Οι γυναίκες της Ύδρας που μοιράζονταν το λιγοστό λάδι και κρατούσαν όρθιες τις οικογένειές τους βρίσκονται πίσω από τη νέα ταινία του Παναγιώτη Ράππα που βασίζεται στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Με αφορμή την παρουσίαση της «Σταχομαζώχτρας» στο Παιδικό & Εφηβικό Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Αθήνας, ο σκηνοθέτης μιλά για την αλληλεγγύη, το βλέμμα των παιδιών και τη «νέα φεουδαρχία» της ψηφιακής εποχής.
Όταν ήταν παιδί στην Ύδρα, ο σκηνοθέτης Παναγιώτης Ράππας έβλεπε τις φίλες της μητέρας του να φεύγουν από το σπίτι κρατώντας μικρά μπουκάλια λάδι και πίστευε πως το προόριζαν για τα καντήλια. «Λάδι για να μαγειρέψουν ήταν», του εξήγησε εκείνη χρόνια αργότερα, φωτίζοντας με μια φράση τη ζωή των γυναικών που μεγάλωναν παιδιά, συντηρούσαν σπίτια και φρόντιζαν η μία την άλλη όσο οι άνδρες ταξίδευαν στη θάλασσα. Σε αυτές τις γυναίκες αφιερώνει τη «Σταχομαζώχτρα», την ταινία κινουμένων σχεδίων με την οποία μεταφέρει στην οθόνη το ομώνυμο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.
Η ταινία παρουσιάζεται στο Παιδικό & Εφηβικό Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Αθήνας 2026 powered by ΔΕΗ, που πραγματοποιείται για ένατη χρονιά, από τις 9 έως τις 15 Νοεμβρίου, με μότο «Κοίτα με». Απευθυνόμενο στη «γενιά του scrolling», το φεστιβάλ προσκαλεί παιδιά και μεγάλους να καθίσουν μαζί μπροστά στη μεγάλη οθόνη, να γνωρίσουν τις ιστορίες, τα όνειρα και τις αγωνίες των νέων και να αφήσουν χώρο στη δική τους φωνή. Φέτος απλώνει τις προβολές και τις δράσεις του σε περισσότερες γειτονιές: από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος έως τον Δαναό, τα Κηφισιά 1 & 2 Cinemax και τα Village Cinemas σε Ρέντη, Μαρούσι και Ίλιον.
Ανάμεσα στους κινηματογραφικούς ήρωες που διεκδικούν την προσοχή των μικρών θεατών βρίσκεται και η Αχτίτσα, μια ηλικιωμένη γυναίκα που προσπαθεί, παραμονή Χριστουγέννων, να φροντίσει τα ορφανά εγγόνια της. Μιλώντας για εκείνη, ο Παναγιώτης Ράππας επιστρέφει στις γυναίκες των παιδικών του χρόνων, εξηγεί πώς διατήρησε αυτούσιους τους διαλόγους του Παπαδιαμάντη και ανακαλεί όσα του έμαθαν οι μικροί θεατές στις δοκιμαστικές προβολές των μεγάλων στούντιο του Χόλιγουντ. Η συζήτησή μας φτάνει μέχρι την εξουσία της γνώσης και τον πλούτο της ψηφιακής εποχής, ακολουθώντας μια ανισότητα που αναγνωρίζει ακόμη στον κόσμο της «Σταχομαζώχτρας». Η ταινία σύντομα θα βγει και στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Έχετε αφηγηθεί ότι βλέπατε τις φίλες της μητέρας σας να φεύγουν από το σπίτι με μικρά μπουκάλια λάδι. Τι άλλαξε στον τρόπο που κοιτούσατε τη ζωή της όταν μάθατε για που προοριζόταν;
Οι γυναίκες στα νησιά ήταν, ακόμη στα χρόνια που μεγάλωνα στην Ύδρα, η καρδιά και το κέντρο του σπιτιού. Παιδί, το ένιωθα χωρίς να μπορώ να διακρίνω τις πραγματικές του διαστάσεις. Ο πατέρας μου, ναυτικός, έλειπε σχεδόν πάντα στη θάλασσα. Εκείνη η κουβέντα λοιπόν με τη μητέρα μου, χρόνια μετά, φώτισε κάτι που ως τότε έμενε αθέατο σαν μια αίσθηση, στο πίσω μέρος του μυαλού: τη συνείδηση ότι μαζί με το λίγο λάδι που περνούσε από χέρι σε χέρι, περνούσε και η έγνοια της μιας γυναίκας για την άλλη. Στις δύσκολες ώρες τους δεν άφηναν η μία την άλλη μόνη. Είχαν υφάνει ένα δίχτυ αλληλεγγύης, που τις κρατούσε όρθιες όταν η ζωή δυσκόλευε. Και ήταν πάρα πολλές οι δυσκολίες που σήκωναν. Τις αντιμετώπιζαν όμως με βαθιά ανθρωπιά και μια αξιοπρέπεια που δεν χρειαζόταν λόγια για να φανεί.
