Η έρευνα δείχνει ότι για πολλούς η εθνική υπερηφάνεια δεν είναι αφηρημένο σύμβολο ή κρατικό αφήγημα· είναι βιωμένο συναίσθημα που ακουμπά σε γειτονιές, οικογένειες, κοινότητες και καθημερινές συμπεριφορές.
Σε μια εποχή όπου ο πατριωτισμός συχνά συγχέεται είτε με κραυγές είτε με κυνισμό, μια μεγάλη διεθνής έρευνα επιχειρεί να φωτίσει μια πιο καθημερινή, ανθρώπινη πλευρά της εθνικής υπερηφάνειας: όχι τόσο το «τι» κάνει τους πολίτες να νιώθουν περήφανοι για τη χώρα τους, αλλά το «ποιοι».
Περισσότεροι από 30.000 ενήλικες σε 25 χώρες κλήθηκαν να απαντήσουν στα ερωτήματα της Pew Research με δικά τους λόγια αναφορικά με το τι τους γεμίζει υπερηφάνεια. Και σε σχεδόν όλες τις χώρες οι άνθρωποι αναδεικνύονται ως τα συχνότερα σημεία αναφοράς: οι χαρακτήρες τους, η αίσθηση ενότητας, η αντοχή τους, αλλά και η ίδια η ποικιλία τους. Η έρευνα δείχνει ότι για πολλούς η εθνική υπερηφάνεια δεν είναι αφηρημένο σύμβολο ή κρατικό αφήγημα· είναι βιωμένο συναίσθημα, που ακουμπά σε γειτονιές, οικογένειες, κοινότητες και καθημερινές συμπεριφορές.
Υπερηφάνεια για την ποικιλομορφία
Στο επίκεντρο των ευρημάτων βρίσκεται η υπερηφάνεια για την ποικιλομορφία. Καναδάς και Ινδονησία ξεχωρίζουν ως οι χώρες όπου οι πολίτες είναι πιο πιθανό να αναφέρουν τη «πολυπολιτισμική κοινωνία» τους ως πηγή εθνικής υπερηφάνειας, με περίπου τρεις στους δέκα να το διατυπώνουν ρητά. Στη Νιγηρία, μια 19χρονη γυναίκα συμπυκνώνει αυτή τη λογική σε μια φράση που μοιάζει με σύνθημα και ταυτόχρονα με περιγραφή πραγματικότητας: «Η Νιγηρία είναι απίστευτα ποικιλόμορφη με εκατοντάδες εθνοτικές ομάδες και γλώσσες. Αυτό το πλούσιο μωσαϊκό πολιτισμών δημιουργεί μια ζωντανή και δυναμική κοινωνία».
Ινδονησία, Καναδάς, Νότια Αφρική και Σουηδία
Στην Ινδονησία, η ποικιλομορφία αναφέρεται περισσότερο από κάθε άλλο θέμα. Οι συμμετέχοντες μιλούν για διαφορετικές θρησκείες, γλώσσες, πολιτισμούς και εθνοτικές ομάδες που συνυπάρχουν «σε αρμονία» και δεν διστάζουν να επικαλεστούν το επίσημο εθνικό σύνθημα, «Ενότητα στην Ποικιλία». Ένας άνδρας το περιγράφει με απλότητα: «Η Ινδονησία έχει πολλές φυλές· αν και είναι διαφορετικές, παραμένουν μία Ινδονησία».
Στον Καναδά, ο τόνος είναι διαφορετικός αλλά το μήνυμα ανάλογο: πολλοί περιγράφουν τη χώρα ως «μωσαϊκό», επιμένοντας ότι οι διαφορετικές κουλτούρες δεν χρειάζεται να αφομοιωθούν για να συνυπάρξουν. Ένας Καναδός άνδρας το διατυπώνει ευθέως: «Είναι μια χώρα που επιτρέπει σε διάφορους πολιτισμούς να υπάρχουν και να παραμένουν μη αφομοιωμένοι, αντί να γίνονται ένα χωνευτήρι». Η υπερηφάνεια, εδώ, γεννιέται από την ανεκτικότητα που επιτρέπει τη διατήρηση ταυτότητας.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στη Νότια Αφρική, όπου οι αναφορές στη «χώρα-ουράνιο τόξο» είναι συχνές, μαζί με την έννοια του ουμπούντου, μιας φιλοσοφίας που τονίζει τη διασύνδεση των ανθρώπων. Και σε άλλες χώρες, η υπερηφάνεια για την ποικιλομορφία δεν αφορά μόνο το «υπάρχουμε πολλοί και διαφορετικοί», αλλά το «ζούμε μαζί» με έναν συγκεκριμένο τρόπο.
