Πλέκει ατσάλι, μετατρέπει 519.000 κόμπους κλωστής Πεταλούδα σε μνημειακό έργο, γεμίζει καθεδρικούς και μουσεία με μεταναστευτικά πουλιά. Η Μαρία Λοϊζίδου, με έργα από την documenta ως τη Whitechapel και την Μπιενάλε της Βενετίας, βλέπει τώρα ένα έργο της να βρίσκει μόνιμη θέση στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού.
Πολύ πριν αρχίσει να πλέκει με βελονάκι το ανοξείδωτο ατσάλι, πριν τα έργα της φτάσουν στην Μπιενάλε της Βενετίας, στην documenta του Κάσελ, στη Whitechapel, στο σπίτι του Σίγκμουντ Φρόιντ στο Λονδίνο και κάτω από τους πελώριους θόλους του καθεδρικού του Λίβερπουλ, η Μαρία Λοϊζίδου ήταν ένα κορίτσι στη Λεμεσό που φορούσε κόκκινες πλαστικές γαλότσες και περίμενε να ανοίξουν τρύπες στις σόλες τους.
Όταν οι μπότες φθείρονταν αρκετά, πηδούσε μέσα στις λακκούβες, τις γέμιζε νερό και ύστερα έμπαινε στο σκοτεινό σαλόνι του σπιτιού, εκείνο που άνοιγε μόνο όταν έρχονταν ξένοι, και χοροπηδούσε πάνω στο χαλί ώσπου το νερό να περάσει από τις τρύπες. Χρόνια αργότερα θα αναγνώριζε σε αυτό το παιδικό παιχνίδι μια πρώτη πράξη μεταφοράς και μεταμόρφωσης: κάτι από τον έξω κόσμο περνούσε μέσα, άλλαζε τόπο, άφηνε το ίχνος του.
Ίσως γι' αυτό έχει ενδιαφέρον ότι το έργο της που εγκαταστάθηκε τώρα μόνιμα σε έναν από τους πιο φορτισμένους τόπους της Αθήνας ονομάζεται ακριβώς «Μεταβίβαση».
Το πλεκτό από ατσάλι ανάμεσα στους τάφους του Κεραμεικού
Η «Μεταβίβαση» βρίσκεται πλέον μόνιμα στον αποκατεστημένο αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού, δωρεά του ΝΕΟΝ προς το Υπουργείο Πολιτισμού, έπειτα από πρόσκληση του υπουργείου. Είναι η δεύτερη δωρεά σύγχρονου έργου του οργανισμού σε ελληνικό αρχαιολογικό χώρο, μετά το «RULE II» του Άντονι Γκόρμλι, που εγκαταστάθηκε το 2025 έξω από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Δήλου.
Από κοντά το έργο παίζει ένα παράξενο παιχνίδι με το μάτι. Ξέρεις ότι αυτό που βλέπεις είναι ανοξείδωτος χάλυβας, αλλά δυσκολεύεσαι να τον αντιληφθείς ως μέταλλο. Η Μαρία Λοϊζίδου έχει πλέξει το λεπτό σύρμα στο χέρι, μετατρέποντας ένα άκαμπτο βιομηχανικό υλικό σε επιφάνειες που μοιάζουν άλλοτε με δίχτυ, άλλοτε με ύφασμα, άλλοτε με μεταλλική δαντέλα. Είναι αρκετά ισχυρές ώστε να αντέχουν έξω και συγχρόνως τόσο διάτρητες ώστε το φως, ο αέρας και κυρίως το βλέμμα να περνούν μέσα τους. Οι αρχαιότητες δεν εξαφανίζονται πίσω από το σύγχρονο έργο· παραμένουν διαρκώς παρούσες.
Η πρώτη «Μεταβίβαση» είχε δημιουργηθεί ειδικά για τον Κεραμεικό το 2015, στο πλαίσιο του προγράμματος «Έργο στην Πόλη» του ΝΕΟΝ και σε επιμέλεια της Συραγώς Τσιάρα (σήμερα διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης). Τότε δεν επρόκειτο για ένα έργο τοποθετημένο σε ένα σημείο, αλλά για μια διαδρομή που άρχιζε από τα παράθυρα προς την εσωτερική αυλή του Μουσείου και ξετυλιγόταν σε έξι ακόμη σημεία του αρχαιολογικού χώρου. Το σύγχρονο πλεκτό από ατσάλι συναντούσε έτσι έναν τόπο όπου η ταφή στην αρχαιότητα συνυπήρχε με μια ολόκληρη παράδοση κεραμικής, χειρωνακτικής εργασίας και τεχνικής.
