Το νεφέλωμα Helix, διάσημο για την οφθαλμοειδή του μορφή, είναι γνωστό και ως Eye of God ή Eye of Sauron - μια αναφορά στον «Άρχοντα των Δακτυλιδιών».
Το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb «κοίταξε» βαθιά μέσα στο Ελικώδες Νεφέλωμα (Helix Nebula) και επέστρεψε μια ακραία κοντινή εικόνα που μοιάζει λιγότερο με ρομαντικό καρτ-ποστάλ και περισσότερο με ιατροδικαστική τομή ενός άστρου που πεθαίνει. Το Helix, διάσημο για τη διαπεραστική, οφθαλμοειδή του μορφή, είναι γνωστό και ως Eye of God ή Eye of Sauron - μια αναφορά στον «Άρχοντα των Δακτυλιδιών».
Αυτή τη φορά, όμως, το βλέμμα δεν είναι μεταφορά: στη νέα λήψη, το Webb απομονώνει μια μικρή περιοχή του νεφελώματος και την εμφανίζει ως ένα σύμπλεγμα από «πύρινους» πυλώνες, κομητοειδείς κόμβους και στρώματα αερίων που ξετυλίγουν μπροστά μας το τέλος της ζωής ενός άστρου σαν τον Ήλιο — και, ταυτόχρονα, την αρχή της ύλης που θα γεννήσει άλλα άστρα και πλανήτες.
Στην καρδιά του Helix βρίσκεται ένας λευκός νάνος
Στην καρδιά του Helix βρίσκεται ένας λευκός νάνος, ο γυμνός πυρήνας ενός άστρου που έχει εξαντλήσει τα καύσιμά του και έχει αποτινάξει τα εξωτερικά του στρώματα. Αυτό που βλέπουμε ως «νεφέλωμα» είναι, στην ουσία, τα απομεινάρια αυτής της αποβολής: αέρια και σκόνη που εκτινάχθηκαν στο διάστημα και τώρα αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον, σε ένα είδος κοσμικής ανακύκλωσης.
Η εικόνα του Webb καταγράφει αυτή την ανακύκλωση ως ένα βίαιο μείγμα: γρήγορο, θερμό αέριο που σπρώχνει και «χτυπά» πάνω σε πιο αργά, ψυχρά κελύφη υλικού, τα οποία είχαν αποβληθεί σε προγενέστερη φάση της ζωής του άστρου. Η σύγκρουση αυτών των διαφορετικών «γενεών» ύλης είναι που σμιλεύει τη χαρακτηριστική δομή του Helix, σαν να χαράζει ο χρόνος την ίδια του την ιστορία επάνω σε ένα διαστελλόμενο κέλυφος.
Το Webb χρησιμοποίησε την NIRCam (Near-Infrared Camera), την κάμερα κοντινού υπερύθρου, για να φέρει στο προσκήνιο λεπτομέρειες που οι προηγούμενες παρατηρήσεις είτε υπαινίσσονταν είτε έβλεπαν πιο θαμπά. Σε αυτή τη μεγέθυνση εμφανίζονται οι λεγόμενοι «κομητοειδείς κόμβοι» (comet-like knots): πυκνές συμπυκνώσεις ύλης με ουρές που δείχνουν να «φυσάνε» προς τα έξω, σχηματισμοί που προκύπτουν όταν η ακτινοβολία και οι άνεμοι του κεντρικού άστρου σμιλεύουν μικρές νησίδες αερίου και σκόνης.
Το αποτέλεσμα είναι ένα πεδίο γεμάτο οδοντωτές κολόνες και θολές προεξοχές, σαν να βλέπεις φλόγες που πάγωσαν στη στιγμή. Η εντύπωση δεν είναι μόνο αισθητική: τέτοιες δομές είναι ενδείξεις για το πώς η ενέργεια του λευκού νάνου «δουλεύει» πάνω στο υλικό, το συμπιέζει, το ιονίζει, το ψύχει, το διαχωρίζει.
Η εικόνα αποκαλύπτει επίσης ένα καθαρό θερμοχημικό πέρασμα από το πιο ζεστό στο πιο ψυχρό υλικό καθώς το κέλυφος διαστέλλεται προς τα έξω. Ο λευκός νάνος, παρότι δεν βρίσκεται στο κάδρο αυτής της κοντινής λήψης, παραμένει το κέντρο βάρους του συστήματος: η ακτινοβολία του «ανάβει» το αέριο και το μετατρέπει σε μια διαστρωμάτωση που θυμίζει, όπως περιγράφεται χαρακτηριστικά... «κοσμικά λαζάνια»!
Πιο κοντά στον πυρήνα κυριαρχεί θερμό ιονισμένο αέριο. Πιο έξω, σε ψυχρότερες ζώνες, εμφανίζεται μοριακό υδρογόνο. Και μέσα σε προστατευμένες τσέπες, κρυμμένες στην πυκνότητα των νεφών σκόνης, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για να σχηματιστούν πιο σύνθετα μόρια. Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο για τη μεγάλη εικόνα: το υλικό που αποβάλλεται στο τέλος της ζωής ενός άστρου δεν «πετιέται» απλώς· επιστρέφει στο διαστρικό μέσο ως πρώτη ύλη για νέες γενιές πλανητικών συστημάτων.
Το Helix Nebula είναι ιδιαίτερα χρήσιμο ως εργαστήριο επειδή είναι κοντά. Βρίσκεται περίπου 650 έτη φωτός από τη Γη, στον αστερισμό του Υδροχόου, και συγκαταλέγεται στα πιο κοντινά «λαμπρά» πλανητικά νεφελώματα που μπορούμε να παρατηρήσουμε. Έχει εντοπιστεί ήδη από τον 19ο αιώνα και έκτοτε παραμένει ένα από τα πιο εμβληματικά αντικείμενα του νυχτερινού ουρανού, ακριβώς λόγω της μορφής του και της σχετικής εγγύτητας.
Παρατηρήσεις από επίγεια και διαστημικά όργανα έχουν «καρφώσει» το βλέμμα τους πάνω του για δεκαετίες, αλλά η ανάλυση του Webb μετατοπίζει το ερώτημα από το «τι είναι» στο «τι ακριβώς κάνει»: πώς οι άνεμοι ενός θνήσκοντος αστεριού σμιλεύουν κόμβους, πώς τα στρώματα ύλης συγκρούονται, πώς το θερμό και το ψυχρό συνυπάρχουν σε μια διαστελλόμενη γεωμετρία.