Ένας Σουηδός άνδρας, για παράδειγμα, δεν μιλά μόνο για ποικιλία κοινοτήτων, αλλά για αποδοχή: «Οι άνθρωποι είναι ειρηνικοί και έχουμε αρκετές θρησκευτικές κοινότητες. Οι άνθρωποι δέχονται τις διαφορές εδώ. Ο καθένας μπορεί να είναι ο εαυτός του εδώ». Η ποικιλομορφία αποκτά έτσι ηθικό πρόσημο: γίνεται δείκτης κοινωνικού πολιτισμού.
Η έννοια της ενότητας και της αλληλεγγύης
Όταν οι συμμετέχοντες μιλούν γενικότερα για το γιατί «οι άνθρωποι» τους κάνουν περήφανους, η έννοια της ενότητας και της αλληλεγγύης επανέρχεται επίμονα.
Στην Αργεντινή, οι πολίτες αναφέρουν τους ανθρώπους ως την κορυφαία πηγή υπερηφάνειας, με έναν άνδρα να συνοψίζει: η υπερηφάνειά του προέρχεται από «τους ανθρώπους, γιατί, παρά τις δυσκολίες που περνά η χώρα, συνεχίζουν να έχουν ελπίδα». Η αντοχή σε κοινωνική ή οικονομική πίεση μετατρέπεται σε συλλογικό χαρακτηριστικό που αξίζει να προβληθεί.
Στην Αυστραλία εμφανίζεται συχνά η έννοια της συντροφικότητας, ένα πολιτισμικό ιδίωμα που παρουσιάζεται ως εθνικό γνώρισμα. Μια γυναίκα λέει ότι είναι περήφανη για «τη συντροφικότητα και το πνεύμα κοινότητας: οι Αυστραλοί είναι γνωστοί για τη φιλικότητά τους, την ανθεκτικότητα και την προθυμία να βοηθούν ο ένας τον άλλον, ειδικά σε δύσκολες στιγμές».
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια γυναίκα εκφράζει υπερηφάνεια για «τους ανθρώπους που προσπαθούν να κάνουν τα πράγματα καλύτερα, παρότι όλα είναι εναντίον τους», δίνοντας έμφαση όχι στην επιτυχία αλλά στην προσπάθεια.
Το ελληνικό παράδειγμα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι στο ελληνικό παράδειγμα που παρατίθεται, η υπερηφάνεια εστιάζει στη νεότερη γενιά.
Μια Ελληνίδα γυναίκα αναφέρει: «Είμαι περήφανη για τους νέους που δεν τα παρατούν και θέλουν να αλλάξουν τα πράγματα, παρόλο που πληρώνουν πολλά λάθη της προηγούμενης γενιάς». Η φράση είναι διπλή: αναγνωρίζει βάρη και αδιέξοδα, αλλά ταυτόχρονα κρατά ως πηγή υπερηφάνειας την επιμονή και τη διάθεση αλλαγής.
Σε άλλες χώρες, η υπερηφάνεια εστιάζει ακόμη και στον «πατριωτισμό» ως χαρακτηριστικό των πολιτών.
Στην Τουρκία, για παράδειγμα, ένας άνδρας αναφέρεται «στην παρουσία ανθρώπων που αγαπούν τη χώρα τους» ως λόγο υπερηφάνειας. Στο Μεξικό, μια γυναίκα 43 ετών συμπυκνώνει πολλά μαζί: «Τα πάντα… το πώς είμαστε ως άνθρωποι, η καλοσύνη μας, η ενσυναίσθησή μας για τους άλλους, ο πατριωτισμός μας, όλη η ποικιλομορφία που υπάρχει στη χώρα».
Η έρευνα, ωστόσο, δεν παρουσιάζει την ποικιλομορφία ως ομόφωνα θετικό πεδίο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αναφορές στη διαφορετικότητα συνοδεύονται από επιφυλάξεις ή αρνητική στάση, ιδίως όταν συνδέονται με αλλαγές που αποδίδονται στη μετανάστευση.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, παρότι ένα αξιοσημείωτο ποσοστό αναφέρει την ποικιλομορφία ως λόγο υπερηφάνειας, άλλοι εκφράζουν κριτική απέναντι στις πολιτισμικές και οικονομικές μεταβολές που αντιλαμβάνονται.
