Η ταινία έχει μετατραπεί στην πιο αμφιλεγόμενη κινηματογραφική παραγωγή της χρονιάς - ένα αλεξικέραυνο για κάθε λογής πολιτικές και πολιτισμικές διαμάχες.
- Συντηρητικοί κύκλοι αντιδρούν έντονα στις επιλογές του καστ, εστιάζοντας στην ανάθεση του ρόλου της Ελένης στη μαύρη ηθοποιό Λουπίτα Νιόνγκο και στη συμμετοχή του τρανς ηθοποιού Έλιοτ Πέιτζ και του ράπερ Τράβις Σκοτ.
- Ακαδημαϊκοί χαρακτηρίζουν τη συζήτηση «ανόητη», καθώς ο ρόλος της Ελένης είναι μικρός, ενώ η ελληνοβρετανική κοινότητα εκφράζει την απογοήτευσή της για την απουσία Ελλήνων ηθοποιών από μια παραγωγή βασισμένη στο εθνικό έπος.
- Η κριτική επεκτείνεται στην αισθητική της ταινίας, με πανοπλίες που θυμίζουν Batman, αλλά και στη χρήση σύγχρονου λεξιλογίου και αμερικανικής προφοράς, απομακρυνόμενη από την καθιερωμένη βρετανική εκφορά σε ιστορικά έπη.
- Η ένταση αποδίδεται στο ότι ο Νόλαν θεωρείται σκηνοθέτης που προσελκύει και τη δεξιά και την αριστερά, με τους συντηρητικούς να αισθάνονται «προδομένοι» από την προοδευτική προσέγγιση σε ένα σεβαστό κλασικό κείμενο.
Η προτελευταία ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, το πολυβραβευμένο «Oppenheimer», αφηγούνταν την εφεύρεση της ατομικής βόμβας και το ηθικό δίλημμα της θανάτωσης δεκάδων χιλιάδων αμάχων. Λογικά, ο σκηνοθέτης θα περίμενε πως η επόμενή του ταινία θα ήταν πολύ λιγότερο αμφιλεγόμενη. Άλλωστε, «Η Οδύσσεια» βασίζεται στο αρχαίο έπος του Ομήρου, γεμάτο πολεμιστές, βασιλείς, θεούς και τέρατα - τι θα μπορούσε να ενοχλήσει; Το ύψος του Κύκλωπα Πολύφημου; Το ξύλο του Δούρειου Ίππου; Αποδεικνύεται όμως ότι ο κόσμος βρήκε αφορμή να διαμαρτυρηθεί για σχεδόν... τα πάντα.
Η ταινία έχει μετατραπεί στην πιο αμφιλεγόμενη κινηματογραφική παραγωγή της χρονιάς - ένα κινηματογραφικό... αλεξικέραυνο για κάθε λογής πολιτικές και πολιτισμικές διαμάχες. Προς τι όμως τόσο μίσος και αλληλοσπαραγμός;
Μεγάλο μέρος της κριτικής προήλθε από συντηρητικούς κύκλους
Μεγάλο μέρος της κριτικής προήλθε από συντηρητικούς κύκλους, που φοβήθηκαν ότι η ταινία θα ήταν υπερβολικά «φιλελεύθερη» ή woke. Δεν άρεσε σε όλους η επιλογή του Νόλαν να προσλάβει τον τρανς ηθοποιό Έλιοτ Πέιτζ και τον ράπερ Τράβις Σκοτ για να υποδυθούν έναν ακόμη αδιευκρίνιστο (σεναριακά) χαρακτήρα και τον ποιητή Δημόδοκο, αντίστοιχα.
Αντιδράσεις προκάλεσε επίσης η επιλογή της μαύρης ηθοποιού Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ελένης της Τροίας - που ο Όμηρος περιγράφει ως «λευκόχειρη». Η ταινία του Βόλφγκανγκ Πέτερσεν «Τροία» (2004), χαλαρά εμπνευσμένη από την Ιλιάδα, δεν είχε ιδιαίτερα θερμούς υποστηρικτές πριν από έναν χρόνο, όμως πρόσφατα αναδείχθηκε από κάποιους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως ανώτερη εκείνης του Νόλαν, τουλάχιστον στην επιλογή του Μπραντ Πιτ ως Αχιλλέα και της Νταϊάν Κρούγκερ ως Ελένης.
Ένας ακροδεξιός blogger, ο Ματ Ουόλς, ισχυρίστηκε ότι ο Νόλαν επέλεξε μια ηθοποιό κενυατικής καταγωγής επειδή φοβόταν μήπως τον αποκαλέσουν ρατσιστή - χωρίς να προσκομίσει καμία απόδειξη γι' αυτόν τον ισχυρισμό, ενώ η μεγάλη πλειονότητα του καστ παραμένει λευκή. Αυτό, ωστόσο, δεν εμπόδισε τον Έλον Μασκ να συμφωνήσει δημόσια μαζί του.
«Όλη αυτή η συζήτηση είναι ιδιαίτερα ανόητη»
Κάποιοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατηγόρησαν με τη σειρά τους τον Ουόλς και τον Μασκ για μισαλλοδοξία. Άλλοι πάλι επέλεξαν μια πιο ακαδημαϊκή προσέγγιση. Ο καθηγητής Ντάνιελ Μέντελσον, του οποίου η μετάφραση του ομηρικού έπους κυκλοφόρησε πέρυσι, δήλωσε στο βρετανικό φεστιβάλ Hay τον Μάιο ότι διασκέδασε βλέποντας «όλους αυτούς τους τύπους να ανησυχούν ξαφνικά για την ελληνική λογοτεχνία».
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Telegraph, ο Μέντελσον σημείωσε: «Το αστείο είναι ότι η Ελένη έχει ελάχιστο ρόλο στην Οδύσσεια... οπότε όλη αυτή η συζήτηση είναι ιδιαίτερα ανόητη». Υποστήριξε πάντως ότι η επιλογή της Νιόνγκο «συνάδει με το ζήτημα του μύθου της Τροίας, που αφορά το πώς σκεφτόμαστε την ομορφιά».
Στο περιοδικό Elle, η ίδια η Νιόνγκο απάντησε λακωνικά στις επικρίσεις: «Πρόκειται για μυθολογική ιστορία. Το καστ μας αντιπροσωπεύει τον κόσμο». Κάποιοι, ωστόσο, επισήμαναν ότι αυτό δεν ισχύει απόλυτα, κάνοντας λόγο για την απουσία Ελλήνων ηθοποιών. Οι Έλληνες «έχουν και πάλι μείνει εκτός, χωρίς καμία εξήγηση, από τα δικά τους θεμελιώδη μυθολογικά έπη», έγραψε ο Ελληνοβρετανός δημοσιογράφος Κρις Κοτόνου στον Guardian. «Αν μια ταινία θέλει να αντιπροσωπεύσει τον κόσμο, δεν θα ήταν λογικό να δώσει έστω μία θέση στο τραπέζι σε όσους συνδέονται πιο αυθεντικά με την πηγή;»
Δεν ήταν όλες οι κριτικές ρητά συντηρητικές
Δεν ήταν όλες οι κριτικές ρητά συντηρητικές. Όταν κυκλοφόρησε το πρώτο τρέιλερ τον Δεκέμβριο, πολλοί σχολίασαν ότι η σκούρα πανοπλία του Αγαμέμνονα (Μπένι Σάφντι) θύμιζε στολή του Μπάτμαν, ενώ το πλοίο του Οδυσσέα έμοιαζε με «βίκινγκ» - υπονοώντας πως ακόμη και ταινίες με γίγαντες και μάγισσες θα έπρεπε να μένουν πιστές στην ιστορική πραγματικότητα.
«Αναρωτιέμαι μήπως έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε το μυθολογικό υλικό σαν να ήταν ιστορικό», λέει στο BBC η καθηγήτρια Σούζαν Ντίσι, συγγραφέας του βιβλίου «The Greek Gods and Their Worlds». «Κι όμως, η Οδύσσεια αναδημιουργείται συνεχώς και σχεδόν κάθε εποχή παράγει τον δικό της Όμηρο».
Άλλη μια αντίδραση προκλήθηκε από τρέιλερ στο οποίο οι ηθοποιοί - ακόμη και οι Βρετανοί - μιλούσαν με αμερικανική προφορά και σύγχρονο λεξιλόγιο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο Τομ Χόλαντ που λέει «Ο μπαμπάς μου γυρίζει σπίτι» με τη φωνή του Spider-Man, αντί να προφέρει «πατέρας» με ύφος άξιο της Royal Shakespeare Company. «Ακούγεται σαν να προσπαθούν να κάνουν μια επική συζήτηση έξω από ένα Starbucks», σχολίασε κάποιος χρήστης.
Ωστόσο, όπως σημειώνει η Ντίσι, «η βρετανική προφορά σε ιστορικά έπη ακούγεται “σωστή” λόγω μακράς κινηματογραφικής παράδοσης και όχι επειδή είναι πιο κοντά στην αρχαία ελληνική ομιλία». Κατά τη γνώμη της, μάλιστα, ένας πιο καθημερινός διάλογος θα μπορούσε να είναι πιο πιστός στο πνεύμα της ομηρικής αφήγησης, καθώς η Οδύσσεια ήταν προφορική παράσταση και λαϊκή ψυχαγωγία, όχι απλώς κανονικό κείμενο.
Ένας ακόμη πιθανός λόγος για την ένταση των αντιδράσεων
Ένας πιθανός λόγος για την ένταση των αντιδράσεων είναι ότι ο κόσμος αγαπά να διαμαρτύρεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όταν μια ταινία δεν είναι ακριβώς όπως τη φαντάστηκε - και «Η Οδύσσεια» προσφέρει τον μεγαλύτερο δυνατό στόχο. Οι ταινίες του Νόλαν αποτελούν πάντα μεγάλα πολιτισμικά γεγονότα, πανάκριβα και πολυσυζητημένα, οπότε όποιος έχει κάτι να πει ξέρει πως κάποιος θα τον ακούσει.
Το ίδιο, άλλωστε, είχε συμβεί και με τη μεταφράστρια Έμιλι Ουίλσον, όταν κυκλοφόρησε η δική της μετάφραση της Οδύσσειας το 2017 και δέχθηκε, όπως έχει περιγράψει η ίδια, «μισογυνικό τρολάρισμα» για τη σύγχρονη γλώσσα που χρησιμοποίησε. «Το βρίσκω αρκετά αινιγματικό», δήλωσε πρόσφατα στο Vulture. «Πρόκειται για ανθρώπους που δεν νοιάζονται πραγματικά για το ποίημα, αλλά μόλις μπαίνει στη μέση αυτός ο πολιτισμικός πόλεμος στο διαδίκτυο, επιδεικνύουν έναν προστατευτισμό απέναντί του».
Σημαντικό ρόλο παίζει και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Νόλαν αποτελεί μια ασυνήθιστη περίπτωση μέσα στους «πολιτισμικούς πολέμους», σύμφωνα με τον Τομ Σόουν, συγγραφέα του βιβλίου αναφοράς για τον σκηνοθέτη, «The Nolan Variations». «Είναι ένας σκηνοθέτης-τεστ Rorschach», λέει ο Σόουν στο BBC. «Φτιάχνει ταινίες στις οποίες η αριστερά μπορεί να βρει έγκριση εξίσου εύκολα με τη δεξιά - συχνά και τα δύο ταυτόχρονα».
Εικόνες και ρητορική από την τριλογία του Batman, για παράδειγμα, έχουν υιοθετηθεί από τη δεξιά, οπότε κάποιοι από αυτό το πολιτικό στρατόπεδο ίσως νιώθουν προδομένοι που η «Οδύσσεια» φαντάζει πιο προοδευτική. «Ανάμεσα σε όλα τα εμπορικά μπλοκμπάστερ που έχουν προκαλέσει αντι-“woke” αισθήματα, από τον Star Wars μέχρι τη Μικρή Γοργόνα, η Οδύσσεια είναι η πιο επώδυνη για τους συντηρητικούς, γιατί, τουλάχιστον εξωτερικά, οι ταινίες του Νόλαν έμοιαζαν να γέρνουν προς τα δεξιά και όχι προς τα αριστερά», λέει ο Σόουν.
Ο Νόλαν, εξάλλου, γυρίζει πάντα ταινίες με τον δικό του ιδιόρρυθμο τρόπο - είτε αφορούν τον Batman, τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο είτε το διάστημα - χωρίς να ακολουθεί τους κανόνες κάθε είδους. Αυτή ακριβώς η ξεχωριστή προσέγγιση μπορεί να φαντάζει ιεροσυλία όταν εφαρμόζεται σε ένα τόσο σεβαστό κείμενο όσο η Οδύσσεια του Ομήρου.
Ωστόσο, τα ίδια στοιχεία που προκάλεσαν τις αντιδράσεις είναι κι εκείνα που πιθανότατα θα εξασφαλίσουν την εμπορική επιτυχία της ταινίας. Η «Οδύσσεια» είναι ήδη γνωστή για την τεράστια κλίμακά της, τη λογοτεχνική της παράδοση και την ασυμβίβαστη ατομικότητά της. Γι' αυτό ακριβώς τη σχολιάζουν τόσο πολύ - και γι' αυτό ακριβώς θα πάνε να τη δουν.