H Aθήνα ζει μέρες αφίξεων. Λίγο πριν τα Χριστούγεννα η Ρίζα με τις αυθεντικές ελληνικές δημιουργίες άνοιξε στο Κολωνάκι, η Ladurée εγκαταστάθηκε στη Μητροπόλεως με την άνεση ενός παλιού γνώριμου, η βασίλισσα της αποδόμησης Diane Morgan έρχεται στη Στέγη και η Νικομάχη Καρακωστάνογλου χαρίζει στιγμές δημόσιας τέχνης, στις βιτρίνες του οίκου Hermès στη Βουκουρεστίου. Οι επιλογές.
H απόβαση του Ladurée στη Μητροπόλεως
Kάθε λίστα to do στα ταξίδια στο Παρίσι, όσο σύντομα και αν ήταν αυτά, πάντα περιείχαν την αναγραφή Ladurée. Έστω στην τελευταία στιγμή μέσα στο κατάστημα του αεροδρομίου, έπρεπε να εφοδιαστώ με τα θρυλικά μακαρόν, προσεκτικά στοιχισμένα, εύθραυστα σαν αναμνήσεις, μέσα στα τετράγωνα κουτάκια με το ανοιχτό πράσινο χρώμα -το χρώμα της Prada, για να συνεννοούμαστε: βανίλια, φιστίκι, τριαντάφυλλο, σοκολάτα, καφέ, λεμόνι, λεβάντα. Πάντα προσεκτικά έμπαιναν στον χώρο των αποσκευών πάνω από την θέση, με τρόπο ώστε να φτάσει το κουτί άθικτο στον προορισμό του. Όπως κάποτε κουβαλούσαμε τα τσουρέκια του Τερκενλή από τη Θεσσαλονίκη: τρόπαια αγάπης, απόδειξη ότι επιστρέφεις με κάτι γλυκό για τους άλλους, αλλά κυρίως για τον εαυτό σου.
Τώρα, η Ladurée είναι εδώ, στην Αθήνα. Στην πλατεία Μητροπόλεως 3, στο πιο πυκνό, ανήσυχο κομμάτι της Αθήνας, άνοιξε λίγο πριν τα Χριστούγεννα με εκείνη την αναγνωρίσιμη αισθητική που δεν χρειάζεται εξηγήσεις: παστέλ αποχρώσεις, χρυσές λεπτομέρειες, καθρέφτες που πολλαπλασιάζουν τον χρόνο, όχι τον χώρο. Η ίδια αίσθηση που συναντάς στα καταστήματα του Παρισιού αλλά και ολόκληρου του κόσμου. Το τελευταίο που θυμάμαι, κρυμμένο μέσα στη σχεδόν θεατρική μεγαλοπρέπεια του νέου Grand Egyptian Museum στο Κάιρο: ένα γαλλικό ζαχαροπλαστείο σαν ιντερμέδιο ανάμεσα σε φαραώ και αιωνιότητες.
Η ιστορία της φίρμας ξεκινά το 1862 στο Παρίσι, όταν ο Louis-Ernest Ladurée είχε την ιδέα να ενώσει καφέ και ζαχαροπλαστείο, μια κοινωνική καινοτομία πριν γίνει γαστρονομική. Το μακαρόν, όπως το ξέρουμε σήμερα, γεννήθηκε αργότερα, όταν δύο τραγανά αμυγδαλένια μπισκότα «παντρεύτηκαν» μια κρέμα ganache στο ενδιάμεσο. Από τότε, έγινε σύμβολο μιας γαλλικής κομψότητας στο στόμα.
Στην αθηναϊκή Ladurée, οι θρυλικές γεύσεις είναι όλες εδώ: το pistache με την ήρεμη, βουτυρένια αυτοπεποίθησή του· το rose, που μοιάζει να περπατά σε κήπο του 19ου αιώνα· η βανίλια που δεν είναι ποτέ απλή· η σοκολάτα που θυμίζει ότι η πολυτέλεια δεν χρειάζεται υπερβολές. Κάθε μακαρόν είναι μικρό, σχεδόν αθώο, αλλά ξέρεις πως δεν είναι. Στις «όχθες» της Μητροπόλεως μπορεί κάποιος να ζήσει την πλήρη εμπειρία, να απολαύσει καφέ ή τσάι μαζί με τα μακαρόν αλλά και τις υπόλοιπες γλυκές λιχουδιές μπορεί να ζουν στη σκιά του μικρού τέλειου κύκλου, αλλά έχουν τη δική τους δυναμική.
