Τι κοινό μπορεί να έχουν το γιαούρτι, τα βακτήρια του εντέρου, τα προβιοτικά, η Τζέιμι Λι Κέρτις και ένας σχεδόν ξεχασμένος Ρώσος επιστήμονας του 19ου αιώνα;
- Ο Ίλια Μέτσνικοφ, παρατηρώντας προνύμφες αστερία, ανακάλυψε τα φαγοκύτταρα, κύτταρα που επιτίθενται σε ξένους εισβολείς. Η έρευνά του, που του χάρισε το Νόμπελ, έθεσε τα θεμέλια για την κατανόηση της κυτταρικής ανοσίας.
- Σημαδεμένος από προσωπικές τραγωδίες, όπως τον θάνατο της πρώτης του συζύγου, ο Μέτσνικοφ έστρεψε το ενδιαφέρον του στην παράταση της ζωής, πιστεύοντας ότι η επιστήμη μπορεί να διορθώσει τις ατέλειες της ανθρώπινης φύσης.
- Πειραματιζόμενος με το βακτήριο της χολέρας, κατέληξε ότι η εντερική χλωρίδα παίζει καθοριστικό ρόλο. Διατύπωσε τη θεωρία ότι η κατανάλωση γιαουρτιού με ωφέλιμα βακτήρια εξισορροπεί το έντερο και προστατεύει από ασθένειες.
- Οι ιδέες του ενέπνευσαν την ίδρυση της Danone, αλλά επισκιάστηκαν από την άνοδο των αντιβιοτικών. Σήμερα, η έρευνά του αναβιώνει μέσω της μελέτης του μικροβιώματος και των προβιοτικών, θεμελιώνοντας μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων.
Τι κοινό μπορεί να έχουν το γιαούρτι, τα βακτήρια του εντέρου και ένας σχεδόν ξεχασμένος Ρώσος επιστήμονας του 19ου αιώνα; Η απάντηση κρύβεται σε μια ιστορία που περνά μέσα από το Ινστιτούτο Παστέρ, το βραβείο Νόμπελ και δύο από τα πιο δημοφιλή πεδία της σύγχρονης επιστήμης, το μικροβίωμα και τα προβιοτικά.
Ένα παιδί στη σημερινή Ουκρανία με ένα σπάνιο ταλέντο
Όλα ξεκίνησαν με ένα εξαιρετικά ζωηρό παιδί στη σημερινή Ουκρανία, που είχε ένα σπάνιο ταλέντο: να συνδέει πράγματα εκεί όπου κανείς άλλος δεν έβλεπε καμία σύνδεση. Ο Ίλια Μέτσνικοφ, στα οκτώ του χρόνια, έτρεχε στο κτήμα της οικογένειάς του κρατώντας σημειώσεις για τη χλωρίδα της περιοχής σαν μικρός βοτανολόγος. Έδινε διαλέξεις περί επιστήμης στα μεγαλύτερα αδέρφια του και σε παιδιά της γειτονιάς, πληρώνοντάς τα μάλιστα από το χαρτζιλίκι του για να τον ακούν.
Οι γνωστοί του τον αποκαλούσαν «Υδράργυρο», γιατί δεν σταματούσε στιγμή, θέλοντας να δει, να δοκιμάσει και να μάθει τα πάντα. Η σύζυγός του έγραψε αργότερα ότι έκανε τις πιο «παράξενες» ερωτήσεις, εξαντλώντας συχνά την υπομονή όσων τον φρόντιζαν. «Ηρεμούσε μόνο όταν η περιέργειά του κέντριζε από την παρατήρηση κάποιου φυσικού αντικειμένου, όπως ένα έντομο ή μια πεταλούδα».
Η επιρροή του Δαρβίνου και η μαθητεία δίπλα στον Παστέρ
Στα δεκαέξι, δανείστηκε ένα μικροσκόπιο από καθηγητή πανεπιστημίου για να μελετήσει κατώτερους οργανισμούς. Η θεωρία του Δαρβίνου διαμόρφωσε την προσέγγισή του στην επιστήμη, βλέποντας κάθε οργανισμό και κάθε φυσιολογική διεργασία ως κομμάτι ενός ενιαίου, διασυνδεδεμένου συστήματος. Αυτή η ικανότητα να συνδέει φαινομενικά άσχετα πράγματα τον οδήγησε σε μια ανακάλυψη που θα άλλαζε την ιατρική.