Πώς σας οδήγησαν αυτές οι συζητήσεις με τη μητέρα σας στη «Σταχομαζώχτρα»; Τι αναγνωρίσατε στην Αχτίτσα από τις γυναίκες της Ύδρας με τις οποίες μεγαλώσατε;
Εκείνες οι συζητήσεις άνοιξαν έναν δρόμο. Με έκαναν να σκύψω πιο προσεκτικά πάνω στη ζωή των μικρών νησιώτικων κοινωνιών, να αναζητήσω όσα ως τότε ένιωθα και υποψιαζόμουν χωρίς να τα έχω κατανοήσει σε όλο τους το εύρος. Με τις γυναίκες των παιδικών μου χρόνων με δένουν, φυσικά, μνήμες και αισθήματα βαθιά. Μεγάλωσα ανάμεσά τους, κι οι μορφές τους μένουν μέσα μου ζωντανές. Ακόμη και τώρα, ύστερα από δεκαετίες, το ενδιαφέρον μου για τη ζωή των ανθρώπων στα νησιά δεν έχει χάσει τη δύναμή του. Οι περισσότεροι γνωρίζουν τα νησιά μέσα από τη βουή του καλοκαιριού και τις φωνές των παραθεριστών. Εγώ γνώρισα το ίδιο καλά και την άλλη τους όψη: τις εκκωφαντικές σιωπές του χειμώνα. Εκεί, όταν καταλαγιάζει ο θόρυβος, οι σχέσεις και οι χαρακτήρες δοκιμάζονται κι η ζωή φανερώνει όσα το καλοκαίρι αφήνει ανέμελα στη σκιά.
Στην εποχή των νεαρών υπερηρώων, επιλέγετε για πρωταγωνίστρια μια φτωχή ηλικιωμένη γυναίκα. Πώς χτίσατε την παρουσία της ώστε ένα σημερινό παιδί να θέλει να ακολουθήσει την ιστορία της;
Πιστεύω βαθιά σε μια μνήμη που μας ενώνει, σε αυτό που ονομάζουμε συλλογικό ασυνείδητο, αν θέλετε. Κάτι σαν ένα νήμα που περνά από γενιά σε γενιά την ανθρώπινη εμπειρία. Νιώθω πως στα μικρά παιδιά αυτό το νήμα είναι πιο ορατό και η επαφή μαζί του γίνεται πιο φυσικά, χωρίς τα εμπόδια που συχνά βάζουμε εμείς οι μεγάλοι. Τους προσφέρουμε διαρκώς υπερήρωες νέους, όμορφους και δυνατούς, μα αυτή είναι κυρίως η δική μας επιλογή και όχι απαραίτητα η δική τους ανάγκη. Η αγάπη ενός παιδιού δεν μετρά τη δύναμη, τα χρόνια ή την ομορφιά ενός προσώπου. Άλλωστε, ποιο παιδί που είχε την τύχη να γνωρίσει μια γιαγιά, να παίξει μαζί της και να ακούσει τις ιστορίες της, δεν την αγάπησε;
Πόσο ελεύθερος αισθανθήκατε απέναντι στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη;
Ο θαυμασμός μου για τον Παπαδιαμάντη είναι βαθύς και απεριόριστος. Για μένα, αν δεν είναι ο σημαντικότερος της νεοελληνικής γραμματείας, βρίσκεται σίγουρα ανάμεσα στους δύο ή τρεις κορυφαίους της. Και, κατά την ταπεινή μου γνώμη, είναι μακράν ο πιο κινηματογραφικός. Διαβάζοντάς τον, νιώθω πως οι λέξεις του έχουν ήδη μέσα τους την ανάσα της εικόνας και γι’ αυτήν μιλούν. Η μεγάλη μου αγωνία ήταν λοιπόν να περάσω τις εικόνες από το κείμενο στην οθόνη χωρίς να χαθεί αυτή η ανάσα. Να μείνει η ταινία πιστή στο πνεύμα του και, πάνω απ’ όλα, στον βαθύ ανθρωπισμό του. Αυτό ήταν το αδιαπραγμάτευτο: να αλλάξει η γλώσσα της αφήγησης, αλλά να μη χαθεί η ψυχή της.