Εδώ η πλέξη δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό ίχνος μιας παλιάς κυρίως γυναικείας τέχνης. Φέρνει μέσα στον αρχαιολογικό χώρο τον χρόνο της κατασκευής, την επανάληψη της ίδιας κίνησης από το χέρι, τη συλλογική εργασία, τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και στη χειροτεχνία και μαζί μια εργασία που επί αιώνες γινόταν κυρίως από γυναίκες χωρίς να καταγράφεται στον μεγάλο κανόνα της Ιστορίας της Τέχνης. Ο ίδιος ο ΝΕΟΝ περιγράφει τη «Μεταβίβαση» ως διάλογο ανάμεσα στη μνήμη του τόπου και στα ίχνη της παραδοσιακής ελληνικής ύφανσης.
Έχει σημασία ότι αυτό συμβαίνει στον Κεραμεικό. Στο αρχαίο νεκροταφείο της Αθήνας η μνήμη όχι μόνο δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά βρίσκεται χαραγμένη σε πέτρες, ονόματα, σώματα που δεν υπάρχουν πια, αντικείμενα που επέζησαν από τους ανθρώπους τους. Ανάμεσά τους η Λοϊζίδου βάζει ένα έργο που δεν προσπαθεί να ανταγωνιστεί τη μονιμότητα του μαρμάρου. Αντίθετα, μοιάζει σχεδόν ευάλωτο, ακόμη κι αν είναι φτιαγμένο από ατσάλι.
Η αντοχή που εμφανίζεται ως ευθραυστότητα είναι ίσως ένας από τους καλύτερους τρόπους να μπει κανείς στη δουλειά της.
Η πολιτική διάσταση του έργου της
Η Μαρία Λοϊζίδου γεννήθηκε το 1958 στη Λεμεσό, μεγάλωσε κοντά στη θάλασσα, όμως το παιδικό της τοπίο είχε και χαρακώματα. Στις αυλές τα παιδιά έμπαιναν μέσα και έπαιζαν, ενώ τα ίδια χαρακώματα χρησιμοποιούνταν στις ασκήσεις πολιτικής άμυνας και ήταν εφοδιασμένα με ρύζι, αλεύρι, νερό και λάδι για την περίπτωση πολέμου. Το 1974 ήταν δεκαέξι ετών. Το παιχνίδι και η πραγματική πιθανότητα της καταστροφής είχαν βρεθεί, πολύ νωρίς, στον ίδιο χώρο.
Η εμπειρία αυτή δεν μετατράπηκε αμέσως σε τέχνη. Χρειάστηκαν δεκαετίες ώσπου το 2000, στα «Λάφυρα Πολέμου», να έρθει στην επιφάνεια με έναν τρόπο πολύ πιο σύνθετο από μια αυτοβιογραφική εξομολόγηση. Σχέδια, εγκαταστάσεις, κινητικά γλυπτά και βιντεοσκοπημένες μαρτυρίες συγγενών αγνοουμένων της τουρκικής εισβολής έμπαιναν στην ίδια επικράτεια, εκεί όπου η προσωπική μνήμη παύει να ανήκει αποκλειστικά σε έναν άνθρωπο και γίνεται μέρος μιας συλλογικής ιστορίας.
Η ιστορικός τέχνης Τίνα Πανδή έχει συνδέσει το έργο με την επεξεργασία του προσωπικού και συλλογικού τραύματος και με ένα σκληρό ερώτημα: τι παίρνει μαζί του ένας κατακτητής περνώντας από έναν τόπο και τι μπορεί να χάσει ένας άνθρωπος από την παιδική του ηλικία;
Αυτή η πολιτική διάσταση θα παραμείνει στη δουλειά της, χωρίς όμως να μετατρέπεται σε εικονογραφημένο σύνθημα. Πόλεμος, αποικιοκρατία, καταπίεση, μειονότητες, μετανάστευση, κοινωνική προστασία διασταυρώνονται με σχέδιο, γλυπτική, βίντεο και πλέξιμο.
