Ο σκηνοθέτης επιχείρησε ανεπιτυχώς να διατηρήσει ένα από τα πιο διάσημα λογοπαίγνια της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ένα αστείο σχεδόν τριών χιλιάδων ετών.
- Κατά την παρουσίασή του σε εκπομπή, ο Κρίστοφερ Νόλαν πληροφορήθηκε από τον παρουσιαστή Τζον Στιούαρτ ότι από τη νέα του ταινία «Οδύσσεια» απουσίαζε το περίφημο λογοπαίγνιο του ήρωα με τον Κύκλωπα, προκαλώντας την αυτοσαρκαστική αντίδραση του σκηνοθέτη.
- Ο σκηνοθέτης εξήγησε ότι γνώριζε το συγκεκριμένο λογοπαίγνιο και προσπάθησε να το ενσωματώσει, όμως εγκατέλειψε την ιδέα. Τα λογοπαίγνια είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθούν σε μεταφράσεις χωρίς να μοιάζουν τεχνητά ή επεξηγηματικά στο κοινό.
- Στην ομηρική αφήγηση, ο Οδυσσέας συστήνεται στον Πολύφημο με το όνομα «Οὖτις», δηλαδή «Κανένας». Όταν ο Κύκλωπας καλεί σε βοήθεια, οι υπόλοιποι τον αγνοούν, καθώς απαντά ότι τον τυφλώνει ο «Κανένας», ολοκληρώνοντας το σχέδιο απόδρασης.
- Ο Νόλαν αποκάλυψε επίσης την προέλευση της ιδέας για τον Δούρειο Ίππο, ο οποίος εμφανίζεται μισοθαμμένος στην άμμο. Η εικόνα αυτή προέκυψε δεκαετίες νωρίτερα, όταν είχε αναλάβει για λίγο τη σκηνοθεσία της ταινίας «Τροία».
Ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει χτίσει την καριέρα του πάνω σε περίπλοκες αφηγήσεις, εντυπωσιακές κινηματογραφικές εικόνες και ιστορίες που απαιτούν από τον θεατή να παραμείνει διαρκώς σε εγρήγορση. Υπάρχει, όμως, ένα στοιχείο που σπάνια συνδέει κανείς με τις ταινίες του: το χιούμορ.
Το αστείο που εγκαταλείφθηκε
Κι όμως, ο Βρετανός σκηνοθέτης αποκάλυψε ότι στην κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» επιχείρησε να διατηρήσει ένα από τα πιο διάσημα λογοπαίγνια της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ένα αστείο σχεδόν τριών χιλιάδων ετών που αποδίδεται στον ίδιο τον Όμηρο. Τελικά, όμως, αναγκάστηκε να το εγκαταλείψει, καθώς αποδείχθηκε σχεδόν αδύνατο να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη χωρίς να χαθεί το νόημά του.
Η αποκάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια της εμφάνισής του στην εκπομπή του Τζον Στιούαρτ, λίγες ημέρες πριν από την έξοδο της πολυαναμενόμενης «Οδύσσειας» στις κινηματογραφικές αίθουσες. Ο παρουσιαστής δεν έκρυψε τον ενθουσιασμό του για την ταινία, την οποία χαρακτήρισε «συγκλονιστική», εξηγώντας ότι την παρακολούθησε μαζί με σεναριογράφο της εκπομπής του που έχει μελετήσει το αρχαίο ελληνικό πρωτότυπο του ομηρικού έπους.
Όπως είπε χαριτολογώντας, επρόκειτο για «τον τύπο του ανθρώπου που μάλλον είναι λίγο ενοχλητικός να βλέπεις μαζί του την "Οδύσσεια"», αφού δεν παρέλειψε να επισημάνει μία και μοναδική απουσία από την ταινία.
Ο Κανένας
«Υπάρχει ένα αστείο που κάνει ο Οδυσσέας στον Κύκλωπα και στενοχωρήθηκε πολύ που δεν το είδε στην ταινία», είπε ο Στιούαρτ στον Νόλαν. Ο σκηνοθέτης απάντησε με διάθεση αυτοσαρκασμού: «Είναι λίγο αργά τώρα...». Στη συνέχεια εξήγησε ότι γνώριζε πολύ καλά το συγκεκριμένο λογοπαίγνιο και μάλιστα προσπάθησε να το ενσωματώσει στο σενάριο. «Το καταλαβαίνω. Είναι ένα λογοπαίγνιο. Τα λογοπαίγνια στις μεταφράσεις είναι πολύ δύσκολη υπόθεση. Προσπάθησα, αλλά δεν ήταν δυνατό να λειτουργήσει μέσα στην ταινία».
Το συγκεκριμένο εύρημα θεωρείται από πολλούς μελετητές ένα από τα αρχαιότερα λογοπαίγνια της δυτικής λογοτεχνίας. Βρίσκεται στο διάσημο επεισόδιο της συνάντησης του Οδυσσέα με τον Πολύφημο. Στην ομηρική αφήγηση, ο πολυμήχανος βασιλιάς της Ιθάκης παρουσιάζεται στον Κύκλωπα με το ψεύτικο όνομα «Οὖτις», δηλαδή «Κανένας».
Όταν αργότερα τυφλώνει τον Πολύφημο καρφώνοντας έναν πάσσαλο στο μοναδικό του μάτι, ο γίγαντας αρχίζει να ουρλιάζει ζητώντας βοήθεια. Οι υπόλοιποι Κύκλωπες συγκεντρώνονται έξω από τη σπηλιά και τον ρωτούν ποιος του επιτίθεται. Εκείνος απαντά ότι «Κανένας» τον σκοτώνει. Οι υπόλοιποι εκλαμβάνουν τη φράση κυριολεκτικά, πιστεύουν ότι δεν κινδυνεύει από κάποιον εχθρό και αποχωρούν, αφήνοντας τον Οδυσσέα να ολοκληρώσει το σχέδιό του.
Ένα λεκτικό παιχνίδι που χάνεται ολοκληρωτικά στα αγγλικά
Πρόκειται για μια σκηνή που δεν βασίζεται μόνο στην ευφυΐα του ήρωα, αλλά και στη διπλή σημασία της ίδιας της λέξης. Στα αρχαία ελληνικά, το όνομα και η αντωνυμία δημιουργούν ένα λεκτικό παιχνίδι που χάνεται σχεδόν ολοκληρωτικά όταν μεταφραστεί σε άλλη γλώσσα.
Όπως παραδέχθηκε ο Νόλαν, το πρόβλημα δεν ήταν η σημασία της σκηνής αλλά η αδυναμία να αποδοθεί η ίδια γλωσσική ευφυΐα στο σύγχρονο κοινό χωρίς να μοιάζει τεχνητή ή επεξηγηματική. Μάλιστα, στο πρωτότυπο κείμενο υπάρχουν και επιπλέον λεκτικά παιχνίδια που συνδέονται με το ίδιο εύρημα και τα οποία γίνονται αντιληπτά μόνο μέσα από τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
Η συζήτηση δεν περιορίστηκε μόνο σε αυτή τη μικρή λεπτομέρεια. Ο Νόλαν αποκάλυψε επίσης πώς γεννήθηκε μία από τις πιο εντυπωσιακές εικόνες της ταινίας, που αφορά τον Δούρειο Ίππο. Σε αντίθεση με τη γνωστή εικονογραφία, όπου το ξύλινο άλογο στέκεται έξω από τα τείχη της Τροίας πάνω σε τροχούς, στη δική του εκδοχή εμφανίζεται μισοθαμμένο στην άμμο μιας παραλίας, σαν να το έχει ξεβράσει η θάλασσα.
Ο σκηνοθέτης εξήγησε ότι η ιδέα αυτή τον απασχολεί εδώ και δεκαετίες. «Για ένα σύντομο διάστημα είχα αναλάβει να σκηνοθετήσω την "Τροία", πάνω στο σενάριο του Ντέιβιντ Μπένιοφ, που βασιζόταν στην "Ιλιάδα". Τότε μου ήρθε η ιδέα του αλόγου μισοθαμμένου στην άμμο, έτοιμου είτε να καταστραφεί είτε να το παρασύρουν τα κύματα. Όταν οι Τρώες το ανακαλύπτουν, είναι το τελευταίο πράγμα που θα τους περνούσε από το μυαλό ότι προορίζεται να μεταφερθεί μέσα στην πόλη. Δεν έχει ρόδες, δεν μοιάζει με αντικείμενο που μπορεί να κυλήσει προς τα τείχη. Αυτή η εικόνα έμεινε στο μυαλό μου για δεκαετίες. Αναρωτιόμουν πώς μπορούμε να παρουσιάσουμε αυτή την ιστορία στο κοινό έτσι ώστε να την πιστέψει πραγματικά. Αυτή έγινε η βασική αρχή ολόκληρης της ταινίας. Θέλουμε ο θεατής να ακολουθήσει αυτό το ταξίδι μαζί μας. Πρέπει να του δώσουμε έναν λόγο να πιστέψει».