Μια δραστήρια ομάδα ερευνητών υποστηρίζει ότι ο διάσημος ζωγράφος δεν έβαλε τέλος στη ζωή του, αλλά έπεσε θύμα δολοφονίας και ότι η αλήθεια συγκαλύφθηκε.
- Η επίσημη εκδοχή για τον θάνατο του Βαν Γκογκ αναφέρει ότι αυτοπυροβολήθηκε στην κοιλιά σε ένα χωράφι τον Ιούλιο του 1890, λόγω ψυχολογικών και οικονομικών προβλημάτων, και υπέκυψε στα τραύματά του τριάντα ώρες αργότερα.
- Ο ερευνητής Ίρβ Άρενμπεργκ αμφισβητεί την αυτοκτονία, επισημαίνοντας την απουσία σημειώματος, την έλλειψη εγκαυμάτων από πυρίτιδα, την απίθανη τροχιά της σφαίρας και το γεγονός ότι ο ζωγράφος ήθελε να ζήσει.
- Ο Άρενμπεργκ προτείνει ένα σενάριο δολοφονίας, υποστηρίζοντας ότι ο γιατρός Πολ Γκασέ πυροβόλησε τον Βαν Γκογκ μετά από καβγά για την ερωτική σχέση του ζωγράφου με την κόρη του γιατρού, Μαργκερίτ.
- Η ακαδημαϊκή κοινότητα απορρίπτει κατηγορηματικά τη θεωρία της δολοφονίας ως αβάσιμη, κατηγορώντας τους υποστηρικτές της για επιλεκτική χρήση στοιχείων. Παρά ταύτα, η εναλλακτική αφήγηση συνεχίζει να προωθείται από τους ερευνητές της.
Η εικόνα του Βίνσεντ Βαν Γκογκ ως βασανισμένου καλλιτέχνη που αυτοπυροβολήθηκε σε ένα χωράφι τον Ιούλιο του 1890 θεωρείται εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα μία από τις ελάχιστες αδιαμφισβήτητες σελίδες της ιστορίας της τέχνης.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, μια μικρή αλλά ιδιαίτερα δραστήρια ομάδα ερευνητών επιχειρεί να ανατρέψει αυτή την αφήγηση, υποστηρίζοντας ότι ο διάσημος ζωγράφος δεν έβαλε τέλος στη ζωή του, αλλά έπεσε θύμα δολοφονίας και ότι η αλήθεια συγκαλύφθηκε επί δεκαετίες.
Στην πρώτη γραμμή αυτής της προσπάθειας βρίσκεται ο 85χρονος συνταξιούχος ΩΡΛ χειρουργός από την Αριζόνα, Ίρβ Άρενμπεργκ, ο οποίος αφιέρωσε περισσότερες από τρεις δεκαετίες στη μελέτη της υγείας και των τελευταίων ημερών του Ολλανδού ζωγράφου.
Η νόσος του Μενιέρ
Η σχέση του Άρενμπεργκ με τον Βαν Γκογκ ξεκίνησε όταν ήταν ακόμη έφηβος, βλέποντας την κινηματογραφική ταινία Lust for Life. Αργότερα, ως φοιτητής, διάβασε τις εκατοντάδες επιστολές του ζωγράφου και το 1990 δημοσίευσε επιστημονική εργασία στην οποία υποστήριζε ότι ο Βαν Γκογκ πιθανότατα δεν έπασχε από επιληψία, όπως πίστευαν επί δεκαετίες οι ειδικοί, αλλά από τη νόσο του Μενιέρ, μια πάθηση του έσω ωτός που προκαλεί έντονο ίλιγγο και εμβοές.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η συγκεκριμένη διάγνωση εξηγεί καλύτερα ακόμη και το περίφημο περιστατικό κατά το οποίο ο ζωγράφος ακρωτηρίασε μέρος του αυτιού του. Μετά τη συνταξιοδότησή του, όμως, η έρευνά του πήρε ακόμη πιο φιλόδοξη τροπή. Ο Άρενμπεργκ άρχισε να υποστηρίζει ότι η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από τον Βαν Γκογκ δεν αφορά την υγεία του, αλλά τον θάνατό του. «Με ενοχλεί να βλέπω τόση παρανόηση να γίνεται αποδεκτή. Προσπαθώ απλώς να κάνω το σωστό», δηλώνει χαρακτηριστικά.
Η επίσημη εκδοχή
Η επίσημη εκδοχή είναι γνωστή. Την άνοιξη του 1890 ο Βαν Γκογκ εγκαταστάθηκε στο χωριό Ωβέρ-σιρ-Ουάζ, βόρεια του Παρισιού, όπου εργαζόταν με εντυπωσιακούς ρυθμούς, ολοκληρώνοντας σχεδόν έναν πίνακα κάθε ημέρα. Παράλληλα, όμως, ανησυχούσε για την υγεία του, για τα οικονομικά προβλήματα του αδελφού του Τεό και για τη γενικότερη ψυχική του κατάσταση.
Στις 27 Ιουλίου τραυματίστηκε από σφαίρα κάτω από το αριστερό στήθος σε ένα χωράφι με σιτάρι, επέστρεψε μόνος του στο πανδοχείο όπου διέμενε και πέθανε περίπου τριάντα ώρες αργότερα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, φέρεται να είχε πει πως έτσι επιθυμούσε να φύγει από τη ζωή.
Για τον Άρενμπεργκ, όμως, αυτή η εκδοχή παρουσιάζει σοβαρά κενά. Όπως υποστηρίζει, ως ένας άνθρωπος που είχε περιθάλψει στη διάρκεια της ιατρικής του καριέρας θύματα πυροβολισμών και αυτοκτονιών δυσκολεύεται να αποδεχθεί το επίσημο αφήγημα.