Όταν το βελονάκι συναντά το ατσάλι
Υπάρχει κάτι σχεδόν ανατρεπτικό στην επιλογή του πλεξίματος από τη Λοϊζίδου. Μια τεχνική συνδεδεμένη με τη γυναικεία οικιακή εργασία και την παράδοση, με αντικείμενα μικρής κλίμακας που προορίζονταν για το σπίτι, μεταφέρεται στη γλυπτική και αποκτά αρχιτεκτονικές διαστάσεις. Το βελονάκι συναντά ένα βιομηχανικό υλικό, το ανοξείδωτο σύρμα, και αυτό που θα μπορούσε να είναι δαντέλα γίνεται γλυπτό.
Η ίδια είχε μάθει από παιδί σταυροβελονιά και λευκαρίτικο, όπως τόσα κορίτσια στην Κύπρο, χωρίς μάλιστα να αγαπά καθόλου αυτή την υποχρεωτική καλοκαιρινή απασχόληση. Πολύ αργότερα, όταν αναζητούσε ένα υλικό που θα μπορούσε να καταλάβει μεγάλη επιφάνεια χωρίς να εμποδίζει το φως, το λεπτό ανοξείδωτο σύρμα της έδωσε τη λύση. Το έπλεξε με τις κινήσεις που γνώριζαν ήδη τα χέρια της.
Από εκεί προκύπτει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά του έργου της. Η δύναμη και η ευθραυστότητα δεν βρίσκονται στις δύο αντίθετες άκρες: συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο αντικείμενο. Το ατσάλι μπορεί να πέφτει σαν ύφασμα, να αφήνει το φως να περάσει, να κινείται με τον αέρα. Και η χειροτεχνία, αντί να λειτουργεί ως νοσταλγική επιστροφή σε έναν χαμένο κόσμο, αποκτά μνημειακή κλίμακα και μπαίνει σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους, βιομηχανικά κτίρια και καθεδρικούς.
519.000 κόμποι με κλωστές Πεταλούδα
Όποιος μπήκε το 2021 στην έκθεση «Portals | Πύλη» του ΝΕΟΝ στο παλιό Δημόσιο Καπνεργοστάσιο της Λένορμαν δύσκολα ξεχνά το «A Monumental Lightness».
Το θυμάμαι ακίνητο και ταυτόχρονα όχι ακριβώς ακίνητο, ένα τεράστιο υφαντό να αιωρείται πάνω από τον χώρο και να αφήνει κατά στιγμές ένα υπόκωφο θρόισμα, σαν μια κατασκευή που είχε το δικό της ανεπαίσθητο σύστημα αναπνοής. Κάτω από εκείνη τη «Μνημειώδη ελαφρότητα» ένιωθες πράγματι κάτι από το δικαίωμα στην αποτυχία, το δικαίωμα στην εύθραυστη αλλά υπέροχη ανθρώπινη φύση.
Για να υπάρξει χρειάστηκαν 519.000 κόμποι από μετάξι, λινό και βαμβάκι, υλικά που είχαν προμηθευτεί από τη βιομηχανία Πεταλούδα, αυτή τη ζωντανή ιστορία επιχειρήσεων της Αθήνας που βρίσκεται στην ευρύτερη γειτονιά του Καπνεργοστασίου. Η κλίμακα ήταν τεράστια, το υλικό ελάχιστο. Η κατασκευή καταλάμβανε τον χώρο χωρίς να τον κλείνει, επέτρεπε στο βλέμμα να τη διαπεράσει και στο φως να συνεχίσει την πορεία του.
Έξι καλλιτέχνες εργάστηκαν μαζί με τη Λοϊζίδου επί 48 εβδομάδες για την κατασκευή του έργου. Αργότερα, όταν το «A Monumental Lightness» παρουσιάστηκε στη Whitechapel Gallery του Λονδίνου, στην έκθεση «A Century of the Artist's Studio: 1920–2020», η διαδικασία της δημιουργίας του αποκτούσε σχεδόν την ίδια σημασία με το τελικό αντικείμενο: η επαναληπτική κίνηση των χεριών, οι ιστορίες που ανταλλάσσονταν όσο προχωρούσε η δουλειά, οι συζητήσεις γύρω από όσα συνέβαιναν πολιτικά και κοινωνικά έξω από το εργαστήριο.
