Ιστορικοί περιγράφουν στις νέες τους μελέτες τον αυθεντικό Ρομπέν ως «έναν ηθικά αμφιλεγόμενο απατεώνα του Μεσαίωνα» και «έναν βίαιο παράνομο».
- Ο αρχικός Ρομπέν των Δασών, όπως καταγράφεται στις μεσαιωνικές μπαλάντες, δεν ήταν ευγενής αλλά ένας βίαιος, ηθικά αμφίσημος παράνομος. Η βοήθεια προς τους φτωχούς δεν ήταν ο κεντρικός του σκοπός και ο χαρακτήρας του ήταν αντιφατικός.
- Από τον 16ο αιώνα ο μύθος υιοθετήθηκε από τις ανώτερες τάξεις, μετατρέποντας τον Ρομπέν σε ευγενή. Η εξιδανίκευσή του ολοκληρώθηκε τον 19ο αιώνα, όταν τα παιδικά βιβλία τον παρουσίασαν ως αλάνθαστο πρότυπο ηθικής.
- Ο κινηματογράφος εδραίωσε την εικόνα του άψογου ήρωα, με αποκορύφωμα την ταινία της Disney. Πιο πρόσφατες παραγωγές, όπως η επερχόμενη με τον Χιου Τζάκμαν, επιχειρούν να αναδείξουν μια πιο σκοτεινή και ανθρώπινη πλευρά του.
- Η επανεμφάνιση πιο σύνθετων εκδοχών του Ρομπέν συνδέεται με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Οι κοινωνικές ανισότητες και η μάχη των αφηγήσεων καθιστούν τον αμφιλεγόμενο χαρακτήρα του επίκαιρο, καθώς αντανακλά τις σημερινές αντιφάσεις.
Λίγες μορφές της παγκόσμιας λαϊκής παράδοσης έχουν γνωρίσει τόσο εντυπωσιακή μεταμόρφωση όσο ο Ρομπέν των Δασών. Για εκατομμύρια ανθρώπους είναι ο ευγενικός τοξότης με το πράσινο καπέλο που κλέβει από τους πλούσιους για να δίνει στους φτωχούς, ένας ήρωας που μάχεται την αδικία στο δάσος του Σέργουντ, έχοντας δίπλα του τη Λαίδη Μάριον, τον Μικρό Τζον και μια ομάδα πιστών συντρόφων. Αυτή είναι η εικόνα που καθιέρωσαν ο κινηματογράφος και κυρίως η θρυλική ταινία κινουμένων σχεδίων της Disney το 1973.
Ωστόσο, σύμφωνα με ιστορικούς και μελετητές της μεσαιωνικής λογοτεχνίας, ο αυθεντικός Ρομπέν των Δασών ελάχιστη σχέση είχε με τον ήρωα που γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν πολύ πιο βίαιος, ηθικά αμφίσημος, συχνά σκληρός και κάθε άλλο παρά ένας... άγιος προστάτης των αδυνάτων. Αυτή ακριβώς την ξεχασμένη πλευρά επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο η νέα ταινία «The Death of Robin Hood», με πρωταγωνιστή τον Χιου Τζάκμαν, η οποία παρουσιάζει έναν γερασμένο, κουρασμένο από τις μάχες Ρομπέν που αμφισβητεί ακόμη και τον ίδιο τον θρύλο του.
«Έκλεβε και σκότωνε μόνο και μόνο επειδή το απολάμβανε»
Ο σκηνοθέτης Μάικλ Σαρνόσκι εξηγεί ότι η έμπνευσή του γεννήθηκε από μια αντίθεση που τον ακολουθούσε από την παιδική του ηλικία. Από τη μία υπήρχε η αλεπού της Disney, χαρούμενη, εύστροφη και απολύτως ηρωική. Από την άλλη, όταν διάβασε αργότερα τη μεσαιωνική μπαλάντα «Ο Θάνατος του Ρομπέν των Δασών», συνάντησε έναν εντελώς διαφορετικό άνθρωπο. «Μεγάλωσα με τον Ρομπέν της Disney και μετά διάβασα την αυθεντική ιστορία. Δεν μπορούσα να καταλάβω πώς ήταν δυνατόν να πρόκειται για τον ίδιο χαρακτήρα», λέει ο ίδιος. Στη νέα του ταινία, ο Ρομπέν αρνείται ακόμη και να αναγνωρίσει τον εαυτό του όταν μια γυναίκα του μιλά για τον θρυλικό υπερασπιστή των φτωχών. «Δεν ήταν ήρωας», απαντά ψυχρά. «Έκλεβε και σκότωνε μόνο και μόνο επειδή το απολάμβανε».