Ίσως, τελικά, αυτό να σημαίνει ότι η Ladurée άνοιξε στην Αθήνα: ότι η πόλη μεγαλώνει αρκετά ώστε να μη χρειάζεται πια να περιμένει την επιστροφή από ένα ταξίδι για να γευτεί κάτι εμβληματικό. Και ότι εμείς, για πρώτη φορά, μπορούμε να φύγουμε από τη Μητροπόλεως με μια πράσινη σακουλίτσα στο χέρι, όχι ως τουρίστες, αλλά ως κάτοικοι της ίδιας της πόλης μας. Αφαιρεί άραγε αυτό κάτι από τη μυσταγωγία που είχε ως τώρα κάθε αγορά μας; Αναφέρομαι στην έννοια της φροντίδας, του σπάνιου που δύσκολα θα συναντήσεις και θα γευθείς. Αυτού του «σου έφερα κάτι από το Παρίσι, ένα κομμάτι από το Παρίσι». Ίσως ναι. Μάλλον ναι. Όμως, από την άλλη οι αναπολήσεις και οι λιγούρες για ένα spiced chocolate marshmallow, ή ένα ράσμπερι.
Η Ρίζα στην οδό Καψάλη και το τέλος του concept fatigue
Η Ρίζα εμφανίστηκε στο Κολωνάκι τη στιγμή που θεωρητικά δεν υπήρχε καμία ανάγκη για ένα νέο μαγαζί. Ήταν η εβδομάδα πριν από τα Χριστούγεννα: η περιοχή κορεσμένη από φωτάκια, συσκευασίες, συμβατικά δώρα, αγχωμένες επιλογές τελευταίας στιγμής. Κι όμως, στην Καψάλη 7 άνοιξε ένας χώρος που δεν προσπάθησε να κάνει θόρυβο, μάλιστα μοιάζει να στέκεται στον αντίποδα του θορύβου, της τάσης, του γρήγορου, του μαζικού.
Ένα concept store με αποκλειστικά ελληνικά προϊόντα, σχεδιασμένα για το σπίτι και την καθημερινότητα, όχι για τη βιτρίνα. Κεραμικά πιάτα, ποτήρια, κούπες και βάζα. Υφάσματα, σουπλά, πετσέτες, μαξιλάρια. Κοσμήματα, κεριά, σαπούνια, ημερολόγια, τετράδια. Και τρόφιμα, όπως λουκούμια από τη Σύρο, αμυγδαλωτά, μαρμελάδες, γλυκά του κουταλιού από την Άνδρο.
Ιδιοκτήτρια είναι η σκηνογράφος Αλεξάνδρα Νεοφύτου, κι αυτό εξηγεί τη σιωπηλή αυτοπεποίθηση του χώρου. Η Ρίζα δεν λειτουργεί ως κατάστημα «επιλογών» με την εμπορική έννοια.. Η Νεοφύτου γνωρίζει πολλούς από τους δημιουργούς με τους οποίους συνεργάζεται, ανθρώπους από διαφορετικά σημεία της Ελλάδας, από το Μέτσοβο και την Ήπειρο μέχρι τη Σύρο, την Άνδρο και την Κρήτη. Κάποια κοσμήματα αντλούν φόρμες από μετσοβίτικα μοτίβα, άλλα προέρχονται από μικρά εργαστήρια με σύγχρονες, υβριδικές ταυτότητες. Τα κεραμικά και τα υφαντά δεν «αναπαριστούν» την παράδοση· τη χρησιμοποιούν.
Σημαντικό στοιχείο της Ρίζας είναι ότι πολλά αντικείμενα παράγονται ειδικά για το κατάστημα, μέσα από αναθέσεις σε μικρές βιοτεχνίες, κάποιες από τις οποίες βρίσκονται στα όρια της εξαφάνισης και έτσι παίρνουν ξανά ζωή. Το εμπόρευμα δεν είναι ποτέ σταθερό. Αλλάζει συνεχώς, όχι από στρατηγική ανανέωσης, αλλά επειδή πολλά από αυτά είναι χειροποίητα και περιορισμένης παραγωγής. Όταν τελειώσουν, τελείωσαν. Δεν υπάρχει «σειρά», ούτε υπόσχεση επανάληψης.