Στο Καπνεργοστάσιο υπήρχε επιπλέον η μνήμη του ίδιου του κτιρίου, των ανθρώπων που κάποτε δούλευαν εκεί με τα χέρια τους πάνω στα φύλλα του καπνού. Έτσι οι 519.000 κόμποι δεν αποτελούσαν απλώς ένα εντυπωσιακό τεχνικό επίτευγμα. Συσσώρευαν μέσα στο έργο χρόνο και εργασία, ατομικές χειρονομίες που μόνο επειδή επαναλήφθηκαν συλλογικά μπόρεσαν να δημιουργήσουν κάτι μνημειακό.
Μια παλιά ντουλάπα ανοίγει και βγάζει προς τα έξω τη μνήμη της
Στo «Collective Autobiography», έργο που παρουσιάστηκε αρχικά από το ΕΜΣΤ στο Ωδείο Αθηνών το 2013 και στη συνέχεια στην documenta 14 στο Fridericianum του Κάσελ, πήρε μια κυπαρισσένια ντουλάπα των αρχών του 20ού αιώνα, φτιαγμένη κάποτε για να υπηρετεί τις ανάγκες μιας αγροτικής οικογένειας, και την άνοιξε κυριολεκτικά προς τα έξω.
Η παλιά ντουλάπα μπορούσε να αποσυναρμολογηθεί και να αναπτυχθεί στον χώρο διατηρώντας, όπως εξηγεί το ΕΜΣΤ, τη μνήμη του περιεχομένου της περίπου όπως ένα γάντι που γυρίζει ανάποδα εξακολουθεί να κρατά τη μορφή του χεριού. Στις εσωτερικές «τσέπες» της εμφανίζονταν μικρά γλυπτά, σχέδια, βίντεο, σημειωματάρια και βιβλία από το εργαστήριο της Λοϊζίδου, ίχνη μιας καλλιτεχνικής διαδρομής τριών δεκαετιών.
Είναι μια θαυμάσια εικόνα για το πώς δουλεύει συχνά η μνήμη στο έργο της: ό,τι κανονικά φυλάσσεται στο εσωτερικό, προστατευμένο και αθέατο, γυρίζει προς τα έξω και εκτίθεται. Η ντουλάπα εξακολουθεί να είναι ντουλάπα και ταυτόχρονα έχει μετατραπεί σε αρχιτεκτονική, το ιδιωτικό αρχείο ενός ανθρώπου γίνεται τοπίο μέσα στο οποίο μπορεί να κινηθεί το βλέμμα του άλλου.
Τέσσερα μεταλλικά πέπλα χορεύουν πάνω από το Παρίσι
Στην αυλή του Musée de la Chasse et de la Nature στο Παρίσι, το 2023, το μέταλλο απέκτησε άλλη συμπεριφορά. Για το «Moi Balbuzard Migrant» η Λοϊζίδου κρέμασε ψηλά τέσσερα μεγάλα χειροποίητα πέπλα από μεταλλικό νήμα, που κινούνταν με τον άνεμο, ένα για κάθε εποχή και για τα μεταναστευτικά πουλιά που περνούν πάνω από το Παρίσι στη διάρκεια του χρόνου.
Επάνω σε αυτές τις σχεδόν διάφανες επιφάνειες είχε πλέξει ένα ολόκληρο ημερολόγιο μετακίνησης της φύσης: άνθη κερασιάς και φορσύθιας υποδέχονταν την άνοιξη μαζί με αλκυόνες, δρυοκολάπτες, καρδερίνες και χελιδόνια, η λεβάντα συνόδευε τους λευκούς πελαργούς του καλοκαιριού, ο ψαραετός εμφανιζόταν μέσα σε μια γιρλάντα από αμπελόφυλλα το φθινόπωρο, ενώ ερωδιοί, κορμοράνοι και άλλα πουλιά περνούσαν στο χειμωνιάτικο πέπλο ανάμεσα σε κρόκους και πουρνάρια.
