Μισό αιώνα αργότερα, μια από τις πιο αλλόκοτες θεωρίες συνωμοσίας στην ιστορία του ποδοσφαίρου επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο, μετά από τριετή έρευνα.
- Τον Ιούνιο του 1970, λίγο πριν τον κρίσιμο προημιτελικό με τη Δυτική Γερμανία, ο τερματοφύλακας της Αγγλίας, Γκόρντον Μπανκς, κατέρρευσε από οξεία γαστρεντερίτιδα. Η απουσία του συνέβαλε καθοριστικά στην ήττα και τον αποκλεισμό της ομάδας.
- Η θεωρία συνωμοσίας περί δηλητηρίασης προήλθε από Αμερικανό γερουσιαστή με πρόσβαση σε απόρρητες ενημερώσεις της CIA. Φέρεται να δήλωσε σε συγγενή του ότι η υπηρεσία παρενέβη για να μην κερδίσει η Αγγλία τη Βραζιλία.
- Το γεωπολιτικό κίνητρο ήταν η στήριξη της στρατιωτικής δικτατορίας της Βραζιλίας, που χρειαζόταν τη νίκη για ενίσχυση της δημοτικότητάς της. Η CIA διατηρούσε ισχυρή παρουσία στο Μεξικό και αποδεδειγμένα διέθετε τοξίνες πρόκλησης τροφικής δηλητηρίασης.
- Ο ίδιος ο Μπανκς υποψιαζόταν μια μπίρα που ήπιε, ενώ η οικογένειά του θυμάται μια ανεξήγητη καραντίνα μετά την επιστροφή τους. Ο γιατρός της ομάδας, ωστόσο, απέδιδε το περιστατικό σε απλή ατυχία παρά τα αυστηρά μέτρα.
Το καλοκαίρι του 1970, στο υψόμετρο και τη ζέστη του Μεξικού, η Εθνική Αγγλίας πήγε στο Παγκόσμιο Κύπελλο ως κάτοχος του τροπαίου και με την αυτοπεποίθηση μιας ομάδας που πίστευε ότι μπορούσε να επαναλάβει το θαύμα του 1966. Ο Άλφ Ράμσεϊ διέθετε έναν κορμό παικτών που θεωρούνταν από τους πιο ολοκληρωμένους της εποχής: τον αρχηγό Μπόμπι Μουρ, τον Μπόμπι Τσάρλτον, αλλά και τον Γκόρντον Μπανκς, έναν τερματοφύλακα που ακόμη και ο Πελέ χαρακτήριζε κορυφαίο στον κόσμο.
Μισό αιώνα αργότερα, όμως, μια από τις πιο αλλόκοτες θεωρίες συνωμοσίας στην ιστορία του ποδοσφαίρου επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο, με αφορμή μια τριετή έρευνα του δημοσιογράφου Γκάμπριελ Γκέιτχαουζ, ο οποίος υποστηρίζει πως ίσως τελικά να μην ήταν τόσο παράλογη η φήμη ότι η CIA δηλητηρίασε τον Μπανκς για να μην αποκλείσει η Αγγλία τη Βραζιλία του Πελέ στο Μουντιάλ του 1970.
Όταν ο Μπανκς κατέρρευσε από οξεία γαστρεντερίτιδα
Η ιστορία ξεκινά στις 11 Ιουνίου του 1970, στο δωμάτιο 1208 του ξενοδοχείου Hilton στη Γουαδαλαχάρα. Ο Γκόρντον Μπανκς, ο Μπόμπι Τσάρλτον και ο Κιθ Νιούτον μοιράζονταν το δωμάτιο και, μετά τη νίκη επί της Τσεχοσλοβακίας, γιόρταζαν με «μερικά ήσυχα ποτά», όπως έγραψε αργότερα ο γιατρός της ομάδας. Τρεις ημέρες αργότερα, λίγο πριν από τον προημιτελικό με τη Δυτική Γερμανία, ο Μπανκς κατέρρευσε από οξεία γαστρεντερίτιδα. Η Αγγλία αποκλείστηκε με 3-2, παρότι είχε προηγηθεί 2-0, και το αγγλικό ποδόσφαιρο εισήλθε σε μια μακρά περίοδο αποτυχιών και απογοητεύσεων. Το ερώτημα που επιβιώνει μέχρι σήμερα είναι αν επρόκειτο απλώς για μια ατυχία ή για κάτι πολύ πιο σκοτεινό.