Η πραγματικότητα είναι ότι ο Ρομπέν των Δασών πιθανότατα δεν υπήρξε ποτέ ως ιστορικό πρόσωπο. Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι δεν υπήρχε ένας συγκεκριμένος άνθρωπος πίσω από τον θρύλο αλλά μια σειρά προφορικών ιστοριών που άρχισαν να κυκλοφορούν ήδη από τον 12ο αιώνα στην Αγγλία. Εκείνη την εποχή η χώρα χαρακτηριζόταν από τεράστιες κοινωνικές ανισότητες. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες και η αριστοκρατία συγκέντρωναν τον πλούτο, ενώ οι αγρότες ζούσαν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και εξάρτησης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η μορφή ενός παράνομου που τολμούσε να αντισταθεί στην εξουσία. Οι πρώτες γραπτές μπαλάντες εμφανίστηκαν περίπου δύο αιώνες αργότερα και ήδη τότε ο Ρομπέν παρουσιαζόταν ως γνωστός λαϊκός ήρωας, γεγονός που δείχνει ότι οι ιστορίες του κυκλοφορούσαν προφορικά για πολλές γενιές.
Οι πρώτες αυτές αφηγήσεις, όμως, απέχουν σημαντικά από τον μεταγενέστερο μύθο. Ο Ρομπέν δεν ήταν ευγενής ούτε ο περίφημος λόρδος του Λόξλεϊ. Ήταν ένας «yeoman», μια κοινωνική τάξη λίγο υψηλότερη από τους αγρότες αλλά πολύ χαμηλότερη από τους αριστοκράτες. Η Λαίδη Μάριον δεν υπήρχε ακόμη στην ιστορία· εμφανίστηκε μόλις τον 16ο αιώνα.
Κυρίως όμως, ο Ρομπέν δεν λήστευε τους πλούσιους για να μοιράζει τα χρήματα στους φτωχούς. Οι βασικοί του αντίπαλοι ήταν οι διεφθαρμένοι κληρικοί και οι γαιοκτήμονες που καταπίεζαν τους υπηκόους τους. Βοηθούσε περιστασιακά τους φτωχούς, αλλά αυτό δεν αποτελούσε τον κεντρικό σκοπό των πράξεών του.
Ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις
Η μεσαιωνολόγος Έιμι Σ. Κάουφμαν περιγράφει τον αυθεντικό Ρομπέν ως «έναν ηθικά αμφιλεγόμενο απατεώνα του Μεσαίωνα» και «έναν βίαιο, προκλητικό παράνομο». Όπως εξηγεί, ο ήρωας των πρώτων μπαλαντών δεν ήταν ούτε άγιος ούτε εγκληματίας. Ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις, που αψηφούσε κάθε μορφή εξουσίας, αλλά ταυτόχρονα παρέμενε θύμα των δικών του αδυναμιών.
«Σε όλες σχεδόν τις μπαλάντες έχει είτε τραγικό τέλος είτε καταστρέφεται εξαιτίας των ίδιων των ελαττωμάτων του», σημειώνει. Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα είναι που, κατά την άποψή της, χάθηκε σταδιακά μέσα στους αιώνες.
Η πρώτη μεγάλη μεταμόρφωση του Ρομπέν ήρθε τον 16ο αιώνα. Ο βασιλιάς Ερρίκος Η΄ λάτρευε τον θρύλο και συχνά μεταμφιεζόταν ο ίδιος σε Ρομπέν των Δασών στις γιορτές της αυλής. Την ίδια περίοδο, μετά τη ρήξη του με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, εξαφανίστηκαν από τον μύθο οι αναφορές στην Παναγία, στις οποίες ήταν ιδιαίτερα αφοσιωμένος ο μεσαιωνικός Ρομπέν.
