Το τελευταίο Big Mac που πωλήθηκε στην Ισλανδία εξακολουθεί να υπάρχει, να εκτίθεται δημόσια και να προσελκύει το ενδιαφέρον επισκεπτών από όλο τον κόσμο.
- Το 2009, ο Χιόρτουρ Σμάρασον αγόρασε το τελευταίο Big Mac στην Ισλανδία. Τρία χρόνια αργότερα, το ανακάλυψε στο γκαράζ του σχεδόν ανέπαφο, συνειδητοποιώντας πως δεν ήταν απλώς ένα γεύμα, αλλά ένα ιστορικό κειμήλιο για τη χώρα.
- Το Big Mac εκτέθηκε αρχικά στο Εθνικό Μουσείο και κατόπιν σε ξενώνες, μετατρεπόμενο σε τουριστικό αξιοθέατο. Η διατήρησή του οφείλεται στην αφυδάτωση, καθώς το προϊόν χάνει την υγρασία του πριν προλάβει να αποσυντεθεί, σύμφωνα με την εταιρεία.
- Η McDonald's εγκατέλειψε την Ισλανδία εξαιτίας της οικονομικής κρίσης του 2008. Η κατάρρευση της ισλανδικής κορόνας κατέστησε ασύμφορη την εισαγωγή υλικών από τη Γερμανία, αναγκάζοντας την αλυσίδα να κλείσει οριστικά τα καταστήματά της στη χώρα.
- Η απουσία της αλυσίδας ενίσχυσε την εικόνα της Ισλανδίας ως αυθεντικού προορισμού. Η τοπική αγορά προσαρμόστηκε με την αλυσίδα Metro, η οποία χρησιμοποιεί εγχώρια υλικά και δημιούργησε το «Παγκόσμιο Μπέργκερ» ως τοπικό σύμβολο κοσμοπολιτισμού.
Μπορεί ένα Big Mac να αποτελεί έκθεμα σε μουσείο; Κι όμως, στην Ισλανδία, ένα μπέργκερ της αλυσίδας McDonald's κατάφερε να αποκτήσει σχεδόν ιστορική υπόσταση.
Δεκαεπτά χρόνια μετά την αποχώρηση της αμερικανικής αλυσίδας από τη χώρα, το τελευταίο Big Mac που πωλήθηκε στην Ισλανδία εξακολουθεί να υπάρχει, να εκτίθεται δημόσια και να προσελκύει το ενδιαφέρον επισκεπτών από όλο τον κόσμο. Η ιστορία του δεν αφορά μόνο ένα σάντουιτς που αρνείται, σχεδόν πεισματικά, να αποσυντεθεί, αλλά και τη σχέση μιας μικρής χώρας με την παγκοσμιοποίηση, την οικονομική κρίση και την ίδια της την ταυτότητα.
Ένα αναμνηστικό της οικονομικής κρίσης
Όλα ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 2009, όταν η McDonald's ανακοίνωσε ότι κλείνει οριστικά και τα τρία καταστήματά της στην Ισλανδία. Την τελευταία ημέρα λειτουργίας τους, ένας κάτοικος της χώρας, ο Χιόρτουρ Σμάρασον, αποφάσισε να αγοράσει ένα Big Mac με πατάτες τηγανητές. Δεν είχε σκοπό να κάνει κάποιο κοινωνικό πείραμα ούτε να δημιουργήσει αξιοθέατο. Ήθελε απλώς να κρατήσει ένα αναμνηστικό από ένα γεγονός που εκείνη την εποχή θεωρήθηκε σημαντικό για τη χώρα. Το γεύμα παρέμεινε ξεχασμένο μέσα σε μια χάρτινη σακούλα στο γκαράζ του για χρόνια.
