Η ταινία του Νόλαν φέρνει στο φως ένα ερώτημα που απασχολεί επί αιώνες τους μελετητές: η Οδύσσεια είναι μια απλή ιστορία ηρωισμού, ή κάτι πολύ πιο πολύπλοκο;
- Ο Οδυσσέας εμφανίζεται αδύναμος στο νησί της Καλυψώς, ενώ στην Ιθάκη η Πηνελόπη αντιστέκεται ευφυώς στους 108 μνηστήρες, υφαίνοντας και ξηλώνοντας κρυφά το σάβανο του Λαέρτη για να καθυστερήσει την απόφασή της.
- Η θεά Αθηνά, ως κύρια σύμμαχός του, οργανώνει τη διάσωσή του από τους Φαίακες. Εμφανίζεται συχνά μεταμφιεσμένη σε άνδρα, καθώς γνωρίζει ότι οι γυναίκες διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσα από το τέχνασμα.
- Αφηγούμενος τις περιπέτειές του, ο Οδυσσέας περιγράφει τις συναντήσεις του με επικίνδυνες γυναικείες μορφές. Αντιμετωπίζει το θανατηφόρο τραγούδι των Σειρήνων και τις μαγικές δυνάμεις της Κίρκης, που μεταμορφώνει τους συντρόφους του.
- Ο χαρακτήρας του Οδυσσέα αναδεικνύεται πολύπλοκος και ανθρώπινος, ένας μαέστρος της απάτης που αλλάζει ταυτότητα. Η γοητεία του έπους βασίζεται στην αμφισημία των αφηγήσεών του, που ίσως είναι αλληγορίες για εσωτερικές μάχες.
Το έπος του Ομήρου επιστρέφει στο προσκήνιο μέσα από την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον στον ρόλο του Οδυσσέα. Η ταινία, που κάνει πρεμιέρα στις 17 Ιουλίου στις ελληνικές αίθουσες, φέρνει ξανά στο φως ένα ερώτημα που απασχολεί επί αιώνες τους μελετητές: η Οδύσσεια είναι πράγματι μια απλή ιστορία ηρωισμού, ή κάτι πολύ πιο πολύπλοκο;
«Μια ιστορία σεξ, στρατηγικής και εξουσίας»
Η κλασικίστρια και συγγραφέας Ντέιζι Νταν μιλώντας προ ημερών στο BBC υποστηρίζει το δεύτερο. Παρότι πρωταγωνιστής του έπους είναι ένας άνδρας ήρωας, η ίδια η πλοκή διαμορφώνεται σε κάθε της στροφή από τα τεχνάσματα, τα κόλπα και τις παγίδες των γυναικών, νυμφών, μαγισσών και θεαινών που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του. Όπως γράφει η ίδια, η Οδύσσεια δεν είναι απλώς μια ιστορία ηρωισμού, αλλά «μια ιστορία σεξ, στρατηγικής και εξουσίας που παραμένει επίκαιρη μέχρι σήμερα».
Το έπος ξεκινά με τον Οδυσσέα να κλαίει στην ακτή της Ωγυγίας, όπου ζει εδώ και επτά χρόνια μαζί με τη νύμφη Καλυψώ. Παρότι έχει αποδείξει την ανδρεία του στο πεδίο της μάχης της Τροίας, εμφανίζεται τώρα εντελώς αδύναμος – εντύπωση που ενισχύεται από το γεγονός ότι χρειάζεται ολόκληρο συμβούλιο θεών για να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.
Ο σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να διαγνώσει την αδράνειά του - την αδυναμία του να προχωρήσει και να ολοκληρώσει τον νόστο του - ως σύμπτωμα μετατραυματικού στρες. Αυτό βέβαια δεν μειώνει την επιρροή που ασκεί πάνω του η Καλυψώ: όπως παραδέχεται ο ίδιος ο Οδυσσέας στη νύμφη, η σύζυγός του Πηνελόπη δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, αφού είναι απλώς θνητή.
Η Πηνελόπη, από την πλευρά της, δεν στάθηκε καθόλου παθητική κατά τη μακρόχρονη απουσία του συζύγου της. Αντιστάθηκε γενναία και με εξαιρετική εξυπνάδα στις προτάσεις γάμου 108 μνηστήρων που κατέκλυσαν το παλάτι, φιλόδοξοι να παντρευτούν και να γίνουν οι νέοι βασιλείς της Ιθάκης.
Το επεισόδιο όπου υφαίνει το νεκρικό σάβανο για τον πεθερό της Λαέρτη - και το ξηλώνει κάθε βράδυ κρυφά - παραμένει ένα από τα πιο αξέχαστα σημεία του έπους. Η επιτυχία της να κρατά μακριά τους μνηστήρες έχει άμεση σχέση με την ικανότητα του Οδυσσέα να διεκδικήσει ξανά τον θρόνο του.
