Την γραβάτα ή κρεβάτα φόρεσε ο Αβραάμ Λίνκολν, όπως και ο Κάρι Γκραντ, ενώ πέρασε και στη μαζική ποπ κουλτούρα, αποδεικνύοντας ότι ένα αξεσουάρ μπορεί να κινείται ανάμεσα στην επίσημη ενδυμασία, την επίδειξη και τη δήλωση ταυτότητας.
Για πολλούς εργαζόμενους, η επιστροφή στο γραφείο μετά τις χειμερινές διακοπές συνοδεύεται από την επιστροφή σε μια γνώριμη «στολή»: κοστούμι και γραβάτα. Το καθημερινό αυτό αξεσουάρ της εταιρικής ζωής είναι, ωστόσο, ο σύγχρονος απόγονος ενός πολύ πιο θεατρικού και πολυτελούς ενδύματος — της κρεβάτας (cravat), ενός ογκώδους μαντηλιού στον λαιμό που παραπέμπει σε εικόνες αριστοκρατικής χλιδής, δεξιώσεων και κοσμικών ταξιδιών.
Την κρεβάτα φόρεσε ο Αβραάμ Λίνκολν, όπως και ο Κάρι Γκραντ, ενώ ο Λιμπεράτσε την ανέδειξε σε προσωπικό σήμα υπερβολής. Αργότερα πέρασε και στη μαζική ποπ κουλτούρα, από τη Μαντόνα μέχρι την αείμνηστη Νταϊάν Κίτον, αποδεικνύοντας ότι ένα αξεσουάρ μπορεί να κινείται ανάμεσα στην επίσημη ενδυμασία, την επίδειξη και τη δήλωση ταυτότητας.
Μια ιστορία που ξεκινά από πεδία μάχης
Πίσω από την εικόνα της κομψότητας, όμως, κρύβεται μια ιστορία που ξεκινά όχι από πασαρέλες αλλά από πεδία μάχης. Η ίδια η λέξη cravat (δανεισμένη από το γαλλικό cravate) συνδέεται, σύμφωνα με την αφήγηση που παρουσιάζεται στη σειρά Word of the Week του NPR, με την Ευρώπη του 17ου αιώνα και ειδικότερα με τον Τριακονταετή Πόλεμο, τη μεγάλη σύγκρουση του 1618–1648 ανάμεσα σε καθολικούς και προτεστάντες, που συχνά περιγράφεται ως ο τελευταίος μεγάλος θρησκευτικός πόλεμος της ηπείρου.
Όλα ξεκινάνε από Κροάτες μισθοφόρους
«Μαντήλια γύρω από τον λαιμό υπήρχαν πολύ πριν, αλλά η ιστορία της κρεβάτας αρχίζει πραγματικά στον Τριακονταετή Πόλεμο, όταν κέρδισε ευρύτερη ευρωπαϊκή αναγνώριση», εξηγεί ο στρατιωτικός ιστορικός Φίλιπ Χρεν, από το Καθολικό Πανεπιστήμιο της Κροατίας στο Ζάγκρεμπ.
Τότε είναι που εμφανίζεται στη γαλλική γλώσσα ο όρος «cravate» για να περιγράψει ένα χαρακτηριστικό στοιχείο στρατιωτικής ενδυμασίας που φορούσαν Κροάτες μισθοφόροι. Οι μονάδες αυτές είχαν αποκτήσει φήμη για την αγριότητα και την αποτελεσματικότητά τους στο πεδίο μάχης — μια εικόνα που αποτυπώνεται και σε μια σκληρή φράση που αποδίδεται στον Χρεν: «Ο Σουηδός βασιλιάς είπε ότι είναι η νέα φυλή του διαβόλου». Οι Κροάτες που πολεμούσαν στο πλευρό της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ξεχώριζαν ανάμεσα σε άλλα στοιχεία από τα κόκκινα μαντήλια που έδεναν στον λαιμό τους.
Το ύφασμα, από μετάξι ή βαμβάκι, εξυπηρετούσε πρακτικές ανάγκες: προστάτευε από το κρύο και τον καπνό της μάχης, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την περιποίηση τραυμάτων. «Οι τραυματισμένοι στρατιώτες μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το μαντήλι ως επίδεσμο, αλλά είχε και συμβολική σημασία», σημειώνει ο ιστορικός και δημοσιογράφος Βλάντιμιρ Μπρνάρντιτς, που έχει γράψει εκτενώς για την κροατική στρατιωτική ιστορία.
Και προσθέτει μια παράδοση που δίνει στο αντικείμενο έναν ρομαντικό, σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα: «Υπάρχουν θρύλοι ότι νεαρές γυναίκες και σύζυγοι στρατιωτών έδεναν το μαντήλι στον λαιμό των αγαπημένων τους για να δείξουν εμπιστοσύνη και αγάπη, και να δηλώσουν ότι θα τους περιμένουν όταν επιστρέψουν».
Η γοητεία δεν πέρασε απαρατήρητη από τους Γάλλους
Η γοητεία του μαντηλιού δεν πέρασε απαρατήρητη από τους Γάλλους, οι οποίοι δεν θαύμασαν μόνο τις πολεμικές ικανότητες των Κροατών αλλά και το στυλ τους. Πολλοί από αυτούς στρατολογήθηκαν σε επίλεκτα ιππικά σώματα που έμειναν γνωστά ως Royal Cravates, ενισχύοντας περαιτέρω τη σύνδεση του αξεσουάρ με το κύρος. «Τα μαντήλια πήραν το όνομά τους από τους Κροάτες. Δένονταν “με κροατικό τρόπο”, ή στα γαλλικά “à la Croate”», εξηγεί ο Χρεν.