Το 2012, όταν ετοιμαζόταν να μετακομίσει, ανακάλυψε ξανά τη σακούλα ανάμεσα σε παλιά εργαλεία, κουτιά και αντικείμενα που είχαν μείνει για χρόνια αποθηκευμένα. Περίμενε να βρει ένα αποσυντεθειμένο γεύμα. Αντί γι' αυτό, αντίκρισε κάτι εντυπωσιακό. Το μπέργκερ και οι πατάτες έμοιαζαν σχεδόν ανέπαφα. «Έδειχνε σαν να το είχα αγοράσει πριν από δεκαπέντε λεπτά», θυμάται. «Το ίδιο συνέβαινε και με τις πατάτες. Όλα έμοιαζαν σχεδόν καινούργια. Απλώς, είχαν κρυώσει στη διαδρομή προς το σπίτι».
«Ήταν ένα ιστορικό αντικείμενο που ανήκε στην Ισλανδία»
Η εικόνα αυτή τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι κρατούσε στα χέρια του κάτι που ξεπερνούσε κατά πολύ ένα απλό γεύμα ταχείας εστίασης. «Ήταν πλέον ένα ιστορικό αντικείμενο που ανήκε στην Ισλανδία», λέει χαρακτηριστικά. «Το τελευταίο μπέργκερ της McDonald's στη χώρα. Και τι κάνεις με ένα ιστορικό αντικείμενο; Το βάζεις σε μουσείο».
Πράγματι, το τελευταίο Big Mac της Ισλανδίας μεταφέρθηκε αρχικά στο Εθνικό Μουσείο της χώρας, όπου παρέμεινε για περίπου έναν χρόνο. Οι υπεύθυνοι του μουσείου, ωστόσο, ανησύχησαν για το ενδεχόμενο αποσύνθεσής του και τελικά αποφάσισαν να το απομακρύνουν από τη συλλογή τους. Η ανησυχία αποδείχθηκε μάλλον υπερβολική.
Το μπέργκερ όχι μόνο δεν χάλασε, αλλά συνέχισε να διατηρείται σε αξιοσημείωτη κατάσταση. Σύμφωνα με ανακοίνωση που εξέδωσε αργότερα η McDonald's, η εξήγηση δεν βρίσκεται σε κάποιο μυστηριώδες συντηρητικό, αλλά στο γεγονός ότι τα προϊόντα χάνουν σταδιακά την υγρασία τους και αφυδατώνονται πριν προλάβουν να αποσυντεθούν.
Μετά το μουσείο, το γεύμα μεταφέρθηκε στον ξενώνα Bus Hostel Reykjavík, όπου εξελίχθηκε σε απρόσμενο τουριστικό αξιοθέατο. Επισκέπτες από κάθε γωνιά του κόσμου περνούσαν για να δουν από κοντά το διάσημο πλέον μπέργκερ. Σήμερα φιλοξενείται στον ξενώνα Snotra House, στη νότια Ισλανδία, συνεχίζοντας να προσελκύει το ενδιαφέρον όσων επισκέπτονται τη χώρα.
Το οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής
Η ιστορία του τελευταίου Big Mac δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς το οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής. Η McDonald's δεν εγκατέλειψε την Ισλανδία λόγω έλλειψης πελατών ή πολιτικής αστάθειας. Η αιτία ήταν η οικονομική κατάρρευση του 2008, όταν το ισλανδικό τραπεζικό σύστημα κατέρρευσε προκαλώντας βαθιά κρίση. Μέσα σε λίγους μήνες η ισλανδική κορόνα έχασε περίπου το μισό της αξίας.
Η McDonald's απαιτούσε όλα τα βασικά συστατικά των προϊόντων της να εισάγονται σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα της εταιρείας. Για την Ισλανδία, αυτό σήμαινε μεταφορές από τη Γερμανία. Με τη συναλλαγματική ισοτιμία να καταρρέει και τους δασμούς να παραμένουν υψηλοί, η λειτουργία των καταστημάτων έγινε οικονομικά ασύμφορη. Η μόνη εναλλακτική θα ήταν μια δραστική αύξηση των τιμών, κάτι που κρίθηκε αδύνατο. Έτσι, η εταιρεία αποχώρησε οριστικά από τη χώρα.