Η φήμη προερχόταν από έναν ιδιαίτερα αξιόπιστο κύκλο
Ο Γκέιτχαουζ, μιλώντας προ ημερών στον βρετανικό Observer, παραδέχεται πως αρχικά αντιμετώπισε την ιστορία σαν μια κλασική θεωρία συνωμοσίας. Όμως, όπως αναφέρει, η υπόθεση άρχισε να αποκτά άλλη βαρύτητα όταν ανακάλυψε ότι η φήμη προερχόταν από έναν ιδιαίτερα αξιόπιστο κύκλο: έναν Αμερικανό γερουσιαστή που δεχόταν απόρρητες ενημερώσεις από τη CIA.
Η πρώτη γραπτή αναφορά φαίνεται να προέρχεται από τον διάσημο ποδοσφαιρικό συγγραφέα Μπράιαν Γκλάνβιλ, ο οποίος στο βιβλίο του «England Managers: The Toughest Job in Football» έγραφε ότι «παρότι δεν είμαι εθισμένος στις θεωρίες συνωμοσίας, σταδιακά άρχισα να πιστεύω ότι ο Μπανκς υπήρξε θύμα σαμποτάζ».
Σύμφωνα με τον Γκλάνβιλ, ο δημοσιογράφος Μπομπ Όξμπι τού είχε αποκαλύψει πως ξάδελφός του ήταν ο Στιούαρτ Σίμινγκτον, γερουσιαστής του Μισούρι και άνθρωπος με πρόσβαση σε διαβαθμισμένες ενημερώσεις της CIA. Όταν ο Όξμπι τον ρώτησε για την ασθένεια του Μπανκς και τον αποκλεισμό της Αγγλίας, εκείνος απάντησε: «Αυτό ήταν η CIA! Δεν νομίζεις ότι θα αφήναμε την Αγγλία να νικήσει τη Βραζιλία, έτσι δεν είναι;». Η φράση μοιάζει βγαλμένη από πολιτικό θρίλερ του Ψυχρού Πολέμου, όμως ο Γκέιτχαουζ υποστηρίζει ότι βρήκε ιστορικά στοιχεία που καθιστούν το σενάριο λιγότερο εξωφρενικό απ’ όσο ακούγεται.
Το βασικό επιχείρημα αφορά τη γεωπολιτική σημασία της Βραζιλίας εκείνη την εποχή. Το 1964, με τη στήριξη της κυβέρνησης Τζόνσον, εγκαθιδρύθηκε στη χώρα στρατιωτική δικτατορία ως ανάχωμα απέναντι στην εξάπλωση του σοσιαλισμού στη Λατινική Αμερική. Το 1970, το καθεστώς του στρατηγού Εμίλιο Μέντιτσι χρειαζόταν απεγνωσμένα μια λαϊκή επιτυχία που θα ενίσχυε τη δημοτικότητά του.
Ο ιστορικός Μάθιου Μπράουν από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ εξηγεί ότι «η στρατιωτική κυβέρνηση διοικούνταν από φανατικούς του ποδοσφαίρου» και πως μια κατάκτηση του Μουντιάλ θεωρούνταν ιδανικός τρόπος για να συσπειρωθεί η κοινή γνώμη γύρω από το καθεστώς. Όπως λέει, ο Μέντιτσι τηλεφωνούσε διαρκώς στον προπονητή και στα αποδυτήρια της ομάδας κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης.
Εντόπισε ακόμη και αποχαρακτηρισμένο έγγραφο της CIA
Ο δημοσιογράφος εντόπισε ακόμη και αποχαρακτηρισμένο έγγραφο της CIA από το 1971, το οποίο αναφέρει ότι ο Μέντιτσι «διαχειρίστηκε επιδέξια τη σύνδεσή του με τη νίκη της Βραζιλίας στο Παγκόσμιο Κύπελλο». Το έγγραφο αποδεικνύει τουλάχιστον ότι οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες κατανοούσαν την πολιτική ισχύ του ποδοσφαίρου στη Βραζιλία. Από εκεί και πέρα, αρχίζει η πιο σκοτεινή διαδρομή της ιστορίας.
Την ίδια εποχή, το Μεξικό αποτελούσε κομβικό πεδίο δράσης της CIA στη Λατινική Αμερική. Ο θρυλικός πράκτορας Ουίνστον Σκοτ είχε μετατρέψει τον σταθμό της Πόλης του Μεξικού στον μεγαλύτερο της ηπείρου, με τεράστιο δίκτυο πληροφοριοδοτών και σχέσεις ακόμη και με Μεξικανούς προέδρους.
Σε αρχεία των μεξικανικών υπηρεσιών ασφαλείας βρέθηκαν αναφορές για εμπλοκή της CIA στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1968 στην Πόλη του Μεξικού, όπου πράκτορες παρακολουθούσαν αθλητές και αντιπροσωπείες από χώρες του ανατολικού μπλοκ. Ο Φίλιπ Έιτζι, πρώην πράκτορας που αργότερα έγινε whistleblower [σ.σ: αυτός που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες], είχε γράψει χαρακτηριστικά: «Ήμασταν σε κάθε Ολυμπιάδα από το 1952. Προβοκάτσιες, αποστασίες, προπαγάνδα, στρατολόγηση αθλητών».