Σημειώνει ότι δεν βρέθηκε ποτέ σημείωμα αυτοκτονίας, ενώ οι αυτόπτες μάρτυρες δεν ανέφεραν εγκαύματα από πυρίτιδα στο σώμα του ζωγράφου, κάτι που, σύμφωνα με ιατροδικαστές και παθολογοανατόμους με τους οποίους συνεργάστηκε, θα αναμενόταν σε έναν πυροβολισμό εξ επαφής.
Πραγματοποίησε ακόμη και βαλλιστικές δοκιμές με αντίγραφο του όπλου της εποχής, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η τροχιά της σφαίρας δύσκολα θα μπορούσε να προκληθεί από τον ίδιο τον Βαν Γκογκ. Θεωρεί επίσης απίθανο ένας άνθρωπος αποφασισμένος να αυτοκτονήσει να επιλέξει να πυροβοληθεί στην κοιλιά αντί σε κάποιο πιο θανατηφόρο σημείο.
Στην επιχειρηματολογία του προσθέτει και άλλα στοιχεία. Υποστηρίζει ότι ο Βαν Γκογκ συνέχιζε να σχεδιάζει το μέλλον του, αφού μόλις λίγες ημέρες πριν από τον πυροβολισμό είχε παραγγείλει νέα υλικά ζωγραφικής. Είχε αρχίσει να ανακτά τη δημιουργικότητά του και, σύμφωνα με ψυχολόγο που αξιολόγησε εκ των υστέρων την ψυχική του κατάσταση, δεν εμφάνιζε ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο αυτοκαταστροφής.
Μάλιστα, υπάρχει μαρτυρία σύμφωνα με την οποία, ενώ βρισκόταν τραυματισμένος, ζητούσε επίμονα από τους γιατρούς να αφαιρέσουν τη σφαίρα από την κοιλιά του, γεγονός που, κατά τον Άρενμπεργκ, δείχνει άνθρωπο που ήθελε να ζήσει και όχι να πεθάνει.
Eίχε ερωτική σχέση με την 20χρονη κόρη του γιατρού;
Η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της θεωρίας του αφορά τον γιατρό του ζωγράφου, τον δρ. Πολ Γκασέ, και την οικογένειά του. Ο Άρενμπεργκ πιστεύει ότι ο Βαν Γκογκ είχε ερωτική σχέση με την 20χρονη κόρη του γιατρού, Μαργκερίτ, την οποία είχε ζωγραφίσει τουλάχιστον δύο φορές. Υποστηρίζει ότι ο ζωγράφος σχεδίαζε να την παντρευτεί και ότι ο πατέρας της αντέδρασε βίαια.
Σύμφωνα με το σενάριό του, ο δρ. Γκασέ και ο γιος του συνάντησαν τον Βαν Γκογκ κοντά σε έναν αχυρώνα, ακολούθησε έντονος καβγάς και ο ζωγράφος πυροβολήθηκε. Ο γιατρός, πάντοτε κατά τη θεωρία αυτή, απέδωσε αργότερα τον θάνατο σε αυτοκτονία, ενώ ο ίδιος ο Βαν Γκογκ αποδέχθηκε τη συγκεκριμένη εκδοχή για να προστατεύσει τη Μαργκερίτ. «Ήταν ένα έγκλημα τιμής», ισχυρίζεται ο Άρενμπεργκ.
Οι περισσότεροι ιστορικοί τέχνης απορρίπτουν κατηγορηματικά αυτούς τους ισχυρισμούς. Ο ερευνητής του Μουσείου Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, Τέιο Μέεντορπ, χαρακτηρίζει το σενάριο «υπερβολικό» και «γελοίο», ενώ ο ανεξάρτητος μελετητής Βάουτερ φαν ντερ Βέιν επισημαίνει ότι δεν υπάρχει ούτε ένας σοβαρός λόγος να αμφισβητηθεί η αυτοκτονία του ζωγράφου.
Οι ειδικοί κατηγορούν τους υποστηρικτές της θεωρίας της δολοφονίας ότι επιλέγουν μόνο τα στοιχεία που τους εξυπηρετούν, αγνοώντας άλλες ιστορικές πηγές, ενώ υπενθυμίζουν ότι ο ίδιος ο δρ. Γκασέ στάθηκε δίπλα στον Βαν Γκογκ μέχρι το τέλος, τον αποχαιρέτησε συντετριμμένος στην κηδεία του και αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στη διατήρηση της μνήμης του.
Παρά την απόρριψη από τη συντριπτική πλειονότητα της ακαδημαϊκής κοινότητας, η θεωρία εξακολουθεί να βρίσκει υποστηρικτές. Ο βραβευμένος με Πούλιτζερ συγγραφέας Στίβεν Νάιφεχ, που ήδη από το 2011 είχε υποστηρίξει ότι ο Βαν Γκογκ ίσως σκοτώθηκε κατά λάθος από έναν έφηβο, δηλώνει σήμερα ακόμη πιο βέβαιος για την άποψή του.
Ο Άρενμπεργκ, από την πλευρά του, συνεχίζει να γράφει βιβλία, να προετοιμάζει κινηματογραφικό σενάριο και να σχεδιάζει νέες έρευνες στη Γαλλία. «Αυτό με έχει απορροφήσει ολοκληρωτικά», λέει, πεπεισμένος ότι δεν αναζητά απλώς μια διαφορετική εκδοχή της ιστορίας, αλλά την πραγματική αλήθεια για το τέλος ενός από τους σημαντικότερους ζωγράφους όλων των εποχών.