Κι ανάμεσα στα μεταναστευτικά πουλιά υπήρχε ένας μικρός εισβολέας: μια μη μεταναστευτική πορφυρόκοτα, δανεισμένη από πίνακα του Φρανσουά Ντεπόρτ της μόνιμης συλλογής του μουσείου. Αυτή λειτουργούσε σαν οδηγός για να κατευθύνει τον επισκέπτη από την αυλή στους τρεις ορόφους, όπου περίπου είκοσι μικρότερα έργα της Λοϊζίδου είχαν παρεισφρήσει ανάμεσα στα ιστορικά εκθέματα. Το μουσείο μιλούσε για νέες αφηγήσεις γύρω από τη συνύπαρξη, τη διαφορετικότητα και τη «δύναμη της φιλοξενίας».
Τα πουλιά διασχίζουν σύνορα που για τον άνθρωπο μπορούν να καθορίσουν μια ζωή, περνούν από χώρα σε χώρα ακολουθώντας εποχές, θερμοκρασίες και τροφή, και η Λοϊζίδου βάζει δίπλα στην ομορφιά αυτής της φυσικής μετακίνησης το πολύ πιο δύσκολο ερώτημα της ανθρώπινης μετακίνησης.
Στο σπίτι όπου ο Φρόιντ υπήρξε και ο ίδιος πρόσφυγας
Έναν χρόνο αργότερα, στο Λονδίνο, η έννοια του εκτοπισμού πέρασε από τα πουλιά στο σπίτι. Η έκθεση «The Place I Am Not» αναπτύχθηκε ταυτόχρονα στο Freud Museum και στο Hellenic Centre, δύο χώρους που επέτρεπαν στη Λοϊζίδου να μιλήσει για τη διασπορά όχι θεωρητικά αλλά μέσα σε κτίρια ήδη φορτισμένα με ιστορίες μετακίνησης και ταυτότητας.
Το Freud Museum είναι το τελευταίο σπίτι του Σίγκμουντ Φρόιντ, εκεί όπου εγκαταστάθηκε έχοντας εγκαταλείψει τη Βιέννη μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία. Η Λοϊζίδου δημιούργησε νέα έργα ειδικά για την έκθεση και τα έβαλε να συνομιλήσουν με αυτό το «σπίτι μακριά από το σπίτι». Το ερώτημα δεν ήταν απλώς πού κατοικεί ένας μετανάστης αλλά τι σημαίνει τελικά κατοικώ: πώς φτιάχνεις έναν ασφαλή τόπο σε μια ξένη χώρα, τι παίρνεις μαζί σου, τι αφήνεις πίσω και τι συμβαίνει στην ταυτότητά σου όταν το «σπίτι» δεν συμπίπτει πλέον με έναν μοναδικό γεωγραφικό τόπο. Το ίδιο το Freud Museum περιέγραφε την έκθεση μέσα από τις κατακερματισμένες ταυτότητες, το συναισθηματικό τραύμα και την πραγματικότητα της διασποράς.
Και αυτή η εμμονή με το σπίτι έχει ήδη πάρει στη δουλειά της μια από τις πιο απλές και ταυτόχρονα παράξενες μορφές της: μια γυναίκα μετανάστρια πάνω σε ψηλά πόδια, φτιαγμένη από χαρτί, που μοιάζει να μεταφέρει μαζί της το ίδιο της το σπίτι. Γιατί, όταν όλα πρέπει να χωρέσουν σε όσα μπορεί να κουβαλήσει ένας άνθρωπος, το σπίτι παύει να είναι οι τοίχοι του και γίνεται οι μνήμες που κατορθώνει να πάρει μαζί του.
«Where Am I Now?» κάτω από τον τεράστιο θόλο του Λίβερπουλ
Το 2025 τα πουλιά εμφανίστηκαν ξανά, αυτή τη φορά μέσα σε μια αρχιτεκτονική που θα μπορούσε εύκολα να συντρίψει οτιδήποτε εύθραυστο τοποθετούνταν μέσα της: τον Liverpool Cathedral.
