναι η απόκρυψη πληροφοριών. Είναι η σωστή επικοινωνία. Στην εποχή της αδιάκοπης διαδικτυακής πληροφορίας, το φαινόμενο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ο ασθενής συχνά φτάνει στον γιατρό έχοντας ήδη διαβάσει δεκάδες εμπειρίες άλλων ανθρώπων, χωρίς να μπορεί να γνωρίζει πόσο αντιπροσωπευτικές είναι. Η γνώση είναι απαραίτητη. Ο φόβος όμως δεν είναι γνώση. Και πολλές φορές ένα από τα σημαντικότερα μέρη μιας θεραπείας αρχίζει πριν ακόμη ληφθεί το πρώτο χάπι: από το τι περιμένουμε ότι θα μας συμβεί».