Παράλληλα, καθώς οι ανώτερες κοινωνικές τάξεις υιοθετούσαν τον θρύλο, ο παράνομος μετατράπηκε σταδιακά σε ευγενή. Αντί να συγκρούεται με την αριστοκρατία, έγινε ένας από αυτήν. Αντί να αμφισβητεί την κοινωνική τάξη, άρχισε να τη διασώζει, βοηθώντας τον καλό βασιλιά Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο να επιστρέψει στον θρόνο απέναντι στον σφετεριστή πρίγκιπα Ιωάννη - μια εκδοχή που επιβιώνει μέχρι και στη διάσημη ταινία της Disney.
Η εξιδανίκευση ολοκληρώθηκε τον 19ο αιώνα
Η εξιδανίκευση ολοκληρώθηκε τον 19ο αιώνα, όταν τα παιδικά βιβλία της βικτωριανής εποχής απογύμνωσαν τον ήρωα από κάθε σκοτεινή πτυχή του χαρακτήρα του. Ο βίαιος παράνομος μετατράπηκε σε πρότυπο ηθικής, θάρρους και αυτοθυσίας, μια μορφή κατάλληλη για τις οικογενειακές αναγνώσεις της εποχής. Ο κινηματογράφος ακολούθησε την ίδια πορεία. Από τον Ντάγκλας Φέρμπανκς μέχρι τον Έρολ Φλιν στην κλασική ταινία «Οι
Περιπέτειες του Ρομπέν των Δασών» του 1938, αργότερα τον Κέβιν Κόστνερ και τον Ράσελ Κρόου, σχεδόν όλες οι μεγάλες κινηματογραφικές εκδοχές διατήρησαν τον γενναίο, ατρόμητο και ακέραιο υπερασπιστή της δικαιοσύνης. Η εκδοχή της Disney, με τα ανθρωπόμορφα ζώα, απλώς ολοκλήρωσε αυτή τη μεταμόρφωση, δημιουργώντας ίσως την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα του Ρομπέν στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα.
Οι πιο σκοτεινές προσεγγίσεις υπήρξαν ελάχιστες. Μία από αυτές ήταν η υποτιμημένη ταινία «Robin and Marian» του 1976, όπου ο Σον Κόνερι υποδύθηκε έναν ηλικιωμένο Ρομπέν που επιστρέφει έπειτα από δεκαετίες για να συναντήσει ξανά τη Μαριάν, την οποία ενσάρκωσε η Όντρεϊ Χέπμπορν. Εκεί, ο ήρωας αντιμετωπίζει ήδη τον θρύλο του με δυσπιστία και αναρωτιέται αν άξιζαν όλες οι μάχες και οι θάνατοι που σημάδεψαν τη ζωή του.
Η νέα ταινία με τον Χιου Τζάκμαν φαίνεται να ακολουθεί την ίδια φιλοσοφία, αλλά με ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Ο πρωταγωνιστής δεν προσπαθεί να διαφυλάξει την εικόνα του θρύλου· αντίθετα, αναμετριέται μαζί της, αναζητώντας μια προσωπική λύτρωση πριν από το τέλος της ζωής του.
Ο Μάικλ Σαρνόσκι εξηγεί ότι δεν τον ενδιέφερε να παρουσιάσει έναν απόλυτα καλό ή έναν απόλυτα κακό Ρομπέν. Γι' αυτό και άλλαξε ακόμη και τη μορφή της ηγουμένης που εμφανίζεται στις μεσαιωνικές μπαλάντες ως η γυναίκα που οδηγεί τον ήρωα στον θάνατο.
