Τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλό μας και γιατί ελκυόμαστε από συγκεκριμένα είδη βιβλίων ενώ άλλοι λατρεύουν κάτι εντελώς διαφορετικό;
- Η ανάγνωση ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλαπλές περιοχές του εγκεφάλου, προσομοιώνοντας την εμπειρία της ιστορίας. Αυτή η διαδικασία, γνωστή ως «αφηγηματική μεταφορά», μας κάνει να βιώνουμε έντονα και αληθινά τα συναισθήματα των χαρακτήρων που διαβάζουμε.
- Η έλξη προς συγκεκριμένα είδη βιβλίων εξαρτάται από τις προσωπικές προτιμήσεις σε σκηνικό ή θέμα, οι οποίες αλλάζουν στη διάρκεια της ζωής. Χαρακτηριστικά όπως η αναζήτηση έντονων ερεθισμάτων οδηγούν σε προτίμηση για τρόμο και περιπέτεια.
- Κάθε είδος ενεργοποιεί διαφορετικές εγκεφαλικές λειτουργίες. Τα μυστήρια εξασκούν την πρόβλεψη, τα ρομαντικά μυθιστορήματα ενισχύουν τη διαπροσωπική ευαισθησία, ενώ η φαντασία απαιτεί τη δημιουργία νέων κόσμων και την επεξεργασία απρόσμενων κανόνων.
- Τελικά, το πιο ωφέλιμο βιβλίο είναι αυτό που απολαμβάνει κανείς. Για τη μεγιστοποίηση των οφελών, συνιστάται η ανάγνωση χωρίς περισπασμούς, η προσπάθεια πρόβλεψης και η επανάγνωση αγαπημένων έργων για την ενίσχυση της νοσταλγίας.
Κάθε αναγνώστης έχει ένα ράφι που του μοιάζει σαν.. το σπίτι του. Όμως τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλό μας όταν βυθιζόμαστε ολοκληρωτικά σε μια ιστορία, και γιατί ελκυόμαστε από συγκεκριμένα είδη βιβλίων ενώ άλλοι λατρεύουν κάτι εντελώς διαφορετικό; Δύο ερευνητές που μελετούν τη δύναμη των φανταστικών εμπειριών, ο Ρέιμοντ Α. Μαρ, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Γιορκ, και η Μελανί Κ. Γκριν, καθηγήτρια επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο, εξηγούν τι συμβαίνει στο μυαλό μας όταν διαβάζουμε τα αγαπημένα μας βιβλία.
Mια μεγάλη ομαδική εργασία για τον εγκέφαλο
Η ανάγνωση είναι μια μεγάλη ομαδική εργασία για τον εγκέφαλο. Οπτικές περιοχές αναγνωρίζουν τα γράμματα, μια περιοχή που συχνά ονομάζεται οπτική περιοχή των λέξεων συντονίζεται με τις γραπτές λέξεις, και τα γλωσσικά δίκτυα συνδέουν αυτά τα σχήματα με ήχους και νόημα. Η προσοχή μάς κρατά εστιασμένους στις λέξεις, ενώ η μνήμη μάς βοηθά να τις συνδέσουμε με όλα όσα προηγήθηκαν.
Με τη μυθοπλασία, αυτά τα συστήματα κάνουν κάτι παραπάνω, βοηθούν να προσομοιώσουμε μια εμπειρία. Η Γκριν ονομάζει αυτό «αφηγηματική μεταφορά». «Έχουμε σκέψεις, έχουμε συναισθήματα, έχουμε νοητικές εικόνες», λέει. «Όταν είσαι απορροφημένος στην ιστορία, όλα αυτά επικεντρώνονται στο ίδιο πράγμα. Επικεντρώνονται στο να ζωντανέψουν την ιστορία».
Γι' αυτό ο φόβος, η έλξη ή η θλίψη που μας προκαλεί ένα βιβλίο μπορεί να μας επηρεάσει τόσο έντονα. «Αυτά τα συναισθήματα εξακολουθούν να βιώνονταιπολύ αληθινά τη στιγμή που τα βιώνουμε», εξηγεί η Γκριν, «ακόμη κι αν δεν τα μεταφράζουμε απαραίτητα στις ίδιες συμπεριφορές που θα είχαμε για ένα πραγματικό συναίσθημα που προκλήθηκε από ένα μη μυθοπλαστικό γεγονός».
