Γιατί μια ιστορία που γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα πριν από 2.600 χρόνια εξακολουθεί να επηρεάζει τόσο μα τόσο βαθιά τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα;
- Το έπος της «Οδύσσειας» δεν αποτελεί σταθερό κείμενο ενός συγγραφέα, αλλά προϊόν μακράς προφορικής παράδοσης. Σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι αοιδοί συνδύαζαν μνήμη και αυτοσχεδιασμό, εμπλουτίζοντας την αφήγηση σε κάθε ζωντανή εκτέλεση.
- Η διαχρονική απήχηση της «Οδύσσειας» οφείλεται στην τεράστια επιρροή της σε λογοτεχνία και κινηματογράφο, από την «Κόλαση» του Δάντη έως το «Game of Thrones». Τα μοτίβα της έχουν ενσωματωθεί στη δυτική αφήγηση.
- Η πλοκή ξεκινά με την απόφαση των θεών για την επιστροφή του Οδυσσέα, ενώ ο ίδιος αφηγείται τις περιπέτειές του στους Φαίακες, περιγράφοντας συναντήσεις με μυθικά πλάσματα όπως ο Πολύφημος, η Κίρκη και οι Σειρήνες.
- Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, δοκιμάζοντας την πίστη των οικείων του πριν εκδικηθεί τους μνηστήρες. Το έπος θέτει διαχρονικά ερωτήματα για τον πόλεμο, την επιστροφή, τον γάμο και την ηγεσία.
Για περισσότερα από 2.600 χρόνια η «Οδύσσεια» του Ομήρου εξακολουθεί να συναρπάζει αναγνώστες, συγγραφείς, σκηνοθέτες και δημιουργούς κάθε είδους, αποτελώντας ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Η νέα κινηματογραφική μεταφορά του έπους από τον Κρίστοφερ Νόλαν, που έκανε πρεμιέρα στις κινηματογραφικές αίθουσες στις 17 Ιουλίου, έχει ήδη δημιουργήσει τεράστιες προσδοκίες και θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά γεγονότα της χρονιάς.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην υπερπαραγωγή του βραβευμένου σκηνοθέτη. Αναζωπυρώνει ένα διαχρονικό ερώτημα: γιατί μια ιστορία που γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα εξακολουθεί να επηρεάζει τόσο βαθιά τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα;
Τα πρώτα πλάνα της ταινίας υπόσχονται θεαματικές εικόνες, με τον μονόφθαλμο Κύκλωπα Πολύφημο, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, τον κόσμο των νεκρών και τις οργισμένες θάλασσες που ξεσηκώνει ο Ποσειδώνας να ζωντανεύουν στη μεγάλη οθόνη.
Ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας
Όμως πίσω από την περιπέτεια κρύβεται ένα έργο που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια ενός μύθου δράσης. Η «Οδύσσεια», που καταγράφηκε πιθανότατα τον 6ο ή τον 5ο αιώνα π.Χ., θεωρείται ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Αν και αποδίδεται παραδοσιακά στον Όμηρο, τον θρυλικό τυφλό αοιδό από τη Χίο, οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι το έπος αποτελεί προϊόν μιας μακράς προφορικής παράδοσης που προϋπήρχε επί αιώνες προτού αποκτήσει γραπτή μορφή.
Η θεωρία αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα από τις μελέτες του Αμερικανού κλασικού φιλολόγου Μίλμαν Πάρι τη δεκαετία του 1930. Μελετώντας τους προφορικούς επικούς τραγουδιστές των Βαλκανίων, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τόσο η «Οδύσσεια» όσο και η «Ιλιάδα» βασίζονταν σε μια παράδοση όπου οι αοιδοί συνδύαζαν μνήμη, αυτοσχεδιασμό και καθιερωμένες αφηγηματικές φόρμες.
Με άλλα λόγια, η ιστορία του Οδυσσέα δεν γεννήθηκε ως ένα σταθερό κείμενο, αλλά ως μια αφήγηση που μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, μεταβαλλόταν και εμπλουτιζόταν κάθε φορά που ακουγόταν μπροστά σε ένα κοινό.
Ένα έργο που μοιάζει «πιο μεταμοντέρνο παρά αρχαίο»
Η δημοσιογράφος και συγγραφέας Σάρλοτ Χίγκινς υποστηρίζει ότι ίσως η εμπειρία μιας τέτοιας ζωντανής αφήγησης, μέσα σε ένα μυκηναϊκό ανάκτορο, με έναν αοιδό να τραγουδά υπό το φως της φωτιάς, να ήταν ακόμη πιο συγκλονιστική από τη θεαματική κινηματογραφική εκδοχή του Νόλαν.
Όπως σημειώνει, η «Οδύσσεια» είναι ένα έργο που μοιάζει «πιο μεταμοντέρνο παρά αρχαίο», επειδή σχολιάζει διαρκώς τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται και αφηγούνται οι ιστορίες. Οι ίδιοι οι ήρωες συγκινούνται ακούγοντας τις περιπέτειές τους να γίνονται τραγούδι, σε ένα παιχνίδι αφήγησης που παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονο.
Έχει περάσει στο γενετικό υλικό της δυτικής αφήγησης
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η «Οδύσσεια» παραμένει ζωντανή είναι η τεράστια επιρροή της στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Ο κλασικός φιλόλογος και μεταφραστής Ντάνιελ Μέντελσον επισημαίνει ότι μοτίβα του έπους εμφανίζονται σε έργα όπως η «Κόλαση» του Δάντη, το «Star Trek», η «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων», ο «Μάγος του Οζ», το «Ψάχνοντας τον Νέμο», ο «Φύλακας στη Σίκαλη», ο «Μονομάχος», το «Περηφάνια και Προκατάληψη» και το «Game of Thrones».