Παρατηρώντας κύτταρα μέσα σε διάφανες προνύμφες αστερία, ο τότε 37άχρονος επιστήμονας σκέφτηκε ότι ίδια κύτταρα θα μπορούσαν να υπερασπίζονται τον οργανισμό από εισβολείς. Μπήγοντας αγκάθια τριαντάφυλλου μέσα στις προνύμφες, είδε τα κύτταρα να συγκεντρώνονται γύρω τους, σαν να προσπαθούσαν να τα καταπιούν. Τα ονόμασε φαγοκύτταρα, δηλαδή «κύτταρα που καταβροχθίζουν», παρομοιάζοντάς τα με «στρατό που ορμά ενάντια στον εχθρό».
Το 1888 ο Λουί Παστέρ τον προσκάλεσε στο δικό του ινστιτούτο στο Παρίσι, όπου ο Μέτσνικοφ συνέχισε την έρευνά του, υποστηρίζοντας ότι τα λευκά αιμοσφαίρια δεν διέδιδαν τα μικρόβια, όπως πίστευε η επιστημονική κοινότητα της εποχής, αλλά τα καταπολεμούσαν. Η θεωρία του, αρχικά αμφισβητούμενη, επιβεβαιώθηκε τελικά από άλλους ερευνητές και το 1908 του χάρισε το Νόμπελ Ιατρικής. «Πολλά από όσα έκανε ήταν εξαιρετικά προφητικά», λέει ο Σάιμον Γκόρντον, ομότιμος καθηγητής κυτταρικής παθολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Πολλές από τις "τρελές" του ιδέες θεωρούνται σήμερα απόλυτα mainstream».
Πίνοντας... χολέρα
Η προσωπική ζωή του επιστήμονα ήταν σημαδεμένη από τραγωδία. Όταν η πρώτη του σύζυγος πέθανε από φυματίωση, ο ίδιος προσπάθησε να αυτοκτονήσει με υπερβολική δόση οπίου, αλλά επέζησε. Όταν η δεύτερη σύζυγός του νόσησε από τυφοειδή πυρετό, μολύνθηκε σκόπιμα με ασθένεια που μεταδίδεται από τσιμπούρια για να πεθάνει μαζί της, όμως και οι δύο επέζησαν. Αυτές οι εμπειρίες τον οδήγησαν να αναζητά τρόπους παράτασης της ζωής. «Με τη βοήθεια της επιστήμης», έγραψε, «ο άνθρωπος μπορεί να διορθώσει τις ατέλειες της φύσης του».
Το 1892, στη διάρκεια επιδημίας χολέρας στη Γαλλία, ήπιε ο ίδιος καλλιέργεια του βακτηρίου που προκαλεί τη νόσο, χωρίς να αρρωστήσει. Ζήτησε από έναν εθελοντή του εργαστηρίου να επαναλάβει το πείραμα, με το ίδιο αποτέλεσμα. Όταν όμως ένας δεύτερος εθελοντής παραλίγο να πεθάνει, ο Μέτσνικοφ κατάλαβε ότι κάτι στη χλωρίδα του εντέρου έκανε τη διαφορά. Ορισμένα μικρόβια εμπόδιζαν την ανάπτυξη της χολέρας, ενώ άλλα τη διευκόλυναν. Έτσι διαμόρφωσε τη θεωρία ότι η σωστή ισορροπία της εντερικής χλωρίδας θα μπορούσε να βοηθήσει στην πρόληψη ασθενειών που ταλαιπωρούσαν την ανθρωπότητα για αιώνες.
Την εποχή εκείνη επικρατούσε μια εντελώς διαφορετική θεωρία, σύμφωνα με την οποία το παχύ έντερο λειτουργούσε ως δεξαμενή δηλητηριωδών τοξινών, απομεινάρι από την εποχή που οι πρόγονοί μας δεν είχαν χρόνο να αδειάσουν το έντερό τους ενώ έτρεχαν από θηρευτές. Η θεωρία αυτή έφτασε στο σημείο ο Βρετανός χειρουργός Γουίλιαμ Λέιν να προτείνει την πλήρη αφαίρεση του παχέος εντέρου για θεραπεία πεπτικών διαταραχών.