Αντίστροφα, σε λίγες χώρες εμφανίζεται και μια διαφορετική γραμμή υπερηφάνειας: η «ομοιογένεια». Ένας άνδρας από τη Νότια Κορέα δηλώνει περήφανος «επειδή είναι ένα έθνος που αποτελείται από μία εθνοτική ομάδα», θεωρώντας ότι αυτό επιτρέπει ενότητα και «σοφή» αντιμετώπιση δυσκολιών. Πρόκειται για μια υπενθύμιση ότι η εθνική υπερηφάνεια δεν έχει παντού το ίδιο περιεχόμενο: άλλοτε θεμελιώνεται στη συνύπαρξη διαφορών, άλλοτε στην έμφαση στο κοινό.
Η πολιτική διάσταση του ζητήματος
Σημαντικό εύρημα είναι και η πολιτική διάσταση του ζητήματος. Σε ορισμένες χώρες όπου η ποικιλομορφία αναφέρεται συχνά, οι πολίτες που τοποθετούνται ιδεολογικά προς τα αριστερά τείνουν να την αναφέρουν περισσότερο από όσους τοποθετούνται προς τα δεξιά.
Στον Καναδά, για παράδειγμα, πάνω από το ένα τρίτο των πολιτών της αριστεράς αναφέρουν τη διαφορετικότητα ως λόγο υπερηφάνειας, έναντι περίπου δύο στους δέκα στη δεξιά. Παρόμοια μοτίβα εντοπίζονται στην Αυστραλία, τη Βραζιλία, την Ολλανδία, τη Σουηδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Με άλλα λόγια, η ποικιλομορφία δεν λειτουργεί μόνο ως κοινωνικό γεγονός, αλλά και ως αξιακό πεδίο, όπου οι πολιτικές ταυτότητες επηρεάζουν το τι θεωρείται «πλεονέκτημα» για τη χώρα.
Τέλος, η έρευνα καταγράφει μια τρίτη πηγή υπερηφάνειας που δεν αφορά τους άλλους αλλά τον ίδιο τον εαυτό: την ταυτότητα, τις ρίζες, την καταγωγή. Πολλοί μιλούν για «πατρίδα» και «μητέρα-χώρα», για γονείς και παππούδες, για δεσμούς που δεν διαπραγματεύονται.
Μια 59χρονη γυναίκα από την Πολωνία το εκφράζει με σχεδόν ποιητική ένταση: «Επειδή είμαι Πολωνή, αυτό είναι το έθνος μου, η πατρίδα μου, εδώ γεννήθηκα και μεγάλωσα… εδώ είναι οι ρίζες μου… πολωνικό αίμα κυλά στις φλέβες μου… όπου κι αν είμαι στον κόσμο, δεν ντρέπομαι για την πολωνικότητά μου».
Επιπλέον, σε πάνω από τις μισές χώρες, οι πολίτες άνω των 50 ετών είναι πιο πιθανό από τους νεότερους να αναφέρουν την εθνική τους ταυτότητα ως πηγή υπερηφάνειας, με την Πολωνία να εμφανίζει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις ηλικιακές ομάδες.
Το συνολικό συμπέρασμα είναι ότι η εθνική υπερηφάνεια, όπως την περιγράφουν οι ίδιοι οι πολίτες, δεν εξαντλείται σε σύμβολα, πολιτικές ή οικονομικά μεγέθη. Καθρεφτίζεται σε αυτό που θεωρούν ότι είναι «ο λαός τους»: καλοσύνη, ενσυναίσθηση, φιλοξενία, εργατικότητα, ελπίδα μέσα στη δυσκολία, και συχνά -αλλά όχι παντού με τον ίδιο τρόπο- στην ικανότητα μιας κοινωνίας να χωρά διαφορές.
Σε μια περίοδο όπου οι ταυτότητες πολώνονται εύκολα, το ενδιαφέρον είναι ότι πολλοί απαντούν με γλώσσα σχέσης: ποιοι είμαστε μεταξύ μας και τι είδους κοινωνία πιστεύουμε ότι φτιάχνουμε όταν κοιτάμε τον άλλον, είτε ως «διαφορετικό» είτε ως «δικό μας».