Αντί να καταργήσει το εθνικό της δίκτυο καταφυγίων μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Ελβετία το επέκτεινε ακόμη περισσότερο.
- Ελβετικά καταφύγια, όπως του Ζόνενμπεργκ, σχεδιάστηκαν τον Ψυχρό Πόλεμο για την προστασία χιλιάδων πολιτών από την πυρηνική μόλυνση για διάστημα δύο εβδομάδων, με αυτόνομες γεννήτριες και περιορισμένους πόρους σε τροφή, νερό και ρεύμα.
- Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Ελβετία επέκτεινε το δίκτυο καταφυγίων, εξασφαλίζοντας θέση για κάθε πολίτη. Η απόφαση διατήρησής τους ενισχύθηκε μετά την πυρηνική καταστροφή της Φουκουσίμα, καθιστώντας τα υποχρεωτικά σε κάθε κτίριο.
- Η ιδέα των καταφυγίων ενσωματώνεται στην ελβετική κουλτούρα ως σύμβολο ασφάλειας, καλλιεργούμενη στα σχολεία μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ενώ σε καιρό ειρήνης οι χώροι αυτοί αξιοποιούνται ως κελάρια, σάουνες ή αποθήκες.
- Η χωρητικότητα του Ζόνενμπεργκ μειώθηκε δραστικά από 20.000 σε 2.000 άτομα, με τους χώρους του να επαναχρησιμοποιούνται για τη στέγαση προσφύγων και αστέγων, προκαλώντας αντιδράσεις, ενώ ποτέ δεν λειτούργησε για τον αρχικό του σκοπό.
Απ' έξω, το καταφύγιο πυρηνικού πολέμου του Ζόνενμπεργκ στη Λουκέρνη μοιάζει αθώο. Η είσοδός του βρίσκεται στη μέση μιας παιδικής χαράς. Όμως πίσω από τις τραμπάλες και τις κούνιες, σκαλισμένη μέσα σε έναν λόφο, κρύβεται μια χοντρή αντιεκρηκτική πόρτα που, όταν ανοίγει, αποκαλύπτει έναν στενό, φωτισμένο τούνελ που κατηφορίζει απαλά όσο φτάνει το μάτι.
Η ξεναγός του καταφυγίου, Ζόρα Σέλμπερτ, περπατά αργά μέσα στο τούνελ προς την κύρια δομή, που χτίστηκε τη δεκαετία του 1970, στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, με σκοπό να φιλοξενήσει 20.000 ανθρώπους σε περίπτωση πυρηνικού πολέμου. «Τότε, οι 20.000 άνθρωποι αντιστοιχούσαν στο ένα τρίτο των κατοίκων της πόλης μας», εξηγεί η Σέλμπερτ. «Δηλαδή κάθε τρίτος κάτοικος της Λουκέρνης προοριζόταν κάποτε να καταφύγει σε αυτό το καταφύγιο».
Αν ξεσπούσε πυρηνικός πόλεμος
Αν ξεσπούσε πυρηνικός πόλεμος ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση, θεωρούσαν τότε οι Ελβετοί αξιωματούχοι, η ιστορικά ουδέτερη χώρα πιθανότατα δεν θα δεχόταν άμεσο χτύπημα, θα βρισκόταν όμως στον δρόμο της πυρηνικής μόλυνσης από τους μη ουδέτερους γείτονές της. Έτσι εγκατέστησαν πετρελαιοκίνητες γεννήτριες με αρκετά καύσιμα ώστε να τροφοδοτούν το καταφύγιο για δύο εβδομάδες.
«Μετά τις δύο εβδομάδες, δεν θα υπήρχε άλλο φαγητό, νερό ή ρεύμα», λέει η Σέλμπερτ. «Σήμερα, η πολιτική άμυνα λέει επίσης πως η διάρκεια παραμονής εξαρτάται από το τι συμβαίνει έξω. Κι όπως βλέπουμε σήμερα στην Ουκρανία ή στο Ισραήλ, αυτό βγάζει απόλυτο νόημα, γιατί όσο πρόκειται για συμβατικό πόλεμο, οι άνθρωποι αναζητούν προσωρινό καταφύγιο και μετά μπορούν να φύγουν ξανά».
Πάνω από 370.000 καταφύγια πυρηνικού πολέμου
Αντί να καταργήσει το εθνικό της δίκτυο καταφυγίων μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Ελβετία το επέκτεινε ακόμη περισσότερο, εξασφαλίζοντας θέση καταφυγίου για καθέναν από τους εννέα εκατομμύρια πολίτες της. Η χώρα διαθέτει σήμερα περισσότερα από 370.000 καταφύγια πυρηνικού πολέμου. Ο Ντάνιελ Γιόρντι, αναπληρωτής διευθυντής του ομοσπονδιακού γραφείου πολιτικής προστασίας της Ελβετίας, θυμάται πως το 2011, όταν το ελβετικό κοινοβούλιο συζητούσε αν έπρεπε να καταργήσει όλα τα καταφύγια, οι βουλευτές τελικά ψήφισαν υπέρ της διατήρησης του δικτύου.
Η ψηφοφορία έγινε λίγο μετά την πυρηνική καταστροφή στο εργοστάσιο Φουκουσίμα Ντάιτσι της Ιαπωνίας, ύστερα από τον καταστροφικό σεισμό και το τσουνάμι. «Κατέληξαν στο συμπέρασμα πως είναι καλό να έχουμε αυτά τα καταφύγια ως εθνικό απόθεμα, ώστε να προστατεύσουμε τους ανθρώπους σε μια πραγματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης», λέει ο Γιόρντι.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε κατοικημένο κτίριο στην Ελβετία υποχρεούται είτε να διαθέτει δικό του καταφύγιο, με κατάλληλες αντιεκρηκτικές πόρτες και συστήματα αερισμού, είτε οι κατασκευαστές να δεσμεύουν κονδύλια για ένα κοντινό καταφύγιο που συντηρεί το κράτος.