Ψηλά από την Dulverton Bridge κρεμόταν το «Where Am I Now?», ένα έργο φτιαγμένο στο χέρι από λεπτό ατσάλινο σύρμα, πλεγμένο με βελόνες σε μοτίβα που παραπέμπουν σε μεσογειακές αλλά και ευρύτερες διεθνείς παραδόσεις του κροσέ. Η εγκατάσταση δημιουργήθηκε ειδικά για την αρχιτεκτονική του καθεδρικού και για τα είδη πουλιών που επισκέπτονται και φωλιάζουν γύρω από το κτίριο.
Εδώ το έργο της Μαρίας Λοϊζίδου αποκτά δύναμη ακριβώς επειδή αρνείται να ανταγωνιστεί τον χώρο. Απέναντι στη συμπαγή πέτρα, στο ύψος και στο βάρος του γοτθικού ναού, εκείνη κρεμά κάτι που μοιάζει να μπορεί να εξαφανιστεί αν αλλάξει το φως. Το ατσάλι, ένα από τα κατεξοχήν υλικά της βιομηχανικής αντοχής, γίνεται σχεδόν αέρας.
Και ο τίτλος -«Where Am I Now?», «Πού βρίσκομαι τώρα;»- μετακινεί ξανά την ερώτηση από τα πουλιά στους ανθρώπους. Πού βρίσκεται κάποιος όταν έχει αφήσει τον τόπο του; Πού ανήκει όταν οι μνήμες του βρίσκονται αλλού από το σώμα του; Και πόσο σταθερή είναι τελικά η απάντηση στο «σπίτι μου», όταν η ίδια η ζωή είναι μια ακολουθία μετακινήσεων;
Ο κόσμος ολόκληρος μέσα στο εργαστήριο
Η διεθνής διαδρομή της Λοϊζίδου είναι μεγάλη -από την εκπροσώπηση της Κύπρου στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1986 μέχρι την documenta 14, τη Whitechapel, το Παρίσι, το Freud Museum και την Μπιενάλε του Λίβερπουλ. Αλλά η απαρίθμηση των θεσμών εξηγεί πολύ λιγότερα για τη σημασία της δουλειάς της από όσα εξηγούν αυτά τα αλλόκοτα σώματα που αφήνει πίσω της: μια ντουλάπα γυρισμένη μέσα έξω, ένα σύννεφο από 519.000 κόμπους, τέσσερα μεταλλικά πέπλα γεμάτα μεταναστευτικά πουλιά, μια σχεδόν αόρατη πλέξη ατσαλιού μέσα σε έναν καθεδρικό, ένα χειροποίητο μεταλλικό ύφασμα ανάμεσα στους τάφους του αρχαίου Κεραμεικού.
Γιατί κάτω από τη φαινομενική λεπτότητα αυτών των έργων βρίσκεται ένας κόσμος καθόλου εύθραυστος ως προς τα ερωτήματα που θέτει: πόλεμος, απώλεια, μετανάστευση, γυναικεία εργασία, ανθρώπινα δικαιώματα, συλλογικότητα, η ανάγκη να ανήκεις κάπου και η πιθανότητα να χρειαστεί κάποτε να φύγεις από εκεί. Η ίδια το έχει πει με έναν τρόπο που ίσως αρκεί για να διαβάσει κανείς ολόκληρη τη δουλειά της: «Στο εργαστήρι είναι μέσα ο κόσμος όλος και φωνάζει δυνατά».
Και τώρα ένα κομμάτι αυτού του κόσμου βρίσκεται μόνιμα στον Κεραμεικό. Το ατσάλι της «Μεταβίβασης» δεν υψώνεται σαν μνημείο απέναντι στα αρχαία μνημεία ούτε προσπαθεί να επιβληθεί πάνω τους. Είναι πλεγμένο, διάτρητο, αφήνει το φως και το βλέμμα να περάσουν. Μέσα σε έναν τόπο όπου επί αιώνες οι άνθρωποι άφηναν πίσω τους ένα όνομα, μια στήλη, ένα αντικείμενο για να αντισταθούν όσο μπορούσαν στην εξαφάνιση, η Λοϊζίδου αφήνει κάτι πολύ πιο παράδοξο: ένα κομμάτι ατσάλι που έχει μάθει να συμπεριφέρεται σαν ύφασμα.