Στη Βρετανία αλλά και αλλού η βιβλιοθεραπεία γνωρίζει ραγδαία άνοδο ως μέσο ενίσχυσης της ευεξίας και βοήθειας σε δύσκολες αποφάσεις ζωής.
- Η βιβλιοθεραπεία, που προτείνει μυθοπλαστικά έργα για την ενίσχυση της ψυχικής υγείας, γνωρίζει ραγδαία άνοδο. Οι υποστηρικτές της θεωρούν ότι η εμβάθυνση σε φανταστικούς κόσμους βοηθά τους αναγνώστες να επεξεργαστούν συναισθήματα και να ανακαλύψουν στρατηγικές αντιμετώπισης.
- Η μέθοδος έχει ιστορικές ρίζες στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και σήμερα εφαρμόζεται με πολλές μορφές, από ιδιωτικές συνεδρίες μέχρι προγράμματα του εθνικού συστήματος υγείας της Βρετανίας και μη κερδοσκοπικών οργανισμών που καταρτίζουν ειδικούς καταλόγους.
- Ειδικοί εκφράζουν ανησυχία για την έλλειψη ισχυρών επιστημονικών στοιχείων, τονίζοντας πως δεν αποτελεί πανάκεια. Έρευνες δείχνουν ότι ορισμένα μυθιστορήματα μπορεί να επιδεινώσουν συμπτώματα σε άτομα με διατροφικές διαταραχές ή εξαρτήσεις, καθιστώντας την προσέγγιση πολύπλοκη.
- Παρά τις επιστημονικές επιφυλάξεις, πολλοί αναγνώστες αναφέρουν ότι τα βιβλία τους βοήθησαν να κατανοήσουν τις ανάγκες τους και να νιώσουν λιγότερο μόνοι. Το πραγματικό όφελος, ωστόσο, ενισχύεται σημαντικά όταν η ανάγνωση συνδυάζεται με συζήτηση.
Το καλοκαίρι του 2017 η Ελίζαμπεθ Ράσελ περνούσε μια δύσκολη φάση. Βρισκόταν εν μέσω ενός επώδυνου διαζυγίου, με δύο έφηβα παιδιά, ενώ πάλευε χρόνια με κατάθλιψη. Δασκάλα και βιβλιοθηκάριος σε δημοτικό σχολείο του Κονέκτικατ, η ίδια περιγράφει εκείνη την περίοδο ως εξαιρετικά αγχωτική. Τότε ανακάλυψε στο ίντερνετ κάτι που ονομάζεται δημιουργική βιβλιοθεραπεία, μια μέθοδο κατά την οποία προτείνονται εξατομικευμένα λογοτεχνικά έργα με στόχο τη βελτίωση της ψυχικής υγείας. Το όνομα που ξεχώριζε ήταν της Έλα Μπερτχόλντ, βιβλιοθεραπεύτριας από το Σάσεξ της Αγγλίας και συγγραφέως του βιβλίου The Novel Cure. Η Ράσελ, μανιώδης αναγνώστρια, αποφάσισε αμέσως να δοκιμάσει.
Αφού τη ρώτησε για τις αναγνωστικές της συνήθειες και συζήτησε μαζί της τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε, η Μπερτχόλντ της έστειλε έναν κατάλογο βιβλίων σχετικών με τη ζωή της, πολλά από τα οποία είχαν ήρωες που έπαιρναν δύσκολες συζυγικές αποφάσεις. Η Ράσελ λέει πως έμεινε άφωνη. Το να μαθαίνει από τα λάθη και τα μαθήματα φανταστικών χαρακτήρων τη βοήθησε να επεξεργαστεί όσα βίωνε και ένιωσε λιγότερο μόνη. Όπως λέει η ίδια, «άνοιξε κάτι μέσα μου που έπρεπε να ανοίξει και να επουλωθεί».
Οι υποστηρικτές της βιβλιοθεραπείας μέσω μυθοπλασίας
Στη Βρετανία και αλλού, η βιβλιοθεραπεία, που περιλαμβάνει επίσης προτάσεις μη μυθοπλαστικών και αυτοβοηθητικών βιβλίων, γνωρίζει ραγδαία άνοδο ως μέσο ενίσχυσης της ευεξίας και βοήθειας σε δύσκολες αποφάσεις ζωής.
Οι υποστηρικτές της βιβλιοθεραπείας μέσω μυθοπλασίας υποστηρίζουν ότι η βύθιση σε πλούσιους φανταστικούς κόσμους, συχνά καθρέφτες πραγματικών εμπειριών, βοηθά τους αναγνώστες να επεξεργαστούν συναισθήματα και να ανακαλύψουν στρατηγικές αντιμετώπισης. Σε άρθρο τους στο περιοδικό The Lancet το 2016, δύο ερευνητές έγραψαν ότι η εμβάθυνση σε σπουδαία λογοτεχνία μπορεί να συμβάλει στην ανακούφιση του άγχους και του στρες.
Ωστόσο, δεν βοηθά κάθε είδος μυθοπλασίας κάθε άνθρωπο. Αρκετοί ειδικοί εκφράζουν ανησυχία για μια, όπως λένε, υπερβολική υπόσχεση της δημιουργικής βιβλιοθεραπείας στη θεραπεία συγκεκριμένων ψυχικών παθήσεων, όπου τα επιστημονικά στοιχεία παραμένουν λιγοστά. Ο Τζέιμς Κάρνεϊ, υπολογιστικός γνωσιακός επιστήμονας στο London Interdisciplinary School, λέει χαρακτηριστικά πως «υπάρχει η αντίληψη ότι τα βιβλία είναι ένα σχεδόν μαγικό αντικείμενο που θα διορθώσει τα πάντα. Νομίζω πως για ορισμένες καταστάσεις και ορισμένους τύπους προσωπικότητας αυτό ισχύει, όμως η ιδέα ότι πρόκειται για πανάκεια είναι απλώς λανθασμένη».