Η Ρίζα δεν απευθύνεται σε συλλέκτες design ούτε σε τουρίστες σε άγρα σουβενίρ. Απευθύνεται σε ανθρώπους που θέλουν να εντάξουν ελληνικά αντικείμενα στην καθημερινότητά τους: ένα πιάτο που θα χρησιμοποιηθεί, ένα κερί που θα καεί, ένα κόσμημα που δεν χρειάζεται «περίσταση» για να φορεθεί. Έτσι όμως φωτίστηκε η βιτρίνα του στην αρχή της Καψάλη, ανάμεσα στη βοή των καφέ και των μπαρ, του βιαστικού περάσματος, των επαγγελματικών ραντεβού ή των κλασικών κολωνακιώτικων συναντήσεων, μοιάζει με μια παύλα, ένα νησί στον χάρτη της περιοχής όπου όλα είναι πολύ απασχολημένα, πολύ επιτυχημένα, πολύ επηρεασμένα από τις σελίδες γκλόσι περιοδικών.
Η ιέρεια του τέλους της σοβαροφάνειας Diane Morgan έρχεται στη Στέγη
«Δεν ξέρω πραγματικά τι κάνω. Απλώς συνεχίζω και ελπίζω να μην το καταλάβει κανείς». Η Diane Morgan το λέει σαν αστείο. Και φυσικά δεν είναι. Την Τετάρτη 7 Ιανουαρίου η Morgan έρχεται στη Στέγη για μια συζήτηση με την καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση Αφροδίτη Παναγιωτάκου, για να ειπωθούν αλήθειες μικρές, άβολες, απολύτως αποκαλυπτικές, αστείες και μαζί σαν χαστούκια στην αυτοπεποίθηση και την αλαζονεία μας.
Η Morgan είναι το πρόσωπο πίσω από τη Philomena Cunk, την πιο επιτυχημένη ψευδο-ντοκιμαντερίστρια της βρετανικής τηλεόρασης. Ένα πρόσωπο που ξεκίνησε ως δευτερεύον σατιρικό εύρημα στο Charlie Brooker’s Weekly Wipe και κατέληξε παγκόσμιο meme με σειρές όπως Cunk on Britain, Cunk on Shakespeare και Cunk on Earth. Η Cunk ρωτά ό,τι δεν θα τολμούσε ποτέ ένας «σοβαρός» δημοσιογράφος και ακριβώς έτσι εκθέτει τη σοβαροφάνεια, την αυθεντία και το ίδιο το format του ντοκιμαντέρ.
Αλλά η Morgan δεν είναι απλώς μια επιτυχημένη περσόνα. Είναι δημιουργός με πλήρη έλεγχο της γραφής και του ρυθμού της. Το απέδειξε με τη σειρά Mandy, μια ωμά σουρεαλιστική κωμωδία που ξεκίνησε σχεδόν σαν πείραμα και κατέληξε σε τρεις σεζόν και την υψηλότερη τηλεθέαση του BBC Two εκείνο το καλοκαίρι. Η Mandy είναι κακοφωτισμένη, παράλογη, συχνά άβολη, σαν τη ζωή πριν μάθεις να την εξηγείς.
Πριν τη σκηνή και την τηλεόραση, δούλεψε ως πωλήτρια της Avon, τηλεφωνήτρια σε call center, εργάτρια σε εργοστάσιο που συσκεύαζε χάπια για σκουλήκια. Μια κανονική ζωή. Αυτή η εμπειρία -της δουλειάς χωρίς κύρος, της επανάληψης, της κοινωνικής αμηχανίας- έγινε το υλικό της. Και σήμερα, αποσπάσματα από τη δουλειά της κυκλοφορούν μανιωδώς στο TikTok, αποδεικνύοντας ότι το deadpan βρετανικό χιούμορ όχι μόνο αντέχει, αλλά μιλάει παγκόσμια.
Η συζήτηση στη Στέγη θα είναι μια συνομιλία για το πώς χτίζεται ένα αναγνωρίσιμο ύφος από το μηδέν, πώς το χιούμορ μπορεί να είναι πολιτικό χωρίς να το διακηρύσσει, και πώς το να «μην ξέρεις ακριβώς τι κάνεις» μπορεί, σε σπάνιες περιπτώσεις, να γίνει μέθοδος.
Καρακωστάνογλου × Hermès: Όταν η βιτρίνα γίνεται αφήγηση
Υπάρχουν λόγοι να θέλεις να σταματήσεις μπροστά στη βιτρίνα της Hermès στη διασταύρωση της Σταδίου με τη Βουκουρεστίου, που ξεπερνούν τη μόδα, τα ίδια τα αντικείμενα του θρυλικού οίκου μόδας. Έχουν να κάνουν με αυτή καθαυτή την Τέχνη, με τον πυρήνα της, όπως διεισδύει και συνομιλεί με τις δημιουργίες του γαλλικού οίκου κάθε φορά που ένας καλλιτέχνης αναλαμβάνει να δημιουργήσει το σκηνικό των βιτρίνων.