Η γλώσσα του Παπαδιαμάντη δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο πριν ακόμη φτάσουμε στην πλοκή. Τι γίνεται αυτή η γλώσσα όταν μεταφέρεται σε εικόνες και σε διαλόγους που πρέπει να καταλαβαίνει ένα παιδί;
Ξέρετε, η γλώσσα του Παπαδιαμάντη είναι βαθιά ποιητική, γιατί μέσα της κυλούν ο ρυθμός και η μουσική των εκκλησιαστικών κειμένων, με ρίζες που φτάνουν πολύ βαθιά, πίσω στους ελληνιστικούς χρόνους. Έχουμε πια, από επιλογή, απομακρυνθεί από αυτό το άκουσμα, κι ίσως γι’ αυτό μας δυσκολεύει. Το αυτί μας έχει χάσει την οικειότητα με τη μελωδία της και τις λεπτές αποχρώσεις των εννοιών και των εικόνων που περιγράφει. Οι διάλογοί του, όμως, μιλούν τη γλώσσα της καθημερινής ζωής, με το ιδιαίτερο χρώμα του νησιώτικου ιδιώματος. Κι από το κείμενό του, στην ταινία ακούγονται μόνο αυτοί. Και έχουν κρατηθεί όπως τους έγραψε. Έχω προσθέσει μόνο ελάχιστα, όπου έκρινα ότι ήταν απαραίτητο για να αποκτήσει μεγαλύτερη ευκρίνεια η κινηματογραφική αφήγηση. Δεν νομίζω λοιπόν πως τα παιδιά δυσκολεύονται να τους καταλάβουν. Η εικόνα αναλαμβάνει όμως ένα άλλο χρέος: να δώσει μορφή στην ατμόσφαιρα και στη διάθεση του κειμένου, να κρατήσει κάτι από τον παλμό της ζωής που περιγράφει. Εκεί βρισκόταν το μεγάλο στοίχημα και η αγωνία μου. Όσα δεν ακούγονται πια ως λέξεις, να μπορούν να γίνουν αισθητά μέσα στις εικόνες.
Πώς βρήκατε τα πρόσωπα, τα χρώματα και το φως αυτού του χιονισμένου νησιού, χωρίς να το μετατρέψετε σε μια νοσταλγική καρτ ποστάλ;
Ύστερα από πολλή μελέτη, μαζί με τους εξαιρετικούς συνεργάτες μου, αναζητήσαμε ένα νησί που να λειτουργεί σαν αρχέτυπο. Έναν τόπο όπου να συναντιούνται και να συνυπάρχουν ίχνη από όλα τα νησιά του Αιγαίου. Ψήγματα της αρχιτεκτονικής τους και μνήμες των εποχών που πέρασαν και άφησαν το αποτύπωμά τους. Έχοντας μεγαλώσει στην Ύδρα της δεκαετίας του ’60, κουβαλώ πολλά από αυτά μέσα μου, όχι μόνο σαν εικόνες, αλλά σαν βιώματα. Το ζητούμενο ήταν λοιπόν να βρουν τη θέση τους στο παπαδιαμαντικό σύμπαν και να υπηρετήσουν την αλήθεια του χωρίς να την καλύψουν με την εύκολη ομορφιά του «γραφικού» και του κιτς. Δεν θέλαμε ένα νησί που να μοιάζει με καρτ ποστάλ, αλλά έναν τόπο που να ανασαίνει μέσα στην ιστορία και να την αφηγείται έμμεσα, ιδιαίτερα στα παιδιά.