Βασικός σύμμαχος του Οδυσσέα είναι μια θεά
Δεν είναι τυχαίο ότι ο βασικός σύμμαχος του Οδυσσέα ανάμεσα στους θεούς είναι μια θεά. Η στρατηγικός νους της Αθηνάς τον βοήθησε στην Τροία και ανέλαβε πρωτοβουλία για τον νόστο του. Όταν εκείνος καταλήγει εξαντλημένος στη γη των Φαιάκων, εκείνη οργανώνει με μαεστρία τη διάσωσή του, κρύβει την ευαλωτότητά του και ενισχύει την εμφάνισή του ώστε να μοιάζει με θεό, άξιος της θρυλικής φιλοξενίας τους. Αυτό τον βοηθά να κερδίσει την εμπιστοσύνη των Φαιάκων ναυτικών, οι οποίοι στη συνέχεια του προσφέρουν καταφύγιο, θησαυρούς και ασφαλές ταξίδι επιστροφής στην Ιθάκη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις που εμφανίζεται στον Οδυσσέα και στον γιο του Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα: κάποτε ως ο βασιλιάς Μέντης, φίλος της Ιθάκης, κάποτε ως άνδρας κήρυκας των Φαιάκων. Η θεά γνωρίζει πολύ καλά πως στη γη την εξουσία κρατούν οι άνδρες, όμως τα γεγονότα τα διαμορφώνουν οι γυναίκες μέσα από το τέχνασμα.
Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τα πρόσωπα που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του. Αφότου φτάνει στους Φαίακες, αφηγείται στους βασιλικούς οικοδεσπότες του τις περιπέτειές του –από τους Λωτοφάγους μέχρι τον Κύκλωπα– και οι ιστορίες του με γυναικείες μυθικές μορφές αποδεικνύονται συχνά οι πιο ανατριχιαστικές, ακριβώς λόγω της φαινομενικά αθώας τους εμφάνισης.
Ο ίδιος παραδέχεται πρόθυμα στους οικοδεσπότες του ότι επιθυμούσε να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, που κατοικούν σε ένα απομονωμένο, επικίνδυνα βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα. Αν και η μεταγενέστερη παράδοση και η ελληνική τέχνη θα τις απεικόνιζαν ως πτηνόμορφες γυναίκες ή γοργόνες, ο Όμηρος εστιάζει στο μελίρρυτο τραγούδι τους, που έχει τη δύναμη να οδηγήσει τους άνδρες στον θάνατο.
Μπροστά τους απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο με τα οστά όσων σταμάτησαν στο παρελθόν για να τις ακούσουν. Ο Οδυσσέας αποφασίζει να ρισκάρει: δένεται στο κατάρτι του πλοίου του ώστε να μην μπορεί να πηδήξει στη θάλασσα, παρασυρμένος από τη μελωδία. Όσο κι αν ακούγονται όμορφες, οι Σειρήνες είναι θανάσιμες.
Κίρκη, μια άλλη επικίνδυνη καλλονή
Η Κίρκη υπήρξε μια άλλη επικίνδυνη καλλονή. Ελάχιστοι, γνωρίζοντάς την για πρώτη φορά, θα τη θεωρούσαν απειλητική· όμως, όπως και οι Σειρήνες, η γλυκιά της όψη έκρυβε μαγικές δυνάμεις. Ο Όμηρος τη σκιαγραφεί ως μάγισσα, κατέχοντας βότανα και φίλτρα με τα οποία μεταμόρφωσε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.
Όπως πολλά από τα παράξενα πλάσματα που συναντά στο ταξίδι του, όμως, η Κίρκη λειτουργεί τόσο ως εμπόδιο όσο και ως βοηθός. Παρότι τον κάνει εραστή της, είναι εκείνη που του επιτρέπει την κάθοδο στον Κάτω Κόσμο, όπου συναντά τον μάντη Τειρεσία, ο οποίος του δίνει καθοριστικές συμβουλές για την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Το διαρκές μήνυμα είναι πως τα θηλυκά τέρατα και οι σαγηνευτικές νύμφες δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να τους παραδοθεί μέχρι ένα σημείο –αλλά όχι παραπάνω. Όσοι συναντά στον δρόμο του δοκιμάζουν επανειλημμένα την αντοχή του και την ικανότητά του να πετύχει τη μετριοπάθεια, ιδανικό στο οποίο απέδιδαν ιδιαίτερη αξία οι αρχαίοι Έλληνες.
Όσοι διαβάζουν τις περιπέτειές του με σκεπτικισμό, υποψιαζόμενοι πως πρόκειται απλώς για επινοήσεις με τις οποίες ο Οδυσσέας προσπαθούσε να κερδίσει την εύνοια των Φαιάκων ελπίζοντας να τον στείλουν σπίτι του, θα αγκαλιάσουν εύκολα μια αλληγορική ανάγνωση: ίσως ο ήρωας δεν πάλευε τόσο με πραγματικά τέρατα, όσο με τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες –πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι απ' όσο φαίνονται.
Η ολισθηρότητα των αφηγήσεων του Οδυσσέα –η μεγαλοπρέπεια, το χρώμα, η ικανότητά τους να τεντώνουν τα όρια της ευπιστίας– αποτελεί μεγάλο μέρος της γοητείας του έπους. Είναι ακριβώς αυτό που καθορίζει και τον ίδιο ως ήρωα.
Είναι, όπως τον περιγράφει η μεταφράστρια Έμιλι Ουίλσον, «ένας πολύπλοκος άνθρωπος» –ολισθηρός και σύνθετος, γιατί είναι μαέστρος της απάτης, αλλάζοντας ιστορία και ταυτότητα ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής. Έξυπνος, ευφάνταστος, με ελαττώματα, ο Οδυσσέας παραμένει τελικά ο πιο ανθρώπινος ήρωας του αρχαίου ελληνικού κόσμου...