Σε αυτά μπορούν να προστεθούν ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών», η τηλεοπτική σειρά «Homeland», η ταινία των αδελφών Κοέν «Ω αδελφέ, πού είσαι;», το «Οδυσσέας» του Τζέιμς Τζόις, το «Omeros» του Ντέρεκ Γουόλκοτ, η «Κίρκη» της Μάντλιν Μίλερ και η «Πηνελοπιάδα» της Μάργκαρετ Άτγουντ. Η ιστορία της επιστροφής ενός πολεμιστή στην πατρίδα του έχει περάσει, ουσιαστικά, στο γενετικό υλικό της δυτικής αφήγησης.
Παράλληλα, κάθε νέα ανάγνωση αποκαλύπτει και διαφορετικές διαστάσεις του έργου. Η Χίγκινς εξηγεί ότι, έπειτα από χρόνια δημοσιογραφικής κάλυψης του πολέμου στην Ουκρανία, δεν μπορεί πλέον να διαβάσει την «Οδύσσεια» χωρίς να σκέφτεται τους σημερινούς στρατιώτες που επιστρέφουν από το μέτωπο αλλαγμένοι, προσπαθώντας να επανενταχθούν στις οικογένειές τους. Οι ιστορίες για τραύματα, αναπηρίες, διαλυμένες σχέσεις και δύσκολες επανενώσεις αντανακλώνται έντονα στην περιπέτεια του Οδυσσέα, αποδεικνύοντας ότι τα μεγάλα ερωτήματα του έπους παραμένουν απολύτως επίκαιρα.
Η δύναμή της δεν εξαντλείται στην περιπέτεια
Η υπόθεση της «Οδύσσειας» είναι γνωστή, αλλά η δύναμή της δεν εξαντλείται στην περιπέτεια. Μετά την πτώση της Τροίας, ο Δίας και η Αθηνά αποφασίζουν ότι ήρθε η ώρα ο Οδυσσέας να επιστρέψει στην Ιθάκη, όπου παραμένει εγκλωβισμένος στο νησί της Καλυψώς. Την ίδια στιγμή, στο παλάτι του, η Πηνελόπη πιέζεται να διαλέξει νέο σύζυγο ανάμεσα στους αλαζόνες μνηστήρες που κατασπαταλούν την περιουσία του οίκου, ενώ ο νεαρός Τηλέμαχος ξεκινά το δικό του ταξίδι αναζητώντας νέα για τον πατέρα του.
Στη διαδρομή συναντά τον Νέστορα, τον Μενέλαο και την Ωραία Ελένη, ενώ ακούει και την ιστορία της δολοφονίας του Αγαμέμνονα από την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο, μια ιστορία που λειτουργεί ως προειδοποίηση για τον ίδιο τον Οδυσσέα.
Το μεγαλύτερο μέρος του έπους αποτελείται από την ίδια την αφήγηση του Οδυσσέα προς τους Φαίακες. Περιγράφει τη συνάντησή του με τους Λωτοφάγους, τους ανθρωποφάγους Λαιστρυγόνες, τον Πολύφημο, την Κίρκη, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, καθώς και την κάθοδό του στον Άδη.
Τα πραγματικά διαχρονικά ερωτήματα του έργου
Αφηγείται επίσης πώς οι σύντροφοί του αφανίστηκαν όταν παραβίασαν την απαγόρευση να αγγίξουν τα ιερά βόδια του θεού Ήλιου, αφήνοντάς τον μόνο να φτάσει στο νησί της Καλυψώς. Το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της ιστορίας αφηγείται ο ίδιος ο ήρωας, ένας άνθρωπος γνωστός για την πανουργία και την ικανότητά του να εξαπατά, δημιουργεί μια πολυεπίπεδη αφήγηση που εξακολουθεί να γοητεύει τους μελετητές.
Όταν οι Φαίακες τον μεταφέρουν τελικά κοιμισμένο στην Ιθάκη, ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει ως θριαμβευτής αλλά μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο. Δοκιμάζει την πίστη των δούλων, του γιου και της συζύγου του, μέχρι να αποκαλυφθεί η ταυτότητά του και να ακολουθήσει η αιματηρή εκδίκηση απέναντι στους μνηστήρες.
Πίσω από αυτή την κορύφωση όμως κρύβονται τα πραγματικά διαχρονικά ερωτήματα του έργου: τι σημαίνει να επιστρέφεις από έναν πόλεμο; Πώς επιβιώνει ένας γάμος μετά από δεκαετίες χωρισμού; Ποια είναι τα όρια της εκδίκησης; Τι σημαίνει να είσαι καλός ηγέτης, πατέρας ή σύζυγος; Πώς πρέπει να αντιμετωπίζονται οι ξένοι που φτάνουν στις ακτές μιας χώρας;
Είναι ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τον σύγχρονο κόσμο, γι' αυτό και, ανεξάρτητα από το αν η κινηματογραφική εκδοχή του Κρίστοφερ Νόλαν θα αποδειχθεί θρίαμβος ή απογοήτευση, η «Οδύσσεια» φαίνεται πως θα συνεχίσει να αποτελεί ένα έργο που συνομιλεί με κάθε νέα εποχή.