Η ιστορία έχει πείνα, ορφάνια, εγκατάλειψη και έναν άνθρωπο που επιχειρεί να εξαπατήσει μια απελπισμένη γυναίκα. Πού βάζετε το όριο σε όσα δείχνετε σε ένα παιδί; Υπήρξε σκηνή που σας δυσκόλεψε ακριβώς γι’ αυτό;
Η θητεία μου στα μεγάλα στούντιο του Χόλιγουντ μού έμαθε από νωρίς πως είναι μεγάλο λάθος να κοιτάζουμε τα παιδιά σαν θεατές που καταλαβαίνουν λιγότερα. Το βλέμμα τους είναι ανοιχτό στον κόσμο. Τον ψηλαφούν με ακούραστη περιέργεια και διακρίνουν πολύ νωρίς την καλοσύνη, αλλά και τις στιγμές που ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει λάθος επιλογές. Σε δοκιμαστικές προβολές σε σχολεία της Καλιφόρνιας, οι παρατηρήσεις τους για τους χαρακτήρες ήταν συχνά τόσο εύστοχες και διεισδυτικές, που επιστρέψαμε στη δουλειά και αλλάξαμε το σενάριο και τους διαλόγους. Το παιδικό βλέμμα μάς είχε δείξει όσα το δικό μας είχε προσπεράσει. Συχνά, όμως, η υπερβολική μας έγνοια για το «πολιτικά ορθό» μάς οδηγεί σε ευτράπελα, με την πεποίθηση πως έτσι προστατεύουμε καλύτερα τα παιδιά. Κι εδώ βρίσκεται μια παράδοξη αντίφαση της εποχής μας: ανησυχούμε για τις δυσάρεστες πλευρές μιας ιστορίας, αλλά τους δίνουμε από πολύ νωρίς ένα κινητό ή ένα τάμπλετ, ανοίγοντάς τους την πόρτα του διαδικτύου, όπου μπορούν να βρεθούν μπροστά σε ό,τι πιο ακραίο μπορεί να γεννήσει ο ανθρώπινος νους.
Ο παντοπώλης εκμεταλλεύεται το γεγονός ότι η Αχτίτσα δεν γνωρίζει την αξία της επιταγής της. Πόσο σημερινή σάς φαίνεται αυτή η εξουσία;
Αυτό που με συγκλονίζει στον Παπαδιαμάντη είναι η ματιά του: πόσο βαθιά φτάνει στον άνθρωπο, πόσες όψεις φωτίζει στους χαρακτήρες του, πόσο οι κόσμοι του εξακολουθούν να καθρεφτίζουν τον δικό μας. Δεν βλέπουμε σήμερα την ίδια ανισότητα, σε ακόμη πιο ακραία μορφή; Η γνώση που συσσώρευσε η ανθρωπότητα επί αιώνες έγινε το έδαφος όπου άνθισε η ψηφιακή τεχνολογία. Κι όμως, ο έλεγχός της και ο πλούτος που συγκεντρώνεται γύρω της και εξαιτίας της μένουν στα χέρια ελάχιστων. Είναι σαν να υψώνονται τα τείχη μιας νέας φεουδαρχίας. Μια εταιρεία μπορεί να διαθέτει περισσότερα πλούτη από πολλά κράτη μαζί, με εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους, και αυτό το θεωρούμε λογικό. Αλλάζει η εποχή, αλλά η απόσταση ανάμεσα σε εκείνον που κρατά τη γνώση και σε εκείνον που βρίσκεται στην ανάγκη παραμένει αγεφύρωτη. Κι αυτός είναι, δυστυχώς, ο κόσμος που θα αφήσουμε στα παιδιά: μια κληρονομιά με πολλές σκοτεινές πλευρές.