Αυτή τη φορά, από τις αρχές Δεκεμβρίου, έχουμε την τύχη να νιώθουμε ότι στεκόμαστε σε ένα δημόσιο μουσείο, σε έναν χώρο μέσα στην πόλη όπου τα κλειδιά κρατάει η σπουδαία εικαστικός Νικομάχη Καρακωστάνογλου.
Είναι βιτρίνες που απαιτούν χρόνο και σε μια πόλη που συνήθως περπατάς γρήγορα, αυτό είναι ήδη μια δήλωση. «Η σκηνογραφία στο θέατρο έχει πάντα ένα 20%-30% απόκλιση από το τέλειο», μου λέει η εικαστικός Νικομάχη Καρακωστάνογλου όταν τη ρωτώ πώς προσεγγίζει μια τέτοια συνεργασία. «Η υψηλή ραπτική, αντίθετα, απαιτεί να εξαντληθείς μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια». Η φετινή χριστουγεννιάτικη βιτρίνα του Hermès στην Αθήνα γεννήθηκε ακριβώς μέσα σε αυτή την αντίφαση που έγινε συνάντηση.
Η συνεργασία ξεκίνησε πριν από δυόμισι χρόνια, ύστερα από πρόταση του Πόλι Ιωάννου για μια εφάπαξ καλλιτεχνική ανάθεση. «Πέρασε από πολλά στάδια», μου λέει. «Από την αρχή, για μένα ήταν ξεκάθαρο ότι ήθελα να γίνει μέσα στα Χριστούγεννα». Το ίδιο ξεκάθαρη ήταν και η πρώτη της ιδέα: «Ήθελα να κάνω γλυπτά από μπρούτζο, χυτήριο». Η πραγματικότητα, όμως, παρενέβη γρήγορα. «Λόγω βάρους, οι βιτρίνες δεν μπορούσαν να κρατήσουν τόσο μεγάλο φορτίο. Έπρεπε να το επαναπροσδιορίσω πολύ νωρίς». Ακολούθησε μια μακρά περίοδος έρευνας και ανάπτυξης. «Έπρεπε να βρω ένα υλικό που να προσομοιάζει τις ποιότητες του μπρούτζου ως προς την αίσθηση και την εικόνα, αλλά όχι ως προς το βάρος». Ένα υλικό που να στέκεται οπτικά στον κόσμο του Hermès χωρίς να τον προδίδει.
Κι όμως, όπως επιμένει, το υλικό δεν ήταν το πιο δύσκολο. «Το πιο σημαντικό ήταν η αφήγηση. Η ιστορία που θα έφτιαχνα για να ταξιδέψει μέσα στον κόσμο του οίκου». Η ιστορία ξεκινά από τη φούξια βιτρίνα, την πρώτη που συναντάς. Εκεί, το πνεύμα των Χριστουγέννων δεν είναι διακοσμητικό, αλλά σκηνοθετημένο: ένας ανεμοδείκτης δείχνει βορρά, ο αέρας φέρνει κρύο, και ένα μικρό αλογάκι Hermès αντικαθιστά τους τάρανδους. «Το αλογάκι μπαίνει από την καμινάδα και κάνει τα πράγματα μέσα στο σπίτι να τρελαίνονται», λέει. Και πράγματι, από εκεί και πέρα, τίποτα δεν συμπεριφέρεται όπως θα έπρεπε.
Στη χρυσή βιτρίνα, η αφήγηση παγώνει. Μια τσαγιέρα, και μόνο αυτή. «Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του οίκου που δέχθηκαν βιτρίνα με ένα μόνο αντικείμενο», μου λέει. Η χειρονομία είναι αθόρυβη αλλά βαρύνουσα. Στην πράσινη βιτρίνα, η κίνηση επιστρέφει. «Οι φλόγες τη νύχτα της παραμονής γίνονται σταγόνες που καταλαμβάνουν το σαλόνι». Πίσω τους, η γονιμότητα σύμβολο της χρονιάς. Πλουραλισμός, πολλαπλότητα, αλλά πάντα υπό έλεγχο.
Στέκεσαι ξανά στο πεζοδρόμιο της Βουκουρεστίου. Ο κόσμος περνά, τα φώτα συνεχίζουν να αναβοσβήνουν. Οι βιτρίνες δεν κινούνται. Δεν χρειάζεται. Έχουν ήδη κάνει αυτό που έπρεπε: σε ανάγκασαν να σταματήσεις. Και σε έκαναν συνειδητά να καθυστερήσεις στο επόμενο ραντεβού σου, γιατί σου αξίζει αυτή η στάση εδώ.