Η αποχώρηση είχε και συμβολική διάσταση. Η ανθρωπολόγος Κριστίν Λόφτσντοτιρ από το Πανεπιστήμιο της Ισλανδίας υποστηρίζει μιλώντας στο Bloomberg ότι το άνοιγμα της πρώτης McDonald's το 1993 είχε ιδιαίτερη σημασία για την εθνική αυτοεικόνα της χώρας. Μάλιστα, ο τότε πρωθυπουργός είχε φάει συμβολικά το πρώτο μπέργκερ της αλυσίδας κατά τα εγκαίνια. Κατά την ίδια, η στιγμή εκείνη θεωρήθηκε ένδειξη ότι η Ισλανδία εισερχόταν δυναμικά στον παγκοσμιοποιημένο δυτικό κόσμο.
Για δεκαετίες η χώρα προσπαθούσε να ενισχύσει τη θέση της ως σύγχρονο δυτικό κράτος μετά την ανεξαρτητοποίησή της από τη Δανία το 1944. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσία της McDonald's λειτουργούσε σχεδόν ως πολιτιστικό σύμβολο διεθνούς ένταξης. Γι' αυτό και το κλείσιμο των καταστημάτων το 2009 αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως πλήγμα στο κύρος της χώρας. Όπως εξηγεί η Λόφτσντοτιρ, αρκετοί Ισλανδοί πίστεψαν τότε ότι η απουσία της McDonald's έκανε τη χώρα να φαίνεται «κακή» ή απομονωμένη στα μάτια του υπόλοιπου κόσμου.
Η ειρωνεία είναι ότι με την πάροδο του χρόνου η απουσία της αλυσίδας λειτούργησε προς όφελος της Ισλανδίας. Καθώς ο τουρισμός εξελίχθηκε στη σημαντικότερη εξαγωγική δραστηριότητα της χώρας, η εικόνα μιας αυθεντικής, διαφορετικής και λιγότερο εμπορευματοποιημένης κοινωνίας άρχισε να αποκτά ιδιαίτερη αξία.
«Η απουσία μιας τόσο εμβληματικής παγκόσμιας αλυσίδας συνέβαλε στη δημιουργία της εντύπωσης ότι η Ισλανδία διατηρεί έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που αντιστέκεται στην ομογενοποίηση της παγκοσμιοποίησης», σημειώνει εμφατικά το άρθρο.
Παράλληλα, η αγορά βρήκε γρήγορα τρόπους προσαρμογής. Τα πρώην καταστήματα της McDonald's πέρασαν στην τοπική αλυσίδα Metro. Αντί για εισαγόμενα υλικά, η εταιρεία χρησιμοποίησε ισλανδικό κρέας και τοπικά προϊόντα, μειώνοντας σημαντικά το κόστος. Το πιο χαρακτηριστικό προϊόν της είναι το Heimsborgari, που μεταφράζεται ως «Παγκόσμιο Μπέργκερ» και λειτουργεί ως τοπική εκδοχή του Big Mac. Ακόμη και το όνομά του παραπέμπει στην έννοια του κοσμοπολιτισμού, αποδεικνύοντας ότι το μπέργκερ εξακολουθεί να συμβολίζει τη συμμετοχή της Ισλανδίας στη διεθνή κοινότητα, έστω και χωρίς την παρουσία της McDonald's.
Όσο για τον Χιόρτουρ Σμάρασον, παρακολουθεί με χιούμορ τη διαδρομή του απροσδόκητου κειμηλίου του.
«Δεν νομίζω ότι το να μη φάω ένα χάμπουργκερ είναι το πιο αξιοσημείωτο πράγμα που έχω κάνει στη ζωή μου», λέει γελώντας. «Αλλά αν αναζητήσεις το όνομά μου στο διαδίκτυο, οι περισσότερες φωτογραφίες που θα βρεις είναι ενός παλιού χάμπουργκερ».