Ο Μέτσνικοφ πίστευε πως υπήρχε πιο ήπιος δρόμος. Γνώριζε ήδη ότι το γαλακτικό οξύ μπορούσε να εμποδίσει την αλλοίωση του γάλακτος, μετατρέποντάς το σε προϊόν τύπου γιαουρτιού. «Αφού η γαλακτική ζύμωση εμποδίζει τη σήψη γενικότερα, γιατί να μη χρησιμοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο και μέσα στο πεπτικό σύστημα;» αναρωτήθηκε. Κατέληξε στα βουλγαρικά βακτήρια, ευρέως διαδεδομένα στην Ανατολική Ευρώπη για την παρασκευή γιαουρτιού, μια επιλογή που ενισχύθηκε και από τη μελέτη του πάνω σε ευρωπαίους υπεραιωνόβιους, οι οποίοι κατανάλωναν μεγάλες ποσότητες ξινόγαλα.
Ο ίδιος δεν πρόλαβε να δει τον κόσμο να επωφελείται από τις ιδέες του. Πέθανε από καρδιακή προσβολή το 1916, ζητώντας λίγο πριν πεθάνει από συνάδελφό του να εξετάσει «προσεκτικά» τα έντερά του μετά τον θάνατό του. Στη Γαλλία, μια σατιρική γελοιογραφία της εποχής τον απεικόνιζε ως «κατασκευαστή υπεραιωνόβιων», σαρκάζοντας τις θεωρίες του για το ξινόγαλα ως ελιξίριο μακροζωίας.
Η Danone και η Τζέιμι Λι Κέρτις
Οι ιδέες του όμως επιβίωσαν. Στη δεκαετία του 1910, ο Βαλκάνιος βιομήχανος Ισαάκ Καρασσό, εμπνευσμένος από το έργο του Μέτσνικοφ, ίδρυσε στη Βαρκελώνη εταιρεία παραγωγής γιαουρτιού που πουλιόταν αρχικά στα φαρμακεία ως θεραπευτικό προϊόν για παιδιά με εντερικές διαταραχές. Την ονόμασε Danone, από το χαϊδευτικό του γιου του, «μικρός Ντανιέλ». Μετά τον θάνατο του πατέρα, ο γιος ανέπτυξε την εταιρεία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έγινε γνωστή ως Dannon.
Παράλληλα με την άνοδο των αντιβιοτικών στα μέσα του 20ού αιώνα, οι θεωρίες του Μέτσνικοφ έμοιαζαν να ξεπερνιούνται. Όμως η υπερβολική χρήση των αντιβιοτικών, οι ανθεκτικοί μικροοργανισμοί και η αύξηση αυτοάνοσων νοσημάτων έφεραν ξανά στο προσκήνιο το ενδιαφέρον για τα ωφέλιμα βακτήρια. «Από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, οι γιατροί άρχισαν να αντιλαμβάνονται τις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις της χορήγησης αντιβιοτικών», εξηγεί ο Σκοτ Ποντόλσκι, διευθυντής του Κέντρου Ιστορίας της Ιατρικής στη Βοστώνη.
Το 2001 ο νομπελίστας Τζόσουα Λέντερμπεργκ έδωσε στο σύνολο αυτών των μικροοργανισμών το όνομα «μικροβίωμα», ενώ ο όρος «προβιοτικά», που είχε επινοηθεί ήδη από τη δεκαετία του 1950, περιγράφει οργανισμούς που συμβάλλουν θετικά στη μικροβιακή ισορροπία του σώματος. Σήμερα το πεδίο αυτό αντιστοιχεί σε μια βιομηχανία αξίας πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, με γιαούρτια και κεφίρ σε κάθε σούπερ μάρκετ.
Η ηθοποιός Τζέιμι Λι Κέρτις υπήρξε για χρόνια το πρόσωπο του προβιοτικού γιαουρτιού Activia της Danone, της εταιρείας που γεννήθηκε από την έρευνα του Μέτσνικοφ. Το 2010 η εταιρεία κλήθηκε να πληρώσει αποζημίωση 35 εκατομμυρίων δολαρίων επειδή διαφήμιζε υπερβολικά τα οφέλη του προϊόντος για το ανοσοποιητικό. Το γιαούρτι όμως όντως περιέχει ωφέλιμους μικροοργανισμούς που ενισχύουν τη δική μας χλωρίδα, μια αλήθεια που πηγάζει, τελικά, από τα πειράματα ενός παιδιού που αγαπούσε τις πεταλούδες.