Οι Ελβετοί πολίτες καλούνται να πληρώσουν ένα εφάπαξ ποσό μεταξύ 1.700 και περίπου 3.500 δολαρίων για τη συντήρηση και κατασκευή αυτών των καταφυγίων. Σε καιρό ειρήνης, που λόγω της ουδετερότητάς της αποτελεί τον κανόνα για την Ελβετία, τα καταφύγια αυτά μετατρέπονται σε κάβες κρασιού, σάουνες ή, όπως στην περίπτωση του Πανεπιστημίου της Βέρνης, σε αποθηκευτικούς χώρους.
Η Σίλβια Μπέργκερ Τσιαντούιν, ιστορικός και ειδική στην ιστορία του ελβετικού δικτύου πυρηνικών καταφυγίων, ξεναγεί επισκέπτες στο υπόγειο καταφύγιο του Πανεπιστημίου της Βέρνης, δείχνοντας μια πόρτα πάχους ενός ποδιού από οπλισμένο σκυρόδεμα, την είσοδο του καταφυγίου κάτω από το κτίριο του τμήματός της.
Όπως εξηγεί, η ιδέα των καταφυγίων ριζώνει στην αντίληψη ότι η μικρή αυτή αλπική χώρα λειτουργεί εδώ και πάνω από έναν αιώνα σαν ένα νησί ηρεμίας μέσα σε μια θάλασσα χάους. «Ήταν μια ιδέα που είχε αναπτυχθεί ήδη στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο», εξηγεί. «Έπειτα, στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, επανήλθε η ίδια μεταφορά του νησιού, και στον Ψυχρό Πόλεμο η μεταφορά αυτή μεταφέρθηκε στο πυρηνικό καταφύγιο».
Η Μπέργκερ Τσιαντούιν εξηγεί πως η ελβετική κυβέρνηση καλλιεργεί αυτή την αντίληψη μέσα από τα σχολεία της χώρας. Κάθε χρόνο, όπως λέει, πολλοί μαθητές αφιερώνουν μία εβδομάδα σε ένα πρόγραμμα πολιτικής άμυνας, στο πλαίσιο του οποίου σχεδιάζουν καταφύγια πολιτικής προστασίας, παρακολουθούν ταινίες σχετικές με το θέμα και επισκέπτονται ένα καταφύγιο, όπου τελικά κοιμούνται και μία νύχτα.
Στο τέλος της εβδομάδας, τα παιδιά παρουσιάζουν τα σχέδιά τους στους συμμαθητές τους. «Στο πάνω μέρος του σχεδίου υπάρχει καταστροφή, θάνατος και χάος, και από κάτω υπάρχει ζεστασιά και ασφάλεια, το καταφύγιο, η οικογένεια, το κατοικίδιο, η μητέρα που δουλεύει και ο πατέρας που διαβάζει», περιγράφει η ίδια. «Αυτή η εικόνα μένει πολύ έντονη στα παιδιά».
Η πραγματικότητα της ζωής μέσα σε ένα καταφύγιο
Ωστόσο, η πραγματικότητα της ζωής μέσα σε ένα πυρηνικό καταφύγιο θα απείχε πολύ από αυτή τη φαντασίωση. Στο καταφύγιο του Ζόνενμπεργκ κάτω από τη Λουκέρνη, η Σέλμπερτ περνά μπροστά από το νοσοκομείο του καταφυγίου, με τους έντονα πράσινους τοίχους, στιλιστικό κατάλοιπο της δεκαετίας του 1970, και φτάνει στο τέταρτο επίπεδο, έναν σταθμό ασφαλείας με τρία κελιά φυλακής, όλα βαμμένα έντονο κίτρινο.
«Είναι δεκαέξι θέσεις για 20.000 ανθρώπους», λέει η ξεναγός. Τα τελευταία είκοσι χρόνια εγέρθηκαν αμφιβολίες για το αν αυτό θα ήταν αρκετό, δεδομένων των συνθηκών που θα οδηγούσαν ανθρώπους στο καταφύγιο, κάτι που, όπως λέει η Σέλμπερτ, συνέβαλε στη μείωση του μεγέθους της εγκατάστασης.
Το 2002, η ελβετική κυβέρνηση μείωσε πράγματι τη χωρητικότητα του καταφυγίου Ζόνενμπεργκ από 20.000 σε μόλις 2.000 άτομα. Οι όροφοί του, γεμάτοι κουκέτες, μαζί με τη φυλακή και το νοσοκομείο, όλα βαθιά κάτω από τη γη, έχουν επαναχρησιμοποιηθεί με τα χρόνια ως πρόσθετη στέγαση για πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο και αστέγους, μια χρήση που έχει επικριθεί από οργανώσεις που βοηθούν αυτούς τους πληθυσμούς, ενώ ορισμένοι αιτούντες άσυλο έχουν διαμαρτυρηθεί για τη στέγασή τους εκεί.
Το καταφύγιο δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ για τον σκοπό για τον οποίο χτίστηκε, δηλαδή την προστασία των ανθρώπων από πυρηνική μόλυνση. Παρ' όλα αυτά, η ελβετική κυβέρνηση συνεχίζει να δαπανά δεκάδες εκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο για τη συντήρησή του, καθώς και εκατοντάδες χιλιάδες άλλων καταφυγίων σε όλη τη χώρα, απλώς για κάθε ενδεχόμενο.