Το αποφασιστικό βήμα προς τη μόδα, ωστόσο, έγινε όταν ο Λουδοβίκος ΙΔ’ υιοθέτησε την κρεβάτα ως στοιχείο της αυλής του. Ο “Βασιλιάς Ήλιος” λειτούργησε ως πρότυπο για την αριστοκρατία και, όπως λέγεται, οι υπηρέτες του του έφερναν κρεβάτες κάθε πρωί. Από το Παρίσι το αξεσουάρ εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη την Ευρώπη, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά ότι η εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο με νόμους και στρατούς αλλά και με αισθητικές νόρμες.
Η ιστορία της λέξης καταγράφεται και στο αγγλικό λεξιλογικό αρχείο: η πρώτη αναφορά της αγγλικής μορφής “cravat”, σύμφωνα με το Oxford English Dictionary, εντοπίζεται το 1656, σε κείμενο του Άγγλου αρχαιοδίφη και λεξικογράφου Τόμας Μπλάουντ. Αργότερα, στον 19ο αιώνα, με την άνοδο της αστικής τάξης και τη δυναμική της Βιομηχανικής Επανάστασης, εμφανίζεται η γραβάτα όπως αρχίζουμε να τη γνωρίζουμε: λιγότερο θεατρική από την κρεβάτα, περισσότερο πειθαρχημένη, συνδεδεμένη με την επαγγελματική εικόνα, τον καθωσπρεπισμό και αυτό που οι ιστορικοί περιγράφουν ως «κοινωνική πειθαρχία», ιδιαίτερα στην ανδρική ένδυση.
Στον 20ό αιώνα η γραβάτα εδραιώνεται στην επιχειρηματική, διπλωματική και πολιτική κουλτούρα, ενώ σταδιακά λειτουργεί και ως πεδίο προσωπικής έκφρασης: χρώματα, μοτίβα και υφές γίνονται μικρές δηλώσεις μέσα σε αυστηρούς κώδικες.
H ιστορία συναντά τη βιομηχανική τυποποίηση
Ακόμη και σε επίπεδο γλώσσας, ο δεσμός με την κροατική προέλευση παραμένει ορατός. Σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, η λέξη για τη γραβάτα κρατά την ετυμολογική συγγένεια με τον όρο για τους Κροάτες: “Krawatte” στα γερμανικά, “corbata” στα ισπανικά, “cravatta” στα ιταλικά, “γραβάτα” στα ελληνικά.
Και κάπου εκεί η ιστορία συναντά τη βιομηχανική τυποποίηση. Η σύγχρονη γραβάτα, με τη μορφή που κυριάρχησε παγκοσμίως, κατοχυρώθηκε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στη Νέα Υόρκη στις αρχές της δεκαετίας του 1920 από τον ράφτη Τζέσι Λάνγκσντορφ. Όπως λέει ο Ίγκορ Μλαντίνοβιτς, συνιδρυτής του Μουσείου Cravaticum στο Ζάγκρεμπ, «ο Λάνγκσντορφ έκανε επανάσταση όταν μιλάμε για γραβάτες», σχεδιάζοντάς τες έτσι ώστε να κρατούν το σχήμα τους και να μην «πέφτουν» όπως ένα καθαρά μεταξωτό μαντήλι. Το ίδιο μουσείο, μάλιστα, φιλοξενεί εκθέματα που δείχνουν πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η εφευρετικότητα γύρω από ένα τόσο καθημερινό αντικείμενο: από «αλεξίσφαιρη» γραβάτα κατασκευασμένη στην Ταϊλάνδη μέχρι γραβάτα ραμμένη από δέρμα νεκρού φιδιού.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η εφεύρεση και διάδοση του πολυεστέρα έκανε τις γραβάτες πιο προσιτές στην παραγωγή και την αγορά, ενώ τα σχέδια έγιναν πιο φωτεινά και πιο τολμηρά, καθρεφτίζοντας μετατοπίσεις στην αισθητική, την οικονομία και την κοινωνική διάθεση. Παρά τις αλλαγές σε ύφασμα και μοτίβα, όπως επισημαίνει ο Μλαντίνοβιτς, ο τρόπος παραγωγής έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητος εδώ και περίπου έναν αιώνα.
Και μαζί με την παραγωγή, αμετάβλητος μοιάζει να μένει και ο διχασμός γύρω από το τι συμβολίζει η γραβάτα: για άλλους επιτυχία, κομψότητα και κύρος, για άλλους σύμβολο εξουσίας, ελέγχου και καταπίεσης. Ίσως γι’ αυτό η ιστορία της δεν είναι απλώς μια ιστορία μόδας. Είναι μια ιστορία για το πώς ένα κομμάτι ύφασμα, γεννημένο σε πολεμικά στρατόπεδα, μετατράπηκε σε κώδικα κοινωνικής τάξης και, ταυτόχρονα, σε μικρό πεδίο αντίστασης ή αυτοέκφρασης — μια κληρονομιά που κουβαλά, έστω υπόγεια, κάτι από τη βία και τον συμβολισμό των πρώτων του αιώνων.