Το έργο An Ark είναι από τις πρώτες θεατρικές παραγωγές «μεικτής πραγματικότητας» (mixed reality) που παρουσιάζονται στη Νέα Υόρκη.
Στο πολιτιστικό κέντρο Shed, στο Hudson Yards της Νέας Υόρκης, το κοινό κάθεται σε κύκλο πάνω σε κατακόκκινο χαλί, φορώντας ειδικά «ενισχυμένα» γυαλιά. Μπροστά του τέσσερις άδειες καρέκλες περιμένουν τους ηθοποιούς. Όταν εμφανίζονται, ένας-ένας, το συναίσθημα είναι παράξενα προσωπικό: ο κάθε χαρακτήρας σε κοιτάζει απευθείας στα μάτια.
«Μην πανικοβάλλεσαι», λέει ο Ίαν ΜακΚέλεν με ήρεμη φωνή. Μόνο που ο ΜακΚέλεν -όπως και οι συμπρωταγωνιστές του Γκόλντα Ροσέβελ, Αρινζέ Κεν και Ρόζι Σίχι- δεν βρίσκεται πραγματικά εκεί. Οι ηθοποιοί εμφανίζονται σε βίντεο τρισδιάστατης καταγραφής, σαν ημιδιαφανείς φιγούρες που επικαλύπτονται πάνω στον φυσικό χώρο.
Επιχειρεί κάτι που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε αδύνατο
Το έργο An Ark είναι από τις πρώτες θεατρικές παραγωγές «μεικτής πραγματικότητας» (mixed reality) που παρουσιάζονται στη Νέα Υόρκη. Γραμμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου σε δεύτερο πρόσωπο από τον Σάιμον Στίβενς, επιχειρεί κάτι που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε αδύνατο: να διατηρήσει τη ζωντανή, ανθρώπινη σχέση του θεάτρου, ενώ οι ηθοποιοί υπάρχουν μόνο ως ψηφιακές παρουσίες. Σε μια διάρκεια 47 λεπτών, οι τέσσερις χαρακτήρες απευθύνονται απευθείας στον θεατή, ακολουθώντας τις ζωές τους από τη γέννηση έως τον θάνατο, με σταθερή οπτική επαφή που δημιουργεί μια έντονα προσωπική εμπειρία.
Ο παραγωγός Τοντ Έκερτ επιμένει στη διάκριση ανάμεσα στη μεικτή πραγματικότητα και την εικονική πραγματικότητα (VR). «Η VR είναι πλήρης απομόνωση», λέει. «Σαν να βρίσκεσαι σε γεμάτο μετρό και να κοιτάς μόνο το κινητό σου». Αντίθετα, στο An Ark βλέπεις τον χώρο, τους υπόλοιπους θεατές, τις αντιδράσεις τους. «Η εμπειρία βασίζεται στη σύνδεση. Αυτό είναι όλο το νόημα της ιστορίας». Δεν είναι τυχαίο ότι το πρόγραμμα της παράστασης ξεκαθαρίζει από την πρώτη γραμμή: «Το An Ark δεν είναι έργο τεχνητής νοημοσύνης».
Η τεχνολογία πίσω από το έργο βασίζεται στη λεγόμενη volumetric capture - μια μέθοδο τρισδιάστατης κινηματογράφησης που καταγράφει τους ηθοποιούς από δεκάδες κάμερες ταυτόχρονα. Στην περίπτωση του An Ark χρησιμοποιήθηκαν 52 κάμερες, σε ένα στούντιο στη Γκρενόμπλ της Γαλλίας, ώστε οι τέσσερις ερμηνευτές να «τοποθετηθούν» ψηφιακά στον χώρο του Shed σαν να κάθονται λίγα εκατοστά μπροστά από τον θεατή. Η διαδικασία έγινε σε μία ενιαία λήψη, όπως σε κανονική θεατρική παράσταση.
Ο Έκερτ δεν είναι νέος σε τέτοιους πειραματισμούς. Το 2019 παρουσίασε το The Life με ολόγραμμα της Μαρίνα Αμπράμοβιτς, ενώ το 2023 παρήγαγε μια εικονική συναυλία του Ριουίτσι Σακαμότο. Το An Ark αποτελεί το πιο φιλόδοξο εγχείρημά του μέχρι σήμερα, καθώς είναι η πρώτη φορά που τέσσερις ηθοποιοί εμφανίζονται ταυτόχρονα σε τέτοιο περιβάλλον.
Η σκηνοθέτις Σάρα Φράνκομ προσεγγίζει το έργο με καθαρά θεατρικούς όρους. Παρότι δηλώνει ότι δεν έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την τεχνολογία, βρήκε «ελευθερία» στους περιορισμούς του συστήματος. Οι πρόβες έγιναν όπως σε κάθε άλλη παράσταση, με τους ηθοποιούς να κινούνται ελάχιστα και να παραμένουν κυρίως καθισμένοι. Η μεγάλη διαφορά είναι η συνεχής οπτική επαφή: όπου κι αν κοιτάξεις, το βλέμμα τους σε βρίσκει. «Έχεις μια άμεση και καθαρή σχέση με τον ηθοποιό», λέει η Φράνκομ. «Νιώθεις πραγματικά ότι σε βλέπουν».
Το αποτέλεσμα είναι ταυτόχρονα καθηλωτικό και ανοίκειο. Σε κάποιες στιγμές η αίσθηση οικειότητας είναι έντονη· σε άλλες, οι ασαφείς άκρες των ψηφιακών σωμάτων κάνουν τα πόδια των ηθοποιών να μοιάζουν σαν να λιώνουν στο πάτωμα.
Ο Έκερτ αναγνωρίζει τους τεχνικούς περιορισμούς, ειδικά αν συγκριθούν με την υπερ-ευκρίνεια συσκευών όπως το Apple Vision Pro, αλλά θεωρεί ότι η ποιότητα της εικόνας είναι δευτερεύουσα μπροστά στη δυνατότητα ανθρώπινης σύνδεσης. «Κάθε φορά που βλέπω την παράσταση, παρατηρώ ανθρώπους σε εντελώς διαφορετικές φάσεις ζωής να αντιδρούν», λέει. «Και αυτό μου δίνει ελπίδα για την ανθρωπότητα».
Όταν τελειώνει η παράσταση και οι θεατές βγάζουν τα γυαλιά τους, η αίσθηση είναι συλλογική. «Σαν να έχει περάσει όλο το δωμάτιο από μια κοινή εμπειρία», περιγράφει η Φράνκομ. Για τους δημιουργούς, η μεικτή πραγματικότητα μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους στο θέατρο: να κάνει μεγάλες ερμηνείες πιο προσιτές, σε μια εποχή που οι τιμές του Broadway εκτοξεύονται, αλλά και να διατηρήσει το έργο σημαντικών ηθοποιών με μεγαλύτερη αμεσότητα από μια απλή κινηματογράφηση.
Το ερώτημα παραμένει αν αυτή η τεχνολογία φέρνει το κοινό πιο κοντά ή το απομακρύνει. Για την ομάδα του An Ark, η απάντηση βρίσκεται στην ανάγκη της φυσικής παρουσίας. «Ζούμε σε μια εποχή όπου το να είσαι παρών μοιάζει απαραίτητο αντίδοτο στο χάος γύρω μας», λέει η Φράνκομ. «Το θέατρο μπορεί ακόμη να μας φέρει μαζί και να μας θυμίσει: είμαστε εδώ, ζούμε».
Το An Ark παρουσιάζεται στο Shed της Νέας Υόρκης έως την 1η Μαρτίου.