Η Αχτίτσα έχει δίπλα της τη Ζερμπινιώ και εσείς αφιερώνετε την ταινία στις γυναίκες που κρατούσαν όρθιες τις οικογένειες των νησιών. Τι ξέρουμε πραγματικά για τη ζωή τους και τι κινδυνεύουμε να σβήσουμε όταν τις περιγράφουμε απλώς ως «ηρωίδες»;
Όμορφη ερώτηση, και ιδιαίτερα ο τρόπος που τη διατυπώνετε. Συχνά καταφεύγουμε στις μεγάλες λέξεις για να ξεμπερδέψουμε με τις ενοχές μας… Λέξεις που μοιάζουν να τιμούν, αλλά μπορεί να αφήνουν ανέγγιχτη τη ζωή που κρύβεται πίσω τους. Κοιτάξτε, σε όλη τη διαδρομή της, η ανθρωπότητα οργάνωνε τις κοινωνίες της γύρω από την ανάγκη να επιβιώσει. Κάπου σε αυτή τη διαδρομή, οι επιλογές της αδίκησαν βαθιά τις γυναίκες. Πολλές σήκωσαν με απίστευτη καρτερία τον ρόλο που τους ανατέθηκε, βάζοντας πριν από οτιδήποτε άλλο την επιβίωση της οικογένειας. Στα νησιά το βάρος ήταν ακόμη μεγαλύτερο, γιατί οι άνδρες έλειπαν. Εκείνες έμεναν, κρατώντας όρθια τη ζωή στις καθημερινές της δοκιμασίες. Δεν μπορούμε να γυρίσουμε πίσω τον χρόνο και να αποκαταστήσουμε την αδικία. Η ιστορία έχει αφήσει εκατομμύρια από αυτές στην αφάνεια και τη σιωπή. Μπορούμε όμως να σταθούμε στην προσφορά τους, να μην την προσπεράσουμε με έναν εύκολο, χωρίς σκέψη έπαινο και να προσπαθήσουμε να μην επαναλάβουμε σήμερα τα ίδια λάθη. Αν θα το καταφέρουμε, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα. Εγώ πάντως, έχοντας δεχτεί τόσα από αυτή τους τη στάση, ένιωσα πως το λιγότερο που μπορούσα να κάνω ήταν να τους αφιερώσω την ταινία. Ένα μικρό ευχαριστώ για όσα μου πρόσφεραν και για όσα από εκείνες εξακολουθώ να κουβαλώ μέσα μου.
Πόσα χρόνια χρειάστηκε για να φτάσει η «Σταχομαζώχτρα» στην οθόνη; Ποιο ήταν το δυσκολότερο εμπόδιο και υπήρξε στιγμή που σκεφτήκατε ότι αυτή η ταινία δεν θα ολοκληρωνόταν;
Χρειάστηκαν πολλά χρόνια. Ένα βασικό εμπόδιο ήταν η διακοπή της αρχικής συνεργασίας με την ΕΡΤ. Πριν από αρκετά χρόνια είχαμε μια προφορική συμφωνία για συμπαραγωγή της «Σταχομαζώχτρας» σε μικρότερη διάρκεια. Είχε προηγηθεί η διάκριση της ταινίας «Ένα δέντρο μια φορά», βασισμένης στο ομότιτλο παραμύθι του Ευγένιου Τριβιζά, ως καλύτερης ταινίας animation για παιδιά και δεύτερης καλύτερης παραγωγής για παιδιά και νέους στη ζώνη των χωρών της EBU. Μετά από αυτή τη διάκριση, η τότε διοίκηση της ΕΡΤ αποφάσισε να συνεχίσουμε τη συνεργασία με την πρότασή μου να κάνουμε τη «Σταχομαζώχτρα» ταινία. Όταν όμως άλλαξε η διοίκηση, η νέα αποσύρθηκε από τη συμφωνία. Αυτό μου προκάλεσε μεγάλη απογοήτευση και θυμό. Σήμερα χαίρομαι που η ΕΡΤ, με άλλη πάλι διοίκηση, συμμετέχει στην παραγωγή. Είναι σημαντικό για μένα ότι σε αυτή την προσπάθεια συμμετέχουν, μέσω του δημόσιου φορέα, και οι Έλληνες φορολογούμενοι, που είναι και οι τελικοί αποδέκτες της ταινίας. Εύχομαι να μείνουν ευχαριστημένοι και το αποτέλεσμα να τους αποζημιώσει.
Έχετε δουλέψει σε μεγάλα στούντιο του εξωτερικού και σε ελληνικές παραγωγές. Τι σας έμαθε αυτή η διαδρομή για τον τρόπο που αφηγούμαστε μια ιστορία στα παιδιά; Και τι εξακολουθεί να λείπει εδώ ώστε το ελληνικό animation να αποκτήσει συνέχεια, πέρα από τις μεμονωμένες προσπάθειες;
Στην Ελλάδα διαθέτουμε ταλαντούχους δημιουργούς στο animation. Αυτό που μας λείπει είναι ο προγραμματισμός. Η εμπειρία μου έχει δείξει ότι οι ταινίες μεγάλου μήκους απαιτούν προσεκτικό σχεδιασμό, σύνθετες εξειδικευμένες τεχνικές και τεχνολογία και ότι το ταλέντο από μόνο του δεν αρκεί. Γίνονται ήδη βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Η «Σταχομαζώχτρα», που υλοποιήσαμε μαζί με την Pan Entertainment, είναι αποτέλεσμα μιας τέτοιας προσπάθειας.