Γιατί ελκυόμαστε από συγκεκριμένα είδη;
Γιατί όμως ελκυόμαστε από συγκεκριμένα είδη; «Υπάρχουν αμέτρητοι λόγοι για τους οποίους κάποιος μπορεί να προτιμά ένα βιβλίο», λέει ο Μαρ. Οι αναγνώστες μπορεί να έλκονται από ένα συγκεκριμένο σκηνικό, θέμα ή τύπο πρωταγωνιστή, και αυτές οι προτιμήσεις μπορεί να αλλάζουν ανάλογα με το πού βρίσκονται στη ζωή τους. Η Γκριν σημειώνει πως όσοι αναζητούν περισσότερο έντονα ερεθίσματα τείνουν να στρέφονται σε τρόμο, δράση και περιπέτεια, ενώ άλλοι προτιμούν πιο ήρεμες ιστορίες που προσφέρουν παρηγοριά.
Τα μυστήρια και τα θρίλερ καλούν τους αναγνώστες να συλλέγουν στοιχεία, να κάνουν προβλέψεις και να αναθεωρούν συνεχώς τις θεωρίες τους καθώς εμφανίζονται νέες πληροφορίες. Σε μια έρευνα με μαγνητική τομογραφία που δημοσιεύτηκε το 2015 στο περιοδικό PLOS ONE, καθώς η αγωνία των συμμετεχόντων αυξανόταν διαβάζοντας ένα διήγημα μυστηρίου, οι ερευνητές παρατήρησαν μεγαλύτερη δραστηριότητα σε περιοχές που εμπλέκονται στην πρόβλεψη του τι μπορεί να συμβεί στη συνέχεια.
Η Γκριν εξηγεί πως τα μυστήρια μπορεί επίσης να είναι ικανοποιητικά επειδή επιβάλλουν τάξη στην αβεβαιότητα. «Τα πράγματα βγάζουν νόημα, και η δικαιοσύνη αποκαθίσταται», λέει, προσφέροντας ένα είδος λύσης που η πραγματική ζωή δεν προσφέρει πάντα.
Τι προσφέρει το είδος του ρομάντζου
Το ρομάντζο ζητά από τους αναγνώστες να ερμηνεύσουν συναίσθημα, έλξη και δεσμό. Μια μελέτη του 2013, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, βρήκε πως η μεγαλύτερη έκθεση σε μυθιστορήματα ρομάντζου στη διάρκεια της ζωής συνδέεται με καλύτερη επίδοση σε δοκιμασίες διαπροσωπικής ευαισθησίας.
Μια ανασκόπηση του 2024 στο περιοδικό Neuropsychologia διαπίστωσε πως η ερωτική έλξη στα πρώτα στάδια ενεργοποιεί σταθερά περιοχές του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου. Τα ρομαντικά μυθιστορήματα δεν έχει αποδειχθεί ότι αναπαράγουν ακριβώς αυτή τη νευρική αντίδραση, όμως χτίζουν πάνω σε ένα οικείο συναισθηματικό μοτίβο, με την προσοχή να στενεύει γύρω από ένα επιθυμητό πρόσωπο.
Για να παρακολουθήσουν ένα μυθιστόρημα φαντασίας, οι αναγνώστες πρέπει να κατασκευάσουν έναν άγνωστο κόσμο, να μάθουν τους κανόνες του και να προσέξουν πότε αυτοί οι κανόνες παραβιάζονται. Μια μελέτη fMRI του 2015 στο PLOS ONE, που συνέκρινε μαγικά αποσπάσματα από τη σειρά του Χάρι Πότερ με αντίστοιχα αποσπάσματα χωρίς μαγεία, βρήκε ισχυρότερη δραστηριότητα σε περιοχές που εμπλέκονται στην ενσωμάτωση απροσδόκητων πληροφοριών. Ο Μαρ σημειώνει πως ένα βιβλίο όπως το «Dune» μπορεί να απαιτεί εξίσου στρατηγική πρόβλεψη και προσεκτική προσοχή όσο ένα μυστήριο.