Στη δική του εκδοχή, την οποία υποδύεται η Τζόντι Κόμερ, η ηγουμένη δεν είναι μια μονοδιάστατη κακιά φιγούρα, αλλά ένας σύνθετος χαρακτήρας που λειτουργεί ως αντίβαρο στον εξαντλημένο Ρομπέν. «Δεν ήθελα έναν απλό κακό χαρακτήρα ούτε έναν τέλειο ήρωα. Ήθελα ανθρώπους με αντιφάσεις», εξηγεί ο σκηνοθέτης. Όπως λέει, η ταινία εξελίσσεται τελικά σε μια ιστορία για έναν άνθρωπο που προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τον μύθο που δημιούργησε ο ίδιος γύρω από το πρόσωπό του.
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη
Παρόμοια προσέγγιση ακολουθεί και η Έιμι Σ. Κάουφμαν στο μυθιστόρημά της «The Traitor of Sherwood Forest». Πρωταγωνίστρια είναι μια νεαρή χωρική που μεγαλώνει θαυμάζοντας τον Ρομπέν των Δασών, ώσπου γνωρίζει από κοντά τον άνθρωπο πίσω από τον θρύλο και συνειδητοποιεί ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη από τις ιστορίες που άκουγε ως παιδί.
«Μεγάλωσα με τον Ρομπέν-αλεπού της Disney και όταν άρχισα να μελετώ τις μεσαιωνικές μπαλάντες αναρωτήθηκα: "Πού είναι ο Ρομπέν που αγαπούσα;"», λέει χαρακτηριστικά. Η ίδια πιστεύει ότι ο πραγματικός ήρωας ήταν βαθιά ανατρεπτικός, γιατί αμφισβητούσε ανοιχτά τον βασιλιά, την αριστοκρατία και την Εκκλησία, χωρίς όμως να μετατρέπεται ποτέ σε πρότυπο ηθικής τελειότητας.
Κατά την Κάουφμαν, δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι πιο σύνθετες εκδοχές του Ρομπέν εμφανίζονται ξανά σήμερα. Όπως επισημαίνει, ο σύγχρονος κόσμος θυμίζει σε αρκετά σημεία τη μεσαιωνική κοινωνία: η εξουσία συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο στα χέρια λίγων, οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και οι άνθρωποι αναζητούν νέους τρόπους να αμφισβητήσουν τους ισχυρούς. Ο Σαρνόσκι συμφωνεί, αν και δίνει μεγαλύτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο οι αφηγήσεις χρησιμοποιούνται πλέον ως μέσο εξουσίας.
«Ο Ρομπέν χρησιμοποιούσε τις ιστορίες σαν όπλο για να αποκτήσει οπαδούς και να συνεχίσει τη βία. Η ηγουμένη χρησιμοποιεί τις ιστορίες για να θεραπεύσει τους ανθρώπους», σημειώνει. Και προσθέτει ότι αυτή η μάχη των αφηγήσεων είναι παντού γύρω μας. «Ζούμε μέσα σε ιστορίες. Τα κοινωνικά δίκτυα, το διαδίκτυο, οι ειδήσεις... όλα μάς ωθούν να διαλέξουμε στρατόπεδα, να κατασκευάζουμε ήρωες και κακούς, ενώ η πραγματική ζωή βρίσκεται σχεδόν πάντα στις γκρίζες ζώνες».
Ίσως, τελικά, αυτό να εξηγεί γιατί ο Ρομπέν των Δασών εξακολουθεί να επιστρέφει διαρκώς στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, οκτώ αιώνες μετά τη γέννηση του θρύλου του. Δεν είναι επειδή οι άνθρωποι χρειάζονται έναν ακόμη αλάνθαστο ήρωα, αλλά επειδή κάθε εποχή ξαναγράφει τον μύθο σύμφωνα με τους δικούς της φόβους, τις δικές της αγωνίες και τις δικές της αντιφάσεις.
Όπως παραδέχεται η Κάουφμαν, ο Ρομπέν έχει πλέον μετατραπεί σε κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο τον ιστορικό ή λογοτεχνικό του πυρήνα. «Έχει γίνει σχεδόν σαν τον Άγιο Βασίλη. Συμβολίζει κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που ήταν πραγματικά ο αρχικός θρύλος».