Παρά τα παραπάνω, ακόμη και πρώην στελέχη της CIA εμφανίζονται επιφυλακτικά. Ο Τζον Σάιφερ, βετεράνος αξιωματικός της υπηρεσίας, δήλωσε ότι μια τέτοια επιχείρηση θα απαιτούσε «στρατολόγηση ανθρώπων από τη βιομηχανία τροφίμων του ξενοδοχείου» και θα ήταν εξαιρετικά περίπλοκη. Ωστόσο, παραδέχθηκε πως η πρόκληση γαστρεντερίτιδας ως μέσο προσωρινής εξουδετέρωσης κάποιου δεν ήταν αδιανόητη για τις μυστικές υπηρεσίες.
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα της έρευνας
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα της έρευνας αφορά τα πρακτικά των ακροάσεων της Επιτροπής Τσερτς στη Γερουσία των ΗΠΑ τη δεκαετία του 1970, όταν αποκαλύφθηκαν παράνομες επιχειρήσεις της CIA. Εκεί, ένας βιολόγος της υπηρεσίας, ο Νέιθαν Γκόρντον, ανέφερε ότι υπήρχαν ουσίες «που μπορούν να προκαλέσουν πολύ σοβαρή περίπτωση στομαχικών διαταραχών» και οι οποίες είχαν «πιθανή επιχειρησιακή εφαρμογή, αν θέλουμε να καταστήσουμε κάποιον ανίκανο σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο». Σε παράρτημα της ίδιας έκθεσης εντοπίστηκε λίστα με αποθέματα τοξινών της CIA, ανάμεσά τους και σαλμονέλα για πρόκληση τροφικής δηλητηρίασης.
Ο ίδιος ο Μπανκς, στην αυτοβιογραφία του, έγραφε ότι υποψιαζόταν ένα μπουκάλι μπίρας που ήπιε μετά το παιχνίδι με την Τσεχοσλοβακία. «Δεν θυμάμαι αν άνοιξαν το μπουκάλι μπροστά μου, αλλά ξέρω ότι μισή ώρα αργότερα ένιωσα πολύ άρρωστος», σημείωνε. Η οικογένειά του διατηρεί μέχρι σήμερα αμφιβολίες.
Ο γιος του, Ρόμπερτ Μπανκς, θυμάται ότι μόνο ο πατέρας του αρρώστησε τόσο σοβαρά, ενώ η κόρη του, Γουέντι, αποκάλυψε πως όταν επέστρεψαν από το Μεξικό η οικογένεια τέθηκε σε καραντίνα για δύο εβδομάδες και άνθρωποι με λευκές ρόμπες έπαιρναν δείγματα από το σπίτι. Οι τοπικές αρχές υγείας δήλωσαν αργότερα ότι δεν βρήκαν καταγραφή τέτοιας καραντίνας για κοινή τροφική δηλητηρίαση.
Ο γιατρός της Εθνικής Αγγλίας, Νιλ Φίλιπς, πίστευε πάντως ότι επρόκειτο για ατύχημα. Στα απομνημονεύματά του περιγράφει το σχεδόν στρατιωτικό πρωτόκολλο διατροφής της ομάδας: μεταλλικό νερό από τη Βρετανία, απαγόρευση σαλατών, παγωτών και φρούτων χωρίς φλούδα, ακόμη και κατεψυγμένα τρόφιμα που μεταφέρονταν από την Αγγλία. Θεωρούσε πιθανότερο ο Μπανκς να έφαγε κάτι εκτός προγράμματος.
Περισσότερο από μισό αιώνα μετά, δεν υπάρχει κανένα αδιάσειστο στοιχείο που να αποδεικνύει ότι η CIA δηλητηρίασε τον Γκόρντον Μπανκς. Υπάρχει όμως ένα πυκνό νέφος συμπτώσεων, αποχαρακτηρισμένων εγγράφων, ψυχροπολεμικών πρακτικών και αινιγματικών μαρτυριών που κρατούν ζωντανή μια από τις πιο παράξενες ιστορίες στην ιστορία του ποδοσφαίρου. Και ίσως γι’ αυτό το ερώτημα εξακολουθεί να αιωρείται πάνω από το Μουντιάλ του 1970: αν η Αγγλία είχε τον Μπανκς κάτω από τα δοκάρια απέναντι στη Δυτική Γερμανία, θα είχε αλλάξει η ιστορία του παγκόσμιου ποδοσφαίρου;