Τρόμος και «ψυχαγωγικός φόβος»
Ο τρόμος προσφέρει αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν «ψυχαγωγικό φόβο», τη δυνατότητα να αναζητήσουμε μια τρομακτική εμπειρία για ψυχαγωγία παραμένοντας σωματικά ασφαλείς. Μια έρευνα πεδίου του 2021, που δημοσιεύτηκε στο Psychological Science, παρακολούθησε τους καρδιακούς παλμούς 110 ατόμων μέσα σε ένα «στοιχειωμένο σπίτι» και διαπίστωσε πως η απόλαυση κορυφωνόταν σε ένα ενδιάμεσο σημείο, καθώς πολύ λίγος φόβος ήταν βαρετός, ενώ πολύς γινόταν δυσάρεστος. Μια μελέτη του 2021 στο Personality and Individual Differences βρήκε πως οι θαυμαστές ταινιών τρόμου ανέφεραν μεγαλύτερη ψυχολογική ανθεκτικότητα κατά τα πρώτα στάδια της πανδημίας.
Η ιστορική μυθοπλασία επιτρέπει στους αναγνώστες να «μπουν πραγματικά μέσα» σε μια άλλη εποχή, λέει η Γκριν. Μια μελέτη του 2023 στο The Reading Teacher διαπίστωσε ότι παιδιά ηλικίας εννέα έως δώδεκα ετών που άκουσαν αποσπάσματα ιστορικού μυθιστορήματος, σε σύγκριση με όσα άκουσαν ένα μη μυθοπλαστικό κείμενο με τα ίδια γεγονότα, συνέδεσαν τη μεγαλύτερη εμβάθυνσή τους με ικανότητα ενσυναίσθησης και επιθυμία να βοηθήσουν κάποιον που έχει ανάγκη.
Τα απομνημονεύματα καλούν τους αναγνώστες στις αναμνήσεις και τις εμπειρίες ενός άλλου ανθρώπου, ενθαρρύνοντάς μας να συγκρίνουμε τη ζωή του συγγραφέα με τη δική μας. Το χιούμορ, τέλος, δίνει στον εγκέφαλο δύο συνδεδεμένες δουλειές, να καταλάβει γιατί κάτι είναι αστείο και να απολαύσει την ανταμοιβή μόλις το καταλάβει. Μια μελέτη fMRI του 2023 στο The Journal of Neuroscience διαπίστωσε πως η κατανόηση ενός αστείου εμπλέκει το ραχιαίο ραβδωτό σώμα, ενώ η απόλαυσή του εμπλέκει το κοιλιακό ραβδωτό σώμα, μέρος του κυκλώματος ανταμοιβής του εγκεφάλου.
Δεν υπάρχει αποδεδειγμένος νικητής ανάμεσα στα είδη. «Το πιο ωφέλιμο βιβλίο είναι αυτό που απολαμβάνουμε και που κρατά την προσοχή μας», λέει ο Μαρ. «Είναι λίγο σαν το ρητό ότι η καλύτερη άσκηση για εσένα είναι αυτή που θα κάνεις». Συνιστά απλώς να διαβάζουμε ό,τι μας αρέσει, και πολύ.
Όσο για το πώς μεγιστοποιούμε τα οφέλη, η έρευνα δείχνει πως βοηθά η προστασία της προσοχής μας από περισπασμούς, η προσπάθεια να προβλέψουμε τι θα συμβεί στη συνέχεια, η ανάκληση όσων διαβάσαμε χωρίς να ξαναγυρίσουμε πίσω στις σελίδες, η διατύπωση με δικά μας λόγια του τι σήμαινε για εμάς ένα βιβλίο, καθώς και η επανάγνωση αγαπημένων έργων, που, σύμφωνα με μελέτη του 2022 στο The Journal of Social Psychology, ενισχύει τη νοσταλγία και το αίσθημα κοινωνικής σύνδεσης.