Ο σκοτεινός τουρισμός ως κοινωνικό φαινόμενο εξυπηρετεί τόσο την ανάγκη της τουριστικής βιομηχανίας, όσο και την ίδια την πολιτισμική εγκληματολογία.
- Ο σκοτεινός τουρισμός, ως επίσκεψη σε τόπους που σημαδεύτηκαν από βία και έγκλημα, συνδέεται στενά με το είδος του «true crime». Οι μορφές του περιλαμβάνουν μνημεία, ιστορικές φυλακές, αλλά και αστικές περιοχές με υψηλή εγκληματικότητα.
- Οι ξεναγήσεις ποικίλλουν, από επισκέψεις στις φαβέλες του Ρίο μέχρι περιηγήσεις στα βήματα εγκληματιών όπως ο Πάμπλο Εσκομπάρ. Ορισμένες πρωτοβουλίες, όπως στο Μεξικό, στοχεύουν στην άμβλυνση του κοινωνικού στίγματος που συνοδεύει αυτές τις περιοχές.
- Η άνοδος του φαινομένου αποδίδεται στην ανάγκη της τουριστικής βιομηχανίας για νέες εμπειρίες και στην επιρροή της εγκληματολογίας. Η Ισπανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, με διαδρομές που εστιάζουν στον εμφύλιο πόλεμο και την ιστορία του.
- Η πρακτική αυτή εγείρει σοβαρά ηθικά ζητήματα, όπως η ασέβεια προς τους τόπους μνήμης και η εξιδανίκευση δραστών. Η άσκησή της απαιτεί δεοντολογία, σεβασμό στα θύματα και παροχή ακριβούς ιστορικού πλαισίου για εκπαιδευτικούς σκοπούς.
Ο Λαουρεάνο Ουμπίνια, γνωστός διακινητής ναρκωτικών από τη Γαλικία, οργάνωσε φέτος το καλοκαίρι μια «περιήγηση διακίνησης ναρκωτικών» στον κόλπο της Αρόσα, προσφέροντας στους πελάτες του βαρκάδα στα σημεία που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή, με την αφήγηση από πρώτο χέρι και το γεύμα να περιλαμβάνονται στο πακέτο.
Η πρωτοβουλία απαγορεύτηκε τελικά από την περιφερειακή κυβέρνηση της Γαλικίας επειδή παραβίαζε τη νομοθεσία περί τουρισμού, όμως άνοιξε ξανά τη συζήτηση για το κατά πόσο ο λεγόμενος «σκοτεινός τουρισμός» έχει ξεφύγει από κάθε όριο.
Ενδιαφέρει ιδιαίτερα την πολιτισμική εγκληματολογία
Ο σκοτεινός τουρισμός, δηλαδή η επίσκεψη σε τόπους που σημαδεύτηκαν από θάνατο, βία και εγκληματικότητα, είναι ένας ευρύς όρος. Λειτουργεί ταυτόχρονα ως εμπορική ετικέτα που εξυπηρετεί την ανάγκη της τουριστικής βιομηχανίας για διαρκή ανανέωση, αλλά και ως κοινωνικό φαινόμενο που ενδιαφέρει ιδιαίτερα την πολιτισμική εγκληματολογία, τον κλάδο που μελετά πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το έγκλημα και τη βία.
Στο ίδιο πεδίο εντάσσεται και το δημοφιλές είδος του «true crime», δηλαδή σειρές, podcast, βιβλία και ταινίες που αναλύουν βαριά εγκλήματα. Τόσο το true crime όσο και ο σκοτεινός τουρισμός ακολουθούν τάσεις και αποκαλύπτουν πολλά για τον τρόπο που η κοινωνία αντιλαμβάνεται τη βία και το έγκλημα, δείχνοντας ότι η αντίδραση απέναντι σε εγκληματικές και βίαιες πράξεις είναι σύνθετη, καθώς η περιέργεια συνυπάρχει με την ανάγκη αναστοχασμού, μνήμης και κατανόησης των αιτίων.
Ο σκοτεινός τουρισμός που απασχολεί τους εγκληματολόγους επικεντρώνεται στο έγκλημα, τη βία και τη δικαιοσύνη, και παίρνει πολλές μορφές. Μεγάλο μέρος του αφορά προορισμούς συνδεδεμένους με τραυματικά γεγονότα ή σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως επισκέψεις σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και μνημεία.
Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται και τόποι συνδεδεμένοι με ένοπλες συγκρούσεις, από το Βιετνάμ έως τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και επισκέψεις σε ιστορικές φυλακές όπως το Αλκατράζ. Περιλαμβάνει όμως και ταξίδια σε αστικές περιοχές με υψηλή εγκληματικότητα, μακριά από τις καθιερωμένες τουριστικές διαδρομές, όπως συμβαίνει με επικίνδυνες γειτονιές της Νέας Υόρκης ή τις επισκέψεις στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο.
Στην πιο διαβόητη συνοικία του Μεξικού
Ορισμένες ξεναγήσεις έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα ώστε να αμβλύνουν το στίγμα που συνοδεύει το έγκλημα. Στην Πόλη του Μεξικού, οι τοπικές αρχές οργανώνουν το λεγόμενο «Tepitour», μια περιήγηση που προσφέρει διαφορετική οπτική για τη φημισμένη γειτονιά Τεπίτο, όπου δραστηριοποιείται το καρτέλ Ουνιόν Τεπίτο. Άλλες διαδρομές ακολουθούν κυριολεκτικά τα βήματα διάσημων εγκληματιών, όπως η περιήγηση αφιερωμένη στον Πάμπλο Εσκομπάρ στην Κολομβία.
Πρόκειται όλα για μέρη συνδεδεμένα με το έγκλημα ή τη βία, όμως οι διαφορές ανάμεσά τους είναι τεράστιες: μια επίσκεψη σε στρατόπεδο συγκέντρωσης όπως το Άουσβιτς δεν έχει καμία σχέση με μια ξενάγηση που ανασυνθέτει τα υποτιθέμενα βήματα του Τζακ του Αντεροβγάλτη στο Λονδίνο, μια δραστηριότητα που μάλιστα επιτρέπει και κατοικίδια.
Η έκρηξη του μαζικού τουρισμού αναγκάζει τη βιομηχανία να αναζητά συνεχώς νέες και πρωτότυπες εμπειρίες για να καλύψει την αυξανόμενη ζήτηση, ακόμη και όσες δεν φαντάζουν ιδιαίτερα «τουριστικές». Η άνοδος του σκοτεινού τουρισμού συνδέεται επίσης με την ολοένα μεγαλύτερη παρουσία της εγκληματολογίας στη λαϊκή κουλτούρα.
Ισπανία, προορισμός σκοτεινού τουρισμού
Η Ισπανία, ένας από τους κορυφαίους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, έχει μετατραπεί και η ίδια σε προορισμό σκοτεινού τουρισμού, με εξειδικευμένα ιστολόγια να αναδεικνύουν πολυάριθμες διαδρομές συνδεδεμένες με τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Γκερνίκα, η βασκική πόλη που βομβαρδίστηκε από τη γερμανική αεροπορία στη διάρκεια της σύγκρουσης, και η παλιά πόλη του Μπελτσίτε στην Αραγονία, της οποίας τα ερείπια παραμένουν μάρτυρες του πολέμου.
Τα τελευταία χρόνια πολλαπλασιάζονται οι τουριστικές διαδρομές γύρω από καταφύγια και σημεία όπου διεξήχθησαν μεγάλες μάχες του εμφυλίου, καθώς και ιστορικές τοποθεσίες συνδεδεμένες με τη μαγεία και τη δίωξή της, όπως η Ζουγαραμούρδι. Πιο κοντά στον κοινωνικό ακτιβισμό βρίσκονται οι περιπατητικές διαδρομές σε διάφορες ισπανικές πόλεις που ξεναγούν σε σημεία συνδεδεμένα με πολιτική και πολεοδομική διαφθορά.
Ο σκοτεινός τουρισμός προωθείται συχνά για να ενισχύσει την οικονομία των προορισμών και αντανακλά την ικανότητα καινοτομίας της τουριστικής βιομηχανίας. Στους τόπους ιστορικής μνήμης μπορεί επίσης να ενισχύσει την κοινωνική ευαισθητοποίηση και την εκπαιδευτική τους αξία. Θέτει όμως και σοβαρές προκλήσεις.
Να γίνεται σεβαστή η μνήμη των θυμάτων
Πολλοί από αυτούς τους χώρους σχεδιάστηκαν ως τόποι μνήμης, πένθους και επούλωσης, όχι για να εξυπηρετούν τουρίστες, και ένας από τους βασικούς κινδύνους είναι η ασέβεια προς τον αρχικό τους σκοπό, κάτι που φαίνεται σε ανάρμοστες συμπεριφορές όπως οι selfies στο Άουσβιτς και σε άλλους τόπους μνήμης. Πολλοί από αυτούς τους χώρους αντιπροσωπεύουν επίσης μια δύσκολη κληρονομιά που απαιτεί περίπλοκες και αμφιλεγόμενες διαδικασίες ερμηνείας, όπως συμβαίνει με την Κοιλάδα των Πεσόντων στην Ισπανία, το τεράστιο μαυσωλείο που φιλοξενούσε παλαιότερα τα οστά του πρώην δικτάτορα Φρανθίσκο Φράνκο.
Είναι απαραίτητο να γίνεται σεβαστή η μνήμη των θυμάτων και να λαμβάνεται υπόψη ο αντίκτυπος που μπορεί να έχει ο τουρισμός στους ανθρώπους που ζουν σε περιοχές συνδεδεμένες με το έγκλημα ή τη βία, ιδιαίτερα όταν η προώθηση προϊόντων ή εμπειριών κινδυνεύει να δικαιολογήσει ή να εξιδανικεύσει τους δράστες.
Για όλους αυτούς τους λόγους, ο σκοτεινός τουρισμός πρέπει να ασκείται με δεοντολογία, παρέχοντας το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων και σεβασμό στα θύματα, ώστε να μην προκαλεί επιπλέον οδύνη. Όταν διαχειρίζεται σωστά, μπορεί να ενθαρρύνει τη μάθηση και τον αναστοχασμό γύρω από τραυματικά γεγονότα που έχουν σημαδέψει την κοινωνία. Όπως είχε πει ο Γάλλος εγκληματολόγος Αλεξάντρ Λακασάν, «κάθε κοινωνία έχει τους εγκληματίες που της αξίζουν». Ακολουθώντας τη λογική του, κάθε κοινωνία αποκτά και τον σκοτεινό τουρισμό που αντανακλά τις προτεραιότητές της.