Ξεκίνησε στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο
Η βιβλιοθεραπεία εντοπίζεται ιστορικά στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν βιβλία χρησιμοποιήθηκαν για την ανακούφιση του πόνου και του τραύματος στρατιωτών, ενώ επανήλθε στο προσκήνιο τη δεκαετία του 1990. Σήμερα παίρνει πολλές μορφές, από επαγγελματίες όπως η Μπερτχόλντ, που χρεώνει περίπου 130 δολάρια τη συνεδρία, έως γιατρούς του εθνικού συστήματος υγείας της Βρετανίας που παραπέμπουν ασθενείς σε βιβλία, όπως ο Άντριου Σούμαν. Ο ίδιος τονίζει ότι η μυθοπλασία δεν υποκαθιστά άλλες θεραπείες, αλλά «σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες μπορεί να είναι εξαιρετικά ενισχυτική».
Από το 2013, ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός The Reading Agency στη Βρετανία καταρτίζει καταλόγους βιβλίων για ανθρώπους με άνοια ή κατάθλιψη, μέσω του προγράμματος Reading Well. Η Τζέμα Τζόλι, επικεφαλής υγείας και ευεξίας του οργανισμού, εξηγεί ότι στόχος είναι να καθοδηγούνται οι άνθρωποι προς πραγματικά χρήσιμους τίτλους. Μέσω συνεργασίας με δημόσιες βιβλιοθήκες, το πρόγραμμα έχει διευκολύνει τον δανεισμό πάνω από 3,9 εκατομμυρίων βιβλίων.
Η επιστημονική εικόνα, πάντως, παραμένει σύνθετη. Η ψυχολόγος Τζούλια Πόεριο του Πανεπιστημίου του Σάσεξ σημειώνει πως όσοι διαβάζουν τακτικά μυθοπλασία τείνουν να είναι λιγότερο αγχωμένοι και μοναχικοί, αλλά αναρωτιέται αν η ανάγνωση βελτιώνει πράγματι την ευεξία ή αν απλώς οι άνθρωποι με καλύτερη ευεξία τείνουν να διαβάζουν περισσότερο. Για τα αυτοβοηθητικά βιβλία τα οφέλη είναι πιο ξεκάθαρα, ωστόσο για τη μυθοπλασία τα στοιχεία είναι πιο ασαφή, ιδίως όσον αφορά συγκεκριμένες ψυχικές διαταραχές.
Ορισμένα είδη μυθοπλασίας μπορούν να προκαλέσουν βλάβη
Βέβαια, ορισμένα είδη μυθοπλασίας φαίνεται πως μπορούν να προκαλέσουν βλάβη. Σε έρευνα του 2018, η Έμιλι Τροσιάνκο, λογοτεχνική επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, συνεργάστηκε με τη βρετανική οργάνωση Beat για διατροφικές διαταραχές και ρώτησε σχεδόν 900 ανθρώπους, οι περισσότεροι με ιστορικό διατροφικής διαταραχής, πώς επηρέασε η ανάγνωση μυθιστορημάτων τη διάθεσή τους.
Προς έκπληξή της, η ανάγνωση βιβλίων με ήρωες που είχαν διατροφικές διαταραχές έτεινε να επιδεινώνει τα συμπτώματα. «Λογοτεχνία είναι κάτι πολύπλοκο. Οι άνθρωποι είναι πολύπλοκοι, άρα γιατί να μην περιμένουμε και τα αποτελέσματα να είναι πολύπλοκα;» σχολιάζει η ίδια.
Ο Κάρνεϊ πιστεύει ότι κάτι αντίστοιχο μπορεί να ισχύει και για άτομα με εξαρτήσεις, όταν διαβάζουν μυθιστορήματα που τείνουν να ρομαντικοποιούν τη χρήση ουσιών. Ο Σούμαν, από την πλευρά του, τονίζει ότι συζητά μυθοπλασία μόνο με ασθενείς που γνωρίζει καλά και ποτέ δεν θα τη συνιστούσε σε ανθρώπους με ψυχωσικά συμπτώματα ή αυτοκτονικό ιδεασμό.
Παρά τις επιφυλάξεις, πολλοί εξακολουθούν να βεβαιώνουν πως η μυθοπλασία τους βοήθησε. Στην ετήσια έρευνα του Reading Agency το 2022, το 81% όσων συμμετείχαν δήλωσε πως το βιβλίο που τους προτάθηκε τούς βοήθησε να κατανοήσουν καλύτερα τις ανάγκες τους. Η Τζόλι εξηγεί ότι το πιο συχνό σχόλιο αφορά το αίσθημα ότι δεν είναι μόνοι. Ο Κάρνεϊ, ωστόσο, επισημαίνει πως το πραγματικό όφελος έρχεται όταν οι άνθρωποι συζητούν τα βιβλία μαζί με άλλους, κάτι που κάνει την εμπειρία πιο ουσιαστική.
Η Ράσελ παραμένει πεπεισμένη ότι η βιβλιοθεραπεία προσφέρει έναν δρόμο προς την καλύτερη ψυχική υγεία και έχει επαναλάβει τη συνεδρία με τη Μπερτχόλντ αρκετές φορές έκτοτε, ενώ τη χρησιμοποιεί και με τους μαθητές της, επιλέγοντας βιβλία για την εμπειρία της μετανάστευσης ή την απώλεια. «Νομίζω ότι το σημαντικότερο είναι να μη νιώθεις